Тест1. Mazkur moddada xodim va ish beruvchi yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarning subʼekti ekanligi bilan bog‘liq munosabatlar belgilangan.

Xodim mehnat munosabatlarining subyekti sifatida bu munosabatlarda ishtirok etadi va tegishli huquq va majburiyatlarga ega bo‘ladi. Xodim o‘zining mehnat qilishga oid konstitutsiyaviy huquqiga tayanib ish beruvchi bilan mehnat shartnomasi tuzgan hamda ish beruvchiga yoki fuqarolarga ishga yollangan paytidan boshlab xodim maqomiga ega bo‘ladi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida kimlar xodim bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatilgan bo‘lib, unga ko‘ra:

mehnatga oid huquq layoqatiga ega bo‘lgan;

muomala layoqatiga ega bo‘lgan;

MKda belgilangan yoshga yetgan;

ish beruvchi bilan mehnat shartnomasi tuzgan;

O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari, shuningdek chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar xodimlar bo‘lishi mumkin.

MKning 20-moddasi birinchi qismiga ko‘ra mehnat huquqlari va majburiyatlariga ega bo‘lish layoqati (mehnatga oid huquq layoqati) hamda fuqaroning (jismoniy shaxsning) o‘z xatti-harakatlari orqali mehnat huquqlariga ega bo‘lish va ularni amalga oshirish, o‘zi uchun mehnat majburiyatlarini olish va ularni bajarish layoqati (mehnatga oid muomala layoqati) O‘zbekiston Respublikasining barcha fuqarolari uchun teng ravishda eʼtirof etiladi.

Xodimning mehnatga oid huquq layoqati va muomala layoqati u o‘n olti yoshga to‘lgan paytidan eʼtiboran bir vaqtning o‘zida vujudga keladi, bundan ushbu Kodeksda va boshqa qonunlarda nazarda tutilgan hollar mustasno.

MKning 31-moddasiga ko‘ra o‘n beshdan o‘n olti yoshgacha shaxslar bilan yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar ularni mazkur yoshga to‘lguniga qadar ishga qabul qilishga ushbu Kodeksga muvofiq yo‘l qo‘yiladigan hollarda ota-onadan birining (ota-onaning o‘rnini bosuvchi shaxsning) dastlabki yozma roziligi mavjud bo‘lganda mehnat shartnomasi asosida yuzaga keladi.

Xodim bo‘lishi uchun mehnat shartnoma tuzilishi muhim shartlardan biri, lekin ayrim hollarda qonunchilikda mehnat shartnoma tuzilmaydigan toifalar ham mavjud yoki ish beruvchi MK talablarini buzgan holda mehnat shartnoma rasmiylashtirmagan hollari ham bo‘lishi mumkin.

MKning 128-moddasi birinchi qismiga ko‘ra ishga qabul qilish huquqiga ega bo‘lgan mansabdor shaxs tomonidan yoxud uning ruxsati bilan xodimni haqiqatda ishga qo‘yish, ishga qabul qilish lozim darajada rasmiylashtirilganligidan yoki rasmiylashtirilmaganligidan qatʼi nazar, mehnat shartnomasini ish boshlangan kundan eʼtiboran tuzish deb hisoblanadi.

3. Ushbu moddada shuningdek, ish beruvchilar sifatida ish yuritishi mumkin shaxslar toifasi va jismoniy shaxslarning ish beruvchilar bo‘lish tartiblari ko‘rsatilgan.

3.1. Ish beruvchi yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarning subyekti hisoblanadi.

Ish beruvchi yollanma mehnat munosabatlarining zaruriy ishtirokchisi sanaladi. Ish beruvchi, yaʼni jismoniy, aqliy, kasbiy layoqatga ega bo‘lgan va o‘z ish kuchini tovar sifatida mehnat bozoriga olib chiqqan har qanday jismoniy shaxs bilan shartnoma tuzishga, uni ishga yollash, zarur mehnat sharoitlarini yaratib bera olish, o‘z vaqtida ish haqi to‘lash, belgilangan kafolatlarni taʼminlay olish layoqatiga ega bo‘lgan tomon mehnat huquqining asosiy subyektidir.

Ish beruvchi mehnat bozorida va mehnatga oid huquqiy munosabatlarda ikki xil shaklda namoyon bo‘ladi va u yuridik shaxs maqomidagi korxona, muassasa, tashkilot ko‘rinishida yoki 18 yoshga to‘lgan fuqarolik muomala layoqatiga ega bo‘lgan jismoniy shaxs tarzida mehnat munosabati ishtirokchisi bo‘lishi mumkin.

3.2. Mehnat huquqiy munosabatlarda mulkchilikning turli shakllar (davlat, korxona, muassasa, tashkilotlarni, xususiy korxonalar, aksiyadorlik jamiyatlari, chet el korxonalari va hokazo)dagi hamda har xil huquqiy maqomdagi (masʼuliyati cheklangan jamiyat, unitar korxona va boshqalar) tashkilotlar ish beruvchi sifatida ishtirok etadilar.

Ular mehnat bozorida qatnashish va yollanma mehnatdan foydalanishda teng huquqlidir. Ish beruvchilar o‘z oldiga qo‘ygan maqsad va vazifalarining o‘ziga xosligiga ko‘ra xodimlari bilan o‘ziga xos tarzdagi mehnat huquqiy munosabatlarga kirishadilar. Bu xususiyatlar ularning umumiy huquqiy maqomini belgilovchi ustav yoki nizomlarida, ichki meʼyoriy (lokal) hujjatlarida o‘z ifodasini topadi.

3.3. Yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmasada tashkilotlarning filiallari, vakolatxonalari yoki boshqa alohida tarkibiy bo‘linmalari (qonunchilik hujjatlari yoki ichki hujjatlarda vakolat berilgan bo‘lsa) ish beruvchi hisoblanadi.

MKning keyingi moddalarida ushbu tashkilotlarning filiallari, vakolatxonalari yoki boshqa alohida tarkibiy bo‘linmalari tashkilotlarning alohida bo‘linmalari deb yuritiladi.

3.4. Ayrim jismoniy shaxslar (fuqarolar) ham yollanma mehnatdan foydalanishlari va mehnat bozorida ish beruvchi sifatida ishtirok etishlari mumkin, biroq, buning uchun 18 yoshga to‘lgan bo‘lishi, muomala layoqatli bo‘lishi, ushbu moddaning to‘rtinchi qismi va MKning 23-moddasi talablariga muvofiq bo‘lishi kerak.

4.1. Jismoniy shaxslar huquq va muomala layoqati ega bo‘lsa, sharhlanayotgan moddaning to‘rtinchi qismida ko‘rsatilgan hollardagina ish beruvchi bo‘lishi mumkin.

4.2. Jismoniy shaxslar agar yuridik shaxs tashkil etmasdan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi yakka tartibdagi tadbirkorlar sifatida ro‘yxatga olingan bo‘lsa, xodimlarni yollasa, ish beruvchi bo‘lishi mumkin.

4.3. Jismoniy shaxslar agar o‘ziga xizmat ko‘rsatilishi va uy xo‘jaligini yuritishda yordamlashtirish maqsadida uy xizmatchilarini yollashni amalga oshirsa, ish beruvchi bo‘lishi mumkin.

4.4. Jismoniy shaxslar agar qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda ularning kasbiy faoliyati ro‘yxatdan o‘tkazilishi va (yoki) litsenziyalanishi lozim bo‘lsa hamda ular mazkur faoliyatni amalga oshirish maqsadida xodimlar bilan mehnatga oid munosabatlarga kirishgan bo‘lsa, ish beruvchi bo‘lishi mumkin.

Qonunchilikka ko‘ra, ayrim soha vakillari alohida tashkilot (yuridik shaxs) tuzmasdan turib ham, muayyan shartlar asosida ish beruvchi bo‘lish huquqiga ega.

MISOLLAR

1. O‘zbekiston Respublikasining “Notariat to‘g‘risida”gi Qonunining 81-moddasi birinchi qismiga ko‘ra xususiy amaliyot bilan shug‘ullanuvchi notarius yuridik shaxs tashkil etmagan holda o‘z idorasiga ega bo‘lishga, bank hisobvarag‘i va boshqa shaxsiy hisobvaraqlar ochishga, mulkiy hamda shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega bo‘lishga hamda majburiyatlarni o‘z zimmasiga olishga, xodimlar bilan mehnat shartnomalarini tuzish va bekor qilishga, sudda o‘z nomidan ishtirok etishga hamda qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa harakatlarni amalga oshirishga haqli.

Ushbu Qonunga ko‘ra xususiy amaliyot bilan shug‘ullanuvchi notariuslar ham litsenziyaga ega bo‘lishi shart. Notarius ish yuritishi uchun kotib, arxivchi yoki maslahatchi yollamoqchi bo‘lsa, jismoniy shaxs sifatida ushbu xodimlar bilan mehnat munosabatlariga kirishadi.

2. O‘zbekiston Respublikasining “Oilaviy tadbirkorlik to‘g‘risida”gi Qonunining 3-moddasi beshinchi qismiga ko‘ra yuridik shaxs tashkil etmagan holdagi oilaviy tadbirkorlik qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Bunda yuridik shaxs tashkil etmagan holdagi oilaviy tadbirkorlik subyektlari besh nafargacha doimiy ishchini yollab, ular bilan mehnat shartnomasi tuzishga, shuningdek mehnatga layoqatli yoshga to‘lgan boshqa yaqin qarindoshlarini, shu jumladan bolalari va nevaralarining eri (xotini), aka-ukalari va opa-singillarini, ularning xotini (eri) va bolalarini yuridik shaxs tashkil etmagan holdagi oilaviy tadbirkorlik subyektining ishtirokchisi sifatida jalb etishga haqli.

Ushbu jismoniy shaxs zimmasiga MKda belgilangan barcha majburiyatlar (xavfsiz mehnat sharoiti, ta’til berish, ish haqini vaqtida to‘lash) yuklatiladi.