1. Xodimning mehnat huquqlarini himoya qilishga doir huquqi MKning 21-moddasiga asosan har bir xodimning asosiy mehnat huquqlaridan biri hisoblanadi.

Hech kim, jumladan ish beruvchi, davlat organlari yoki boshqa shaxslar xodimning mehnat qonunchiligida kafolatlangan huquqlarini himoya qilishga boʻlgan intilishiga toʻsqinlik qila olmaydi.

Xodimning mehnat huquqlari buzilgan yoki buzilish xavfi mavjud boʻlganda, u qonuniy yoʻllar bilan oʻz huquqlarini tiklashga yoki himoya qilishga haqlidir. Bu, masalan, ish haqi toʻlanmagan, noqonuniy ishdan boʻshatilgan yoki mehnat shartnomasi shartlari buzilgan hollarda oʻz aksini topadi.

Ish beruvchi yoki boshqa shaxslar xodimni oʻz huquqlarini himoya qilishdan qaytarish, unga bosim oʻtkazish, tahdid qilish yoki boshqacha tarzda ushbu huquqni amalga oshirishiga xalaqit berishi qonunan taqiqlanadi.

Bu qoida xodimlarning ish beruvchilar tomonidan qilingan noqonuniy harakatlardan himoyalanishini taʼminlashda muhim rol oʻynaydi.

MISOL

Shikoyat qilish huquqi, masalan xodim ish haqi kechiktirilgan yoki toʻlanmagan holatda, mehnat sharoitlariga oid muammolar yuzaga kelganda, yoki ish beruvchi tomonidan noqonuniy xatti-harakatlar sodir etilganda, tegishli davlat organlariga (Davlat mehnat inspektsiyasi, prokuratura, sud) yoki kasaba uyushmalariga shikoyat qilishga haqli. Ish beruvchi bu shikoyatni berganligi uchun xodimga qarshi hech qanday chora koʻrishi mumkin emas (masalan, uni ishdan boʻshatish, lavozimini pasaytirish, intizomiy jazo berish).

Sudga murojaat qilish huquqi, masalan, agar xodimning ishdan noqonuniy boʻshatilganligi yoki boshqa mehnat huquqlari buzilgan deb hisoblasa, u sudga daʼvo arizasi bilan murojaat qilishga haqli. Ish beruvchi xodimning sudga murojaat qilgani uchun unga nisbatan hech qanday salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin emas.

MK va boshqa qonunchilik hujjatlarida xodimlarning mehnat huquqlarini himoya qilish mexanizmlari aniq belgilab berilgan. Agar ish beruvchi ushbu qoidaga rioya qilmasa, u qonunchilikda belgilangan tartibda javobgarlikka tortilishi mumkin.

Ushbu qoida xodimlarning oʻz mehnat huquqlarini himoya qilishda erkinlik va xavfsizlikka ega boʻlishini taʼminlaydi, ish beruvchilarning esa bu jarayonga toʻsqinlik qilishiga yoʻl qoʻymaydi.

2. Xodimning mehnat huquqlarini himoya qilishga doir huquqini amalga oshirishni rad etishi toʻgʻrisidagi yozma yoki ogʻzaki majburiyatlari haqiqiy emasligi xodimning oʻz mehnat huquqlarini himoya qilishga boʻlgan asosiy huquqini kafolatlaydi.

Mazkur qoidaning asosiy mazmuni shundaki, hech bir xodim oʻz mehnat huquqlarini himoya qilishdan voz kechishga majburlanmaydi va bunday majburiyatni oʻz zimmasiga olgan taqdirda ham, bu majburiyat huquqiy kuchga ega boʻlmaydi. Boshqacha aytganda, agar xodim ish beruvchining bosimi ostida yoki boshqa sabablarga koʻra, oʻz huquqlarini himoya qilmaslik yoki daʼvo qilmaslik toʻgʻrisida yozma yoki ogʻzaki kelishuvga erishsa, bu kelishuv mutlaqo haqiqiy emas deb hisoblanadi.

Bu, birinchi navbatda, ish beruvchi tomonidan xodimning huquqlari buzilganda unga nisbatan bosim oʻtkazilishining oldini olishga qaratilgan. Ish beruvchi xodimdan "oʻz huquqlaridan voz kechish" toʻgʻrisida tilxat ololmaydi yoki ogʻzaki kelishuvga erisholmaydi.

Mehnat munosabatlarida xodim bilan ish beruvchi oʻrtasidagi notenglikni hisobga olgan holda, ushbu qoida xodimning huquqlarini qoʻshimcha ravishda himoya qiladi. Xodim koʻpincha ish joyini yoʻqotishdan qoʻrqib yoki boshqa sabablarga koʻra, oʻz manfaatlariga zid kelishuvlarga rozi boʻlishi mumkin. Ushbu qoida bunday holatlarning oldini oladi.

Mehnat qonunchiligining maqsadi xodimlarning huquqlarini taʼminlash va himoya qilishdan iborat. Bu qoida aynan shu maqsadga xizmat qiladi va mehnat huquqlarini buzishga qaratilgan har qanday urinishni bekor qiladi.

Agar xodim oʻz mehnat huquqlarini himoya qilishdan voz kechish toʻgʻrisida yozma yoki ogʻzaki majburiyatni oʻz zimmasiga olgan boʻlsa ham, bu majburiyat yuridik kuchga ega emas. Demak, xodim bu majburiyatga qaramay, keyinchalik oʻz huquqlarini himoya qilish uchun sudga yoki boshqa vakolatli organlarga murojaat qilish huquqiga ega.

MISOL

Ish beruvchi xodimga "agar mehnat shartnomasi shartlarini buzilgani haqida shikoyat qilsa, ishdan boʻshatish" bilan tahdid qildi va xodim rozi boʻldi. Bu kelishuvning hech qanday huquqiy asosi yoʻq. Xodim baribir oʻz huquqlarini himoya qilishi mumkin.

Ushbu norma xodimning oʻz mehnat huquqlarini himoya qilishga boʻlgan soʻzsiz huquqini kafolatlaydi. Bu qoida xodimlarni ish beruvchining ehtimoliy bosimidan himoya qiladi va ularning huquqiy himoyasini mustahkamlaydi. Shunday qilib, har qanday yozma yoki ogʻzaki majburiyat, agar u xodimning mehnat huquqlarini himoya qilish huquqini cheklashga qaratilgan boʻlsa, haqiqiy emas deb topiladi.