Xodimlarning mehnat huquqlarini himoya qilish — bu keng qamrovli tushuncha boʻlib, mehnat munosabatlarida adolat va tenglikni taʼminlashga qaratilgan chora-tadbirlarni oʻz ichiga oladi.

Sharhlanayotgan moddada xodimlarning mehnat huquqlarini himoya qilish quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

1) mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar, shuningdek mehnat shartnomalari shartlari buzilishining oldini olishni va (yoki) ularga barham berish birinchi va eng muhim bosqichidir.

Bu, asosan, profilaktik chora-tadbirlarni oʻz ichiga oladi. Yaʼni, ish beruvchi tomonidan xodimlarning huquqlari buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan xatoliklarni oldindan aniqlash. Bunga xodimlarni mehnat huquqlari boʻyicha xabardor qilish, doimiy nazorat oʻrnatish, qonunchilikni takomillashtirib borish kabilar kiradi.

Agar mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar, shuningdek mehnat shartnomalari shartlari buzilgan boʻlsa, bu holat zudlik bilan bartaraf etilishi kerak. Bu, masalan, notoʻgʻri hisoblangan ish haqini qayta hisoblash va toʻlash, noqonuniy ravishda berilgan intizomiy jazoni bekor qilish yoki notoʻgʻri ishdan boʻshatishda xodimni ishga qayta tiklash kabilarni oʻz ichiga olishi mumkin.

2) xodimning buzilgan huquqlarini tiklash bu mehnat huquqlari himoyasining ikkinchi muhim jihati boʻlib, agar buzilish sodir boʻlgan boʻlsa, xodimning avvalgi holatini qayta tiklashni anglatadi.

MISOL

Noqonuniy ishdan boʻshatilganda ishga qayta tiklash: Agar xodim noqonuniy ravishda ishdan boʻshatilgan boʻlsa, sud yoki boshqa vakolatli organ qarori bilan uni avvalgi ish joyiga, avvalgi lavozimiga qayta tiklash.

Ish haqining toʻliq toʻlanishini taʼminlash: Agar ish beruvchi xodimga ish haqini toʻliq yoki oʻz vaqtida toʻlamagan boʻlsa, qonunchilik doirasida bu qarzdorlikni undirish.

Boshqa huquqlarni tiklash: Taʼtil berish, noqonuniy intizomiy choralarni bekor qilish va boshqa shu kabi holatlarda xodimning huquqlarini tiklash.

3) xodimlarning mehnat huquqlarini himoya qilishning yana biri bu xodimning mehnat huquqlari buzilganligi munosabati bilan unga yetkazilgan moddiy zararning oʻrnini qoplashni va (yoki) maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilish hisoblanadi.

Bu xodimning huquqlari buzilishi oqibatida yetkazilgan salbiy oqibatlarni bartaraf etishga qaratilgan.

Agar xodimning mehnat huquqlari buzilishi natijasida unga moddiy zarar yetkazilgan boʻlsa, bu zarar ish beruvchi tomonidan qoplanishi kerak. Bu, masalan, noqonuniy ishdan boʻshatish yoki ish haqini toʻlamaslik oqibatida yoʻqotilgan daromadni qoplash, mehnatga layoqatsizlik yoki jarohatlanish natijasida yetkazilgan zararni qoplash boʻlishi mumkin.

Mehnat huquqlarining buzilishi xodimga nafaqat moddiy, balki maʼnaviy (ruhiy va emotsional) zarar ham yetkazishi mumkin. Bunday hollarda, xodimning obroʻsiga putur yetkazish, ruhiy qiyinchiliklar, stress yoki nohaqlik hissi kabi maʼnaviy ziyon uchun kompensatsiya undirish mumkin. Buning miqdori sud tomonidan belgilanadi.

4) ish beruvchilar va boshqa mansabdor shaxslarning javobgarligi bu mehnat huquqlarini himoya qilish tizimining yakuniy va taʼsirchan mexanizmi hisoblanadi. Mehnat huquqlarini buzgan shaxslarni javobgarlikka tortish kelgusida bunday holatlarning oldini olishga xizmat qiladi.

Javobgarliklar moddiy, intizomiy, maʼmuriy va jinoiy boʻlishi mumkin.

Moddiy javobgarlik ish beruvchi tomonida xodimga yetkazilgan moddiy va maʼnaviy zararlarni qoplash uchun belgilanadi. Ayrim hollarda moddiy javobgarlik sud yoki boshqa vakolatli organning ijro etilishi majburiy boʻlgan hujjatlari asosida amalga oshirilsa, ayrimlari ish beruvchi tomonidan mustaqil amalga oshirilishi ham mumkin.

MISOL

MKning 333-moddasiga (Xodimga ish haqi toʻlashni va unga toʻlanishi lozim boʻlgan boshqa toʻlovlarni kechiktirganlik uchun ish beruvchining moddiy javobgarligi) asosan ish beruvchi ish haqini, taʼtil toʻlovlarini, mehnat shartnomasi bekor qilingandagi toʻlovlarni va (yoki) xodimga toʻlanishi lozim boʻlgan boshqa toʻlovlarni toʻlash muddatini buzgan taqdirda, ularni toʻlov muddatidan keyingi kundan eʼtiboran to haqiqatda hisob-kitob qilingan kunni oʻz ichiga olgan muddatgacha har bir kechiktirilgan kun uchun Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining oʻsha vaqtda amalda boʻlgan qayta moliyalashtirish stavkasidan kelib chiqqan holda foizlar (pulli kompensatsiya) bilan birga toʻlashi shart.

Intizomiy javobgarlikda MK talablariga asosan ish beruvchi tomonidan MKning 312-moddasida koʻrsatilgan intizomiy jazo choralaridan birini qoʻllaydi.

Maʼmuriy javobgarlik Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksiga asosan qoʻllaniladi.

Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 49-moddasi (Mehnat va mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzish) , 491-moddasi (Voyaga yetmagan shaxslarning mehnatidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmasligi toʻgʻrisidagi talablarni buzish), 492-moddasi (Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish toʻgʻrisidagi qonunchilik talablarini bajarmaslik), 493-moddasi (Vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik, homiladorlik va tugʻish nafaqalarini toʻlash boʻyicha majburiyatdan boʻyin tovlash), 494-moddasi (Xorijiy ishchi kuchini Oʻzbekiston Respublikasiga jalb qilish va undan foydalanish tartibini buzish), 50-moddasi (Aholini ish bilan taʼminlash toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzish), 51-moddasi (Mehnatga maʼmuriy tarzda majburlash) va 229-moddasida (Boʻsh ish oʻrinlarini yashirish) koʻrsatilgan huquqbuzarlik yakka tartibdagi mehnat munosabatlari va ular bilan bogʻliq ijtimoiy munosabatlar uchun maʼmuriy javobgarlik belgilangan.

Agar mehnat huquqlarining buzilishi ogʻir oqibatlarga olib kelgan boʻlsa, Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 148-moddasi (Mehnat qilish huquqini buzish), 1481-moddasi (Voyaga yetmagan shaxslarning mehnatidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmasligi toʻgʻrisidagi talablarni buzish), 1482-moddasi (Mehnatga maʼmuriy tarzda majburlash), 257-moddasi (Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish) va boshqa tegishli moddalarga asosan aybdor mansabdor shaxslar jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin.

Xodimlarning mehnat huquqlarini himoya qilish Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi Davlat mehnat inspektsiyasining asosiy vazifasi boʻlib, bu sohada vakolatli organ hisoblanadi.

Bundan tashqari, boshqa organlar va jamoatchilik tashkilotlari ham ushbu vazifani amalga oshirishi mumkin. Bunga misol sifatida prokuratura, adliya organlari yoki kasaba uyushmalarini aytishimiz mumkin.

Xodimlarning mehnat huquqlarini himoya qilish tizimi kompleks yondashuvni talab etadi. Bu nafaqat qonunbuzarliklarni bartaraf etish va zararni qoplash, balki ularning oldini olish, ish beruvchilarning masʼuliyatini oshirish va mehnat munosabatlarida adolatli muhitni yaratishni ham oʻz ichiga oladi.