1.1. Mehnat huquqlarini himoya qilish xodimlarning qonuniy manfaatlarini taʼminlash va mehnat munosabatlarida adolatni qaror toptirishda muhim ahamiyatga ega. MKda bu borada bir qator samarali usullar belgilab berilgan.

1.2. Xodimlarning mehnat huquqlarini oʻzi himoya qilishi usuli xodimga oʻz mehnat huquqlarini mustaqil ravishda, birinchi navbatda, ish beruvchiga murojaat qilish orqali himoya qilish imkoniyatini beradi. Agar bundan natija boʻlmasa, yuqori tashkilotlarga yoki vakolatli davlat organlariga murojaat qilish mumkin (MKning 32-bob shahriga qarang).

Xodimlar oʻz huquqlari buzilganda, masalan, ish haqi toʻlanmasa, noqonuniy ravishda intizomiy javobgarlikka tortilsa yoki ishdan boʻshatilsa, darhol chora koʻrishlari mumkin.

Bu usulning samaradorligi xodimning mehnat qonunchiligi boʻyicha bilimi va oʻz huquqlarini talab qilishdagi faolligiga bogʻliq.

1.3. Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga va mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etilishi ustidan davlat nazorati hamda tekshiruvi usuli vakolatli davlat organlari, xususan, Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi Davlat mehnat inspektsiyasi mehnat qonunchiligiga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi (MKning 534-538-moddalari sharhiga qarang).

Davlat mehnat inspektsiyasi korxonalar va tashkilotlarda tekshiruvlar oʻtkazadi, aniqlangan qoidabuzarliklar boʻyicha chora koʻradi, ish beruvchilarga nisbatan javobgarlik choralarini qoʻllaydi. Bu nazorat tizimi xodimlarning huquqlari tizimli ravishda buzilishining oldini olishga va ularni himoya qilishga xizmat qiladi.

1.4. Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga va mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etilishi ustidan jamoatchilik nazorati usuli kasaba uyushmalari va boshqa jamoat tashkilotlari mehnat huquqlariga rioya etilishi ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshiradi (MKning 539-modda sharhiga qarang).

Ular xodimlarning manfaatlarini himoya qiladi, ish beruvchilar bilan muzokaralar olib boradi, mehnat nizolarini hal qilishda yordam beradi. Jamoatchilik nazorati mehnat huquqlarini himoya qilishda muhim rol oʻynaydi, chunki u xodimlarga yakka tartibda erishib boʻlmaydigan jamoaviy himoyani taʼminlaydi.

1.5. Mehnat huquqlarining yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillari orqali himoya qilish usuli mehnat nizolarini sudgacha, tinch yoʻl bilan, kelishuv asosida hal etishga qaratilgan. Bu jarayonda xolis uchinchi tomon (vositachi, mediator) ishtirok etishi mumkin. Yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillari nizolarni tezroq va kamroq xarajat bilan hal qilish imkonini beradi, shuningdek ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi munosabatlarni saqlab qolishga yordam beradi (MKning 573-moddasi sharhiga qarang).

1.6. Mehnat huquqlarining mehnat nizolarini koʻrib chiquvchi organlar tomonidan himoya qilish usuli agar yuqorida keltirilgan usullar orqali nizoni hal etishning imkoni boʻlmasa, xodimlar mehnat nizolarini koʻrib chiquvchi mehnat nizolari komissiyalariga yoki fuqarolik ishlari boʻyicha sudlarga murojaat qilishlari mumkin.

Mehnat nizolari komissiyasiga yoki fuqarolik ishlari boʻyicha sud xodimlarning shikoyatlarini koʻrib chiqadi, dalillarni oʻrganadi va qonuniy qarorlar qabul qiladi. Sud himoyasi mehnat huquqlarini himoya qilishning eng soʻnggi, ammo eng samarali usullaridan biridir, chunki sud qarorlari majburiy ijro etiladi.

2. Xodimlar oʻz mehnat huquqlarini himoya qilish usullarini oʻzlari tanlaydi va MKning 529-moddasi birinchi qismida koʻrsatilgandan tashqari boshqa qonunda taqiqlanmagan barcha usullar bilan oʻz mehnat huquqlarini himoya qilish huquqi kafolatlanadi.

Bu degani, agar xodim oʻzining mehnat huquqlarini buzilgan deb hisoblasa (masalan, ish haqi toʻlanmasa, noqonuniy ishdan boʻshatilsa, mehnat sharoitlari qonunchiligiga mos kelmasa), xodim bu muammoni hal qilish uchun bir nechta yoʻllaridan foydalanishi mumkin.

Qonunda taqiqlanmagan barcha usullar iborasi xodimga mehnat huquqlaringizni himoya qilishda keng imkoniyatlar berishini anglatadi, lekin bu imkoniyatlar qonun doirasida boʻlishi shart. Yaʼni, xodim oʻz huquqlarini himoya qilishda zoʻravonlik, tahdid, korxona mulkiga zarar yetkazish yoki boshqa qonunbuzarliklardan foydalana olmaydi. Faqatgina MK va boshqa qonunlarda nazarda tutilgan yoki ularga zid boʻlmagan usullardan foydalanishga ruxsat beriladi.