1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida ifoda etilgan norma shaxsning mehnat qilishga boʻlgan huquqini mustahkamlovchi asosiy konstitutsion kafolatlardan biri hisoblanadi. Ushbu huquq, oʻz mohiyatiga koʻra, har bir shaxsning ishlab chiqarish va ijodiy mehnatga oid qobiliyatlaridan erkin foydalanish, shuningdek qonunchilikda taqiqlanmagan har qanday faoliyat turini mustaqil ravishda tanlash va amalga oshirish imkoniyatini nazarda tutadi. Bu normaning qoʻllanilishida insonning mehnatga boʻlgan munosabati nafaqat iqtisodiy omil sifatida, balki shaxsning ijtimoiy va maʼnaviy kamolotini taʼminlovchi omil sifatida ham namoyon boʻladi.

Ushbu moddada “har kim” deb belgilanganligi sababli u Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari, doimiy yoki vaqtincha istiqomat qilayotgan chet el fuqarolari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslarga ham tegishli boʻladi. Bu umumiy huquqiy tenglikni va mehnat sohasida tabiiy huquqlarning umuminsoniy xarakterini anglatadi. Har bir fuqaro oʻz qobiliyati va intilishlaridan kelib chiqqan holda faoliyat turini tanlashda erkin boʻlishi, zero mehnat inson hayotidagi asosiy iqtisodiy va ijtimoiy ehtiyojlarni qondiruvchi omil boʻlib, fuqaro mehnatga majbur etilmasdan, oʻzining xohish va tanlovi asosida qobiliyati va qiziqishiga mos ravishda mehnat faoliyatini tanlash, kasbini oʻzgartirish, ijodiy va tadbirkorlik bilan shugʻullanish huquqiga egadir.

Insonning mehnat qilish huquqi faqat qonunchilikda taqiqlanmagan faoliyat doirasida amalga oshirilishi mumkinligi alohida taʼkidlangan. Ushbu tamoyil fuqarolarning mehnatga oid erkinliklarini amalga oshirishda qonuniylik va huquqiy tartib asosida harakat qilish zarurligini belgilaydi.

Mazkur normaning mazmuniga koʻra, har bir shaxs oʻz qobiliyatlari va qiziqishlariga muvofiq ravishda mehnat yoki kasb turini tanlashda erkin hisoblanadi. Biroq bu erkinlik qonunchilik bilan belgilangan chegaralar doirasida amalga oshirilishi lozim. Yaʼni:

fuqarolar faoliyat turini mustaqil tanlash huquqiga ega, bu demokratiya va bozor munosabatlariga asoslangan jamiyatda ishbilarmonlik va shaxsiy tashabbuslar rivojini taʼminlaydi;

biroq mazkur faoliyat shakli, mazmuni va maqsadi amaldagi milliy qonunchilikka zid kelmasligi shart, zero mehnat faoliyati jamiyat manfaatlari, davlat xavfsizligi, ommaviy axloq va boshqa shaxslar huquqlari bilan muvozanatda amalga oshirilishi lozim.

Shu maʼnoda, qonunchilikda maxsus tartibda taqiqlangan faoliyat turlari mavjud boʻlib, ular bilan shugʻullanish mumkin emas. Masalan:

qimor va totalizator oʻyinlarini tashkil etish, agar u davlat litsenziyasiga ega boʻlmagan holda amalga oshirilsa, jinoyat va maʼmuriy huquqbuzarlik sifatida baholanadi;

giyohvand moddalarning noqonuniy muomalasi, ularni yetishtirish, saqlash, tarqatish va realizatsiya qilish, Oʻzbekiston Respublikasining jinoyat qonunchiligida ogʻir jinoyatlar qatoriga kiradi;

sud hukmi bilan man etiladigan faoliyat turlari, masalan, ayrim shaxslarga muayyan vaqt mobaynida maʼlum kasb yoki vazifa bilan shugʻullanishni taqiqlovchi sud qarorlari ham qonun asosida harakat qilish shartligini belgilaydi.

Inson huquq va erkinliklarini amaliy taʼminlashning asosiy huquqiy mexanizmlaridan biri aynan ushbu norma hisoblanadi, biroq bu huquqni amalga oshirish jarayonida qonun ustuvorligi muhim ahamiyatga ega. Mehnat faoliyatining erkinligi — faqatgina davlat tomonidan belgilangan huquqiy normalar doirasida qonuniy ravishda rivojlanishi mumkin. Shuningdek, ushbu tamoyil xalqaro huquq normalari bilan ham uygʻun hisoblanadi. Xususan, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 29-moddasida erkinliklar va huquqlar faqat shunday chegaralar bilan cheklanishi mumkinligi qayd etilgan, bu cheklovlar demokratik jamiyatda axloq, jamoat tartibi va umumiy farovonlikni taʼminlash maqsadida zarur boʻlishi lozim.

Mutlaq huquq sifatida insonga mehnat qilish huquqi hech qanday qoʻshimcha shartlarsiz, erkin asosda tegishli ekanini anglatadi. Bunday huquq:

hech kimning roziligisiz amalga oshirilishi mumkin;

davlat tomonidan kafolatlangan;

sud, mehnat organlari va ombudsman institutlari orqali himoyalanadi.

MISOL

Fuqaro arxitektura sohasidagi salohiyatini rivojlantirish maqsadida shaxsiy loyiha byurosini ochmoqchi. Agar mahalliy hokimiyat unga litsenziya berishni sababsiz rad etsa – bu MK va Konstitutsiyadagi mazkur huquqning buzilishi hisoblanadi. U holda norozilik bilan sudga murojaat qilishi mumkin, chunki u oʻz qobiliyati asosida faoliyat yuritish huquqiga ega.

XALQARO STANDARTLAR

Ushbu modda Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) tomonidan qabul qilingan asosiy Konventsiyalar, jumladan: Ish bilan taʼminlash siyosati toʻgʻrisidagi 122-son Konventsiya, Mehnat va mashgʻulotlar sohasidagi kamsitishlar toʻgʻrisidagigi 111-son Konventsiya, Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar toʻgʻrisidagi Xalqaro Paktning 6-moddasidagi “mehnat qilish huquqi” kabi xalqaro aktlarga toʻliq mos keladi.

MILLIY QONUNCHILIK

Fuqarolarning ushbu moddada belgilangan huquqlari buzilganda:

mehnat qonunchiligiga koʻra, Davlat mehnat inspektsiyasi, sud va Ombudsman orqali murojaat qilish imkoniyati taʼminlangan;

Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 49-moddasiga asosan, notoʻgʻri rad etilgan ishga qabul qilish yoki asossiz ishdan boʻshatganlik uchun ish beruvchiga nisbatan jarima qoʻllaniladi.

2. Ushbu norma universal xususiyatga ega. Mehnat bozorida barcha fuqarolar, Oʻzbekiston fuqarolari, chet el fuqarolari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslar teng huquqli, ish izlashda davlat tomonidan himoyalanadi. Barcha fuqarolar ish beruvchiga bevosita murojaat qilish huquqiga ega. Shaxs ish beruvchiga rezyume bilan toʻgʻridan-toʻgʻri chiqishi, ish suhbatlarida ishtirok etishi yoki mustaqil ravishda shartnoma tuzishi mumkin. Bu esa oʻz navbatida ish izlovchi shaxsni dastlabki mehnat kelishuviga kirishda erkinlikka ega ekanini anglatadi.

Ish beruvchiga bevosita murojaat qilish imkoniyati fuqaroning mehnat bozorida mustaqil harakat qilish qobiliyatini ifoda etadi, davlat yoki shaxsiy muassasa boʻlishidan qatʼi nazar, bevosita ishga kirishish jarayonida hech qanday maʼmuriy toʻsiqlarga duch kelmasligini taʼminlaydi.

MISOL.

Shaxsan ish qidirayotgan shaxs oʻz rezyumesini turli tashkilotlarga yuborib, 3 ta korxonada oʻtadi. U oʻziga mos boʻlgan korxonani tanlab ishga joylashadi - bu bevosita murojaat qilish orqali ish joyini tanlash huquqining amaliy namunasidir.

Mehnat organlarining bepul koʻmagi davlat tomonidan bandlikni taʼminlashdagi institutsional kafolatlarning amaliy ifodasidir.

Mehnat organlari deganda tuman (shahar) Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik boʻlimlari tushuniladi.

Mehnat organlari fuqarolarga ish oʻrinlari haqida axborot, maslahat va yoʻllanmalar berish, kasbga yoʻnaltirish, qayta tayyorlash, malaka oshirish orqali faol yordam koʻrsatishi belgilangan boʻlib, yordamlardan fuqaro bepul foydalanish huquqiga ega.

Oʻzbekiston Respublikasining “Xususiy bandlik agentliklari toʻgʻrisida”gi Qonunning 11-moddasiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi hududida ish qidirayotgan shaxslarga ish tanlash boʻyicha xizmatlar xususiy bandlik agentligi va ish qidirayotgan shaxs oʻrtasida tuzilgan xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnoma asosida koʻrsatiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi hududida ish qidirayotgan shaxslarga ish tanlash boʻyicha xizmatlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

ish qidirayotgan shaxslar toʻgʻrisidagi axborotni ish beruvchilar oʻrtasida tarqatish, shu jumladan axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda tarqatish;

boʻsh ish oʻrinlariga ega boʻlgan ish beruvchilarni izlashni amalga oshirish;

ish qidirayotgan shaxslarni ishga joylashtirish uchun ish beruvchilar bilan muzokaralar oʻtkazish;

ish beruvchilar va ish qidirayotgan shaxslar oʻrtasidagi suhbatga tayyorgarlik koʻrish hamda muzokaralarda (suhbatlarda) ishtirok etish;

ish beruvchilar va ish qidirayotgan shaxslar oʻrtasidagi mehnat shartnomalari loyihalarini tayyorlashda ishtirok etish.

Oʻzbekiston Respublikasining “Xususiy bandlik agentliklari toʻgʻrisida”gi Qonunning 18-moddasiga koʻra, ish beruvchilar va ish qidirayotgan shaxslar quyidagi huquqlarga ega:

ish qidirayotgan shaxslarni ishga joylashtirishga, ish beruvchilar uchun kadrlar tanlashga koʻmaklashish boʻyicha xizmatlar koʻrsatish, shuningdek ishga joylashtirish sohasida axborot va maslahat xizmatlari koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnoma bajarilishining borishi haqida xususiy bandlik agentligidan axborot olish;

xususiy bandlik agentligi tomonidan shartnoma shartlari bajarilmagan taqdirda va qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa hollarda, xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomaning bekor qilinishini talab qilish;

xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnoma xususiy bandlik agentligining aybi bilan bekor qilinganligi tufayli yetkazilgan zararning oʻrni qoplanishini va maʼnaviy ziyon kompensatsiya qilinishini talab qilish;

oʻz huquqlari va qonuniy manfaatlari buzilgan taqdirda tegishli davlat organlariga, isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlarga, xususiy bandlik agentliklarining birlashmalariga yoki sudga murojaat qilish.