1. Sharhlanayotgan mazkur norma – aholining ijtimoiy ehtiyojmand toifalarini ish bilan taʼminlashda davlatning kafolatli masʼuliyatini belgilab beruvchi muhim huquqiy asoslardan biridir. Ushbu norma fuqarolarning mehnat huquqlarini hayotga tatbiq etish, ularning ish bilan taʼminlanishdagi imkoniyatlarini kengaytirish, ayniqsa mehnat bozorida raqobatbardoshlik imkoniyatlari cheklangan toifalar uchun maxsus imtiyozlar yaratish maqsadini koʻzlaydi.

Bu meʼyor davlatning inson manfaatlariga qaratilgan faol ijtimoiy siyosatini amalga oshirish vositasi boʻlib xizmat qiladi. Ushbu siyosat doirasida davlat tomonidan mehnat munosabatlarida adolat, tenglik va kamsitilinmaslikni taʼminlash, har bir fuqaroning ishlash va daromad topish huquqini kafolatlashga alohida eʼtibor qaratilmoqda. MKdagi bu norma ana shunday siyosiy-huquqiy maqsadlarni amalga oshirishga xizmat qiluvchi muhim huquqiy vositadir.

2. Ayni paytda, mazkur normada aniq tarzda ijtimoiy ehtiyojmand toifalar roʻyxati keltirib oʻtilgan. Mazkur toifalarning mehnat munosabatlarida alohida yordam va ragʻbatga muhtoj ekanini tan olish va ushbu ehtiyojlar davlat tomonidan institutsional ravishda eʼtirof etish belgilangan.

Bu normaning amaliy ahamiyati shundaki, u ijtimoiy adolat tamoyillari asosida, iqtisodiy jihatdan zaif aholi qatlamlarini mehnat munosabatlariga jalb etish orqali ularning hayot darajasini koʻtarish, kambagʻallikka qarshi kurashish va bandlikni taʼminlashdek davlat siyosati ustuvor yoʻnalishlarini taʼminlashga xizmat qiladi. Bunday meʼyorlar fuqarolarning faol mehnat orqali oʻz hayotini yaxshilashga boʻlgan ishonchini oshiradi, ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlaydi va fuqarolarning davlatga nisbatan ishonchini kuchaytiradi.

Mazkur normaning huquqiy tabiati faqat ijtimoiy siyosat bilan bogʻliq emas, balki uning mehnat bozorida raqobatni muvozanatlashtirish, kamsitishlarga barham berish, inson resurslaridan samarali foydalanish kabi muhim iqtisodiy va institutsional vazifalarni ham bajarishi mumkin. Buning uchun davlat va jamoat tashkilotlari tomonidan maxsus mexanizmlar, xususan, mehnat organlari, kasbga qayta tayyorlash markazlari va ish beruvchi subʼyektlarning javobgarligi aniq belgilanishi zarur.

Ushbu modda ijtimoiy ehtiyojmand toifalarni ishga joylashtirish kafolatlari, inson huquqlarini taʼminlash, ijtimoiy barobarlik va mehnatda teng imkoniyatlar yaratish borasidagi davlat siyosatining samarali huquqiy ifodasidir. Bu normaning toʻliq hayotga tatbiq etilishi ijtimoiy himoyaning barqaror tizimini shakllantirish, fuqarolarning mehnatga boʻlgan munosabatini ragʻbatlantirish va davlatning insonparvarlik siyosatida muhim oʻrin egallashini taʼminlaydi.

MISOL

Toshkent shahridagi bir davlat muassasasi — “Mehribonlik” uyi bitiruvchisi hududiy mehnat organiga ish izlash boʻyicha murojaat qilgan. Mehnat organi uni ijtimoiy ehtiyojmand toifa sifatida maxsus roʻyxatga olib, davlat tashkilotlaridan ajratilgan maxsus kvota asosida “Yoshlar markazi”ga axborot operatori lavozimiga yoʻllanma bergan. Ish beruvchi MKga muvofiq ravishda bu shaxsni kvota asosida ishga qabul qilgan va u qayta tayyorlash kurslariga ham jalb etilgan.

XALQARO STANDARTLAR

BMTning Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro Pakti 6-moddasiga koʻra, har bir inson mehnat qilish, mehnat shaklini erkin tanlash va tirikchilikni mehnat orqali taʼminlash huquqiga ega. Jumladan, davlatlar bu huquqni toʻliq amalga oshirish uchun ishga joylashtirishga yordam berish boʻyicha texnik va kasbiy rahbarlikni taʼminlash orqali zarur choralarni koʻradi.

Xalqaro Mehnat Tashkilotining 122-sonli Ish bilan taʼminlash siyosati toʻgʻrisidagi Konventsiyasida – har bir mamlakat, zarur chora-tadbirlar orqali barcha shaxslarga ularning qobiliyati va xohishiga mos ish sharoitlarini yaratishni kafolatlashi lozimligi taʼkidlanadi.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida aholining ijtimoiy ehtiyojmand toifalari jumlasiga qonunchilikka muvofiq boshqa shaxslar ham kiritilishi mumkinligi koʻrsatilgan boʻlib, Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 5 dekabrdagi 965-son qarori bilan tasdiqlangan Ijtimoiy muhofazaga muhtoj, ish topishda qiynalayotgan va mehnat bozorida teng shartlarda raqobatlasha olmaydigan shaxslarni ishga joylashtirish uchun ish oʻrinlarining eng kam sonini belgilash va zaxiraga qoʻyish tartibi toʻgʻrisidagi Nizomning 3-bandida mehnat bozorida shakllanayotgan vaziyat hisobga olingan holda mehnat organining taklifi boʻyicha xalq deputatlari tuman (shahar) Kengashlari tomonidan fuqarolarning ijtimoiy muhofazaga muhtoj, ish topishda qiynalayotgan va mehnat bozorida teng shartlarda raqobatlasha olmaydigan boshqa toifalari, shuningdek atrofdagilar uchun xavf tugʻdirmaydigan ijtimoiy ahamiyatli kasalliklardan azob chekuvchi shaxslar uchun ham ish oʻrinlari zaxiraga qoʻyilishi mumkinligi koʻrsatilgan.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismida ishga joylashtirish sohasidagi qoʻshimcha kafolatlar koʻrsatilgan boʻlib unga koʻra:

qoʻshimcha ish oʻrinlarini, ixtisoslashtirilgan tashkilotlarni, shu jumladan nogironligi boʻlgan shaxslar mehnat qilishi uchun tashkilotlarni tashkil etish. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil

9 yanvardagi “2024 yilda yangi ish oʻrinlarini tashkil etish va aholi bandligiga koʻmaklashish dasturi toʻgʻrisida”gi PQ-7-son qarori bilan 2024 yilda yangi ish oʻrinlarini tashkil etish va aholi bandligiga koʻmaklashish dasturi maʼqullandi. Ushbu dasturda 2024 yilda 5 million aholining doimiy, mavsumiy va vaqtinchalik ishlarda bandligini taʼminlashning yigʻma maqsadli koʻrsatkichlari tasdiqlangan;

maxsus qayta tayyorlash va malaka oshirish dasturlarini tashkil etish;

ushbu moddaning ikkinchi qismida koʻrsatilgan toifadagi fuqarolarni ishga joylashtirish uchun ish oʻrinlarining eng kam sonini belgilash yoʻli bilan va qonunchilikdagi boshqa choralar qoʻllash orqali taʼminlanadi.

5. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismida ish beruvchi ushbu moddaning ikkinchi qismida koʻrsatilgan, mehnat organlari va boshqa organlar tomonidan yuborilgan shaxslarni qonunchilikda belgilangan tartibda ishga qabul qilish majburiyati yuklatilgan.

Agar ish beruvchi yuqoridagi toifadagi shaxslarni asossiz ishga qabul qilmasa, Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 50-moddasi jarima maʼmuriy jazosi qoʻllanilishini mumkin.

Mehnat organlari ham ushbu toifadagi shaxsga yoʻllanma berishda ish beruvchi tomonidan va qonunchilikda belgilangan nomzod uchun malaka talablarini ham inobatga olishi kerak boʻladi.

Ish beruvchi yuborilgan nomzodni malakasi band qilingan ish oʻrni (lavozim) malaka talablariga mos kelmasa va ish qabul qilishni rad qilgan boʻlsa, bu asossiz rad qilish boʻlmaydi.

6. Oʻzbekiston Respublikasining “Aholi bandligi toʻgʻrisida”gi Qonuni va qonunchilikda aholining ijtimoiy ehtiyojmand toifalarini ishga joylashtirish sohasidagi boshqa qoʻshimcha kafolatlar ham nazarda tutilishi mumkin.

Masalan, Oʻzbekiston Respublikasining “Aholi bandligi toʻgʻrisida”gi Qonunning 40-moddasida texnologiyadagi, ishlab chiqarishni tashkil etish va mehnat shart-sharoitlaridagi oʻzgarishlar, xodimlar sonining oʻzgarishiga olib kelgan ish hajmlarining qisqarishi bilan bogʻliq tadbirlarni amalga oshirish chogʻida, zaxiraga qoʻyiladigan ish oʻrinlariga ishga joylashtirilgan shaxslar uchun ish oʻrinlari, agar ushbu shaxslarning soni xodimlar soni oʻzgargan kalendar yil uchun tuman (shahar) hokimlarining qarorlari bilan belgilangan zaxiraga qoʻyiladigan ish oʻrinlari sonidan ortiq boʻlmasa, ustuvor tartibda saqlanishi belgilangan.