1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida xodim tomonidan mehnat huquqlarini oʻzi himoya qilish tushunchasiga taʼrif berilgan boʻlib, unga koʻra xodimning buzilgan huquqini mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka rioya etilishi ustidan nazoratni va tekshiruvni amalga oshiruvchi organlarga (Davlat mehnat inspektsiyasiga va MKning 534-moddasida koʻrsatilgan boshqa davlat organlariga) yoxud yakka tartibdagi mehnat nizolarini koʻrib chiquvchi organlarga (mehnat nizolari komissiyasiga yoki fuqarolik ishlari boʻyicha sudga) murojaat etmasdan yoki murojaat qilgan holda tiklashga va (yoki) ushbu huquqni amalga oshirish borasidagi toʻsiqlarni bartaraf etishga qaratilgan mustaqil ravishdagi qonuniy harakatlari tushuniladi.

Xodim oʻz huquqlarini ikki yoʻl bilan, yaʼni davlat organlari, kasaba uyushmalariga yoki sudga murojaat etgan holda yoxud ularga murojaat etmasda mustaqil harakatlar orqali himoya qilishi mumkin.

Murojaat qilmasdan harakat qilishi deganda xodim bevosita ish beruvchi bilan munosabatga kirishib, qonunda belgilangan harakatlarni amalga oshiradi.

Shuningdek, xodim murojaat qilish bilan bir vaqtda mustaqil harakat qilishi, yaʼni parallel ravishda nazorat qiluvchi yoki nizoni koʻruvchi organlarga (Davlat mehnat inspektsiyasiga, kasaba uyushmasiga, sudga va boshqa) shikoyat qilishi mumkin.

Xodimning bunday harakatlari qonuniy boʻlishi shart. Bu degani, ular MK va boshqa qonun hujjatlarida ruxsat etilgan doirada amalga oshirilishi kerak.

MISOL

Noqonuniy ravishda boshqa ishga oʻtkazilgan xodim, yangi vazifani bajarishdan bosh tortish (mustaqil harakat) bilan bir vaqtning oʻzida, ish beruvchining buyrugʻini gʻayriqonuniy deb topish va uni avvalgi ishiga tiklash talabi bilan sudga daʼvo arizasi kiritishi mumkin.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida xodimning oʻz mehnat huquqlarini himoya qilish mexanizmining boshlanish nuqtasini belgilab beradi.

Ushbu normada xodimning huquqi (qonunchilik, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar va mehnat shartnomasida belgilangan har qanday huquqi), yaʼni mehnat huquqlarini oʻzi himoya qilishni amalga oshirishga haqli ekanligi. Huquqning boshlanish vaqti oʻz huquqi buzilganligi haqida bilgan yoki bilishi kerak boʻlgan paytdan eʼtiboran.

Bilgan yoki bilishi kerak boʻlgan payt deganda xodimning huquqni himoya qilish harakatlarini qachon boshlashi mumkinligini va ayni paytda, sudga murojaat qilish muddatlarini (daʼvo muddati) hisoblashni boshlaydi.

Bilgan payt deganda faktik (haqiqiy) xabardorlik tushuniladi. Yaʼni, xodimning oʻz huquqi buzilganini aniq va bevosita anglagan vaqti. Masalan, xodimga boshqa lavozimga oʻtkazilgani haqida buyruq nusxasi topshirildi. Buyruq bilan tanishgan va imzo chekkan vaqt – u bu haqda bilgan payt boʻladi.

Bilishi kerak boʻlgan payt deganda bu konstruktiv xabardorlik tushuniladi, Yaʼni, vaziyat murakkabroq boʻlib, bunda xodim hali faktni aniq bilmasligi mumkin, lekin vaziyat taqozosiga koʻra u buni bilishi lozim edi. Qonun xodimdan oʻz huquqlariga beparvo boʻlmaslikni, vaziyatdan xabardor boʻlib turishni talab qiladi.

MISOL

Tashkilotda ish haqi har oyning 5-sanasida plastik kartaga oʻtkaziladi. Oyning 10-sanasi keldi, lekin xodim oʻz kartasini tekshirib koʻrmadi. 20-sanada tekshirib, pul tushmaganini bildi. Bu holatda sud bilishi kerak boʻlgan payt sifatida 5-sanadan keyingi bir necha kunni (masalan, 6 yoki 7-sanani) belgilashi mumkin. Chunki xodim odatdagidek ish haqi tushadigan kunda oʻz hisobini tekshirishi va vaziyatdan xabardor boʻlishi lozim edi.

Agar xodim oʻz huquqi buzilganini sezsa, vaqtni oʻtkazmasligi kerak. Huquq buzilganini "bilgan yoki bilishi kerak boʻlgan paytdan" boshlab qonuniy himoya muddatlari oʻta boshlaydi. Shuning uchun oʻz vaqtida harakat qilish nihoyatda muhimdir.

3. Xodim huquqlarini oʻzini oʻzi himoya qilishini amalga oshirish yoki oshirmaslik yoxud oʻz xohishiga koʻra istalgan paytda toʻxtatishi mumkin boʻlib, bu haqida mustaqil qaror qabul qilishga haqli.

Hech kim, shu jumladan ish beruvchi yoki xodimning huquqlarini himoya qilish huquqiga ega boshqa vakolatli davlat organlari xodimdan oʻz huquqlarini himoya qilishni toʻxtatishni talab qilishga haqli emas.

MILLIY QONUNCHILIK

1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 55-moddasiga koʻra har kim oʻz huquq va erkinliklarini qonunda taqiqlanmagan barcha usullar bilan himoya qilishga haqli.

Har kimga oʻz huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlarining hamda boshqa tashkilotlarning, ular mansabdor shaxslarining qonunga xilof qarorlari, harakatlari va harakatsizligi ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi.

Har kimga buzilgan huquq va erkinliklarini tiklash uchun uning ishi qonunda belgilangan muddatlarda vakolatli, mustaqil hamda xolis sud tomonidan koʻrib chiqilishi huquqi kafolatlanadi.

Har kim Oʻzbekiston Respublikasining qonunchiligiga va xalqaro shartnomalariga muvofiq, agar davlatning huquqiy himoyaga doir barcha ichki vositalaridan foydalanib boʻlingan boʻlsa, insonning huquq va erkinliklarini himoya qiluvchi xalqaro organlarga murojaat etishga haqli.

Har kim davlat organlarining yoxud ular mansabdor shaxslarining qonunga xilof qarorlari, harakatlari yoki harakatsizligi tufayli yetkazilgan zararning oʻrni davlat tomonidan qoplanishi huquqiga ega.

2. Oʻzbekiston Respublikasining “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari toʻgʻrisida” Qonuni 15-moddasiga koʻra, jismoniy va yuridik shaxslarga davlat organlariga, tashkilotlarga va ularning mansabdor shaxslariga yakka tartibda yoki jamoa boʻlib murojaat etish huquqi kafolatlanadi.

Murojaat etish huquqi ixtiyoriy amalga oshiriladi. Hech kim biron-bir murojaatni himoya qilishga yoxud unga qarshi qaratilgan harakatlarda ishtirok etishga majbur qilinishi mumkin emas.

Murojaat etish huquqining amalga oshirilishi boshqa jismoniy va yuridik shaxslarning huquqlarini, erkinliklarini hamda qonuniy manfaatlarini, shuningdek jamiyat va davlat manfaatlarini buzmasligi kerak.