1.1. Ushbu modda xodimga oʻzini oʻzi himoya qilish maqsadida ayrim holatlarda ishni bajarishdan bosh tortish huquqini beradi. Buning uchun xodim ish beruvchini (yoki oʻzining bevosita rahbarini, boshqa ish beruvchining vakilini) yozma shaklda xabardor qilishi shart. Bu juda muhim jihat, chunki ogʻzaki rad etish keyinchalik intizomiy jazoga sabab boʻlishi mumkin.

Bu holatlar xodimning asosiy huquqlari va qonuniy manfaatlariga tahdid solganda yuzaga keladi. Moddaning asosiy maqsadi – xodimni majburiy mehnatdan, uning hayoti va sogʻligʻi uchun xavfli boʻlgan vaziyatlardan hamda uning qadr-qimmatini kamsituvchi harakatlardan himoya qilishdir.

Yozma xabarnoma (ariza, bildirishnoma) xodimning harakatlari qonuniy ekanligini tasdiqlovchi dalil boʻlib xizmat qiladi.

Xabarnomada bosh tortish sabablari aniq koʻrsatilishi kerak (masalan, "Menga topshirilgan A uskunasi nosoz ekanligi va unda ishlash hayotim uchun xavfli boʻlganligi sababli ushbu topshiriqni bajarishdan bosh tortaman").

Moddaning birinchi qismida xodim quyidagi hollarda ishni bajarishni rad etishi mumkinligi aniq belgilangan:

1.2. Mehnat shartnomasida nazarda tutilmagan ishni bajarishni rad etish.

Xodim faqat oʻzining lavozim yoʻriqnomasi va u bilan tuzilgan mehnat shartnomasida belgilangan vazifalarni bajarishga majbur. Ish beruvchi undan shartnomada koʻrsatilmagan boshqa ishni talab qilishga haqli emas (qonunda belgilangan ayrim istisno hollar, masalan, ishlab chiqarish zaruriyati bilan vaqtincha boshqa ishga oʻtkazish bundan mustasno, lekin bu ham alohida tartibda rasmiylashtiriladi).

Istisnolarga qonunchilikda belgilangan vaqtincha boshqa ishga oʻtkazish holatlarni (masalan, ishlab chiqarish zaruriyati, boʻsh turib qolish) misol qilish mumkin, lekin ular ham alohida tartibga solinadi va xodimning roziligi talab etilishi mumkin.

MKning 115-moddasiga koʻra, ish beruvchi xodimdan uning mehnat vazifalari doirasiga kirmaydigan ishlarni bajarishni talab qilishga haqli emas. 531-modda bu qoidani yanada mustahkamlaydi.

MISOL

1. Tashkilotdagi hisobchiga direktor oʻz shaxsiy uyining tomini taʼmirlashni buyuradi. Bu ish hisobchining mehnat vazifalariga mutlaqo kirmaydi. Hisobchi bu topshiriqni bajarishdan bosh tortishga toʻla haqli. U direktorga "Siz bergan topshiriq (shaxsiy uyingiz tomini taʼmirlash) mening mehnat shartnomam va lavozim yoʻriqnomamda koʻrsatilgan vazifalar doirasiga kirmasligi sababli uni bajarishni rad etaman" deb yozma ravishda bildirishi mumkin.

2. Maktab direktori matematika oʻqituvchisidan maktab hovlisidagi daraxtlarni oqlashni talab qiladi. Agar bu vazifa oʻqituvchining mehnat shartnomasida yoki maktabning ichki hujjatlarida (masalan, shanbaliklarni oʻtkazish tartibida) belgilanmagan boʻlsa, oʻqituvchi bu ishni bajarishdan bosh tortishi mumkin.

MKning 5-moddasiga koʻra majburiy mehnat taqiqlanadi.

Majburiy mehnat biror-bir jismoniy shaxsdan jazoni qoʻllash tahdidi ostida talab etiladigan, bajarilishi uchun ushbu shaxs ixtiyoriy ravishda oʻz xizmatlarini taklif qilmagan har qanday ishni yoki xizmatni anglatadi. Jazo deganda jismoniy shaxsning ixtiyoriy roziligi mavjud boʻlmagani holda, ushbu shaxsga nisbatan uni mehnat faoliyatini amalga oshirishga majbur qiladigan har qanday moddiy, jismoniy yoki ruhiy taʼsir choralarini qoʻllash yoki qoʻllash tahdidi tushuniladi.

1.3. Xodim ish beruvchining qonunga xilof ishlarni bajarishni talab qilgan topshiriqlarini rad etishi mumkin.

MISOL

1. Ish beruvchi xodimlar boʻlimi boshligʻidan xodimlarni noqonuniy ishdan boʻshatish uchun hujjatlarni rasmiylashtirishni talab qildi.

Xodim buni bajarishdan rad etishi mumkin, chunki bu qonunbuzarlik hisoblanadi. Bu haqda rahbarni yozma ravishda xabardor qilish kerak.

2. Bosh hisobchiga rahbar soliqlarni yashirish maqsadida moliyaviy hujjatlarni soxtalashtirishni buyuradi. Bu jinoiy javobgarlikka olib kelishi mumkin boʻlgan noqonuniy harakatdir. Hisobchi bu topshiriqni bajarishdan qatʼiyan bosh tortishi shart va bu haqda rahbariyatni yozma ogohlantirishi kerak.

Xodimning hayotini va sogʻligʻini xavf ostiga qoʻyadigan ishlarni rad etishi mumkin.

Bu holatda gap xodimning hayoti yoki sogʻligʻi uchun aniq va toʻgʻridan-toʻgʻri xavf tugʻdiradigan ishlar, mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etilmagan, xavfsizlik texnikasi bilan taʼminlanmagan yoki avariya holatidagi uskunalarda ishlash kabi vaziyatlar haqida ketmoqda.

Muhim jihati tahdid bevosita, yaʼni toʻgʻridan-toʻgʻri boʻlishi kerak va ish joyidagi sharoitlar, asbob-uskunalarning nosozligi, shaxsiy himoya vositalarining yoʻqligi yoki boshqa omillar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Xodim xavf mavjudligini asoslab bera olishi lozim.

Mazkur holatda xodim ishni bajarishdan bosh tortgan davr uchun uning oʻrtacha ish haqi saqlanadi, chunki bu xavf ish beruvchining aybi bilan yuzaga kelgan.

MISOL

Qurilish ishlarida ishlovchi xodimga balandlikda ishlash uchun xavfsizlik kamari berilmagan. U balandga chiqishdan bosh tortib, rahbari nomiga "Xavfsizlik kamari bilan taʼminlanmaganim sababli ... balandlikdagi ishni bajarishdan bosh tortaman, chunki bu mening hayotim uchun xavfli" mazmunida bildirishnoma yozadi.

Xodimning yoxud boshqa shaxslarning shaʼni va qadr-qimmatiga, ishchanlik obroʻsiga putur yetkazadigan harakatlarni bajarishni rad etishi mumkin.

Xodimning shaʼni va qadr-qimmatiga, ishchanlik obroʻsiga putur yetkazadigan harakatlarga quyidagilar kirishi mumkin:

Tuhmat, yaʼni shaxs haqida unga obroʻsizlantiruvchi, lekin haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan maʼlumotlarni qasddan tarqatish (masalan, xodimni oʻgʻrilikda, poraxoʻrlikda yoki axloqsizlikda asossiz ayblash).

Haqorat qilish, yaʼni shaxsga nisbatan uning shaʼni va qadr-qimmatini qasddan, beodoblik bilan kamsituvchi soʻzlar yoki harakatlar ishlatish.

Ishchanlik obroʻsiga putur yetkazish, yaʼni xodimning shaxsiy hayoti yoki kasbiy faoliyati haqida xodimni obroʻsizlantiruvchi yolgʻon maʼlumotlar tarqatish.

Koʻpgina tashkilotlar oʻzlarining ichki mehnat tartibi qoidalariga yoki odob-axloq qoidalariga xodimlarning bir-birlariga va boshqa shaxslarga nisbatan hurmat bilan munosabatda boʻlishi, ularning shaʼni va qadr-qimmatini kamsituvchi harakatlarga yoʻl qoʻymaslik majburiyatini kiritadilar. Bunday qoidalarning buzilishi intizomiy jazo (hayfsan, jarima, ishdan boʻshatish) qoʻllash uchun asos boʻlishi mumkin.

MISOL

1. Marketing boʻlimi xodimiga raqobatchi kompaniya haqida internetda yolgʻon va obroʻsizlantiruvchi maʼlumotlar tarqatish topshiriladi. Bu harakat nafaqat raqobatchining, balki bu ishni qilayotgan xodimning ham ishchanlik obroʻsiga putur yetkazadi. Xodim bu ishni bajarishdan bosh tortishi mumkin.

2. Kotibadan rahbarning shaxsiy iltimosi bilan mehmonlarni aldashni yoki ularga nisbatan qoʻpol muomalada boʻlishni soʻrashadi. Bu xodimning shaʼniga tegadigan va uni noqulay ahvolga soladigan harakat boʻlib, u buni bajarishdan bosh tortishga haqli.

MILLIY QONUNCHILIK

1. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasining 26-moddasiga koʻra Insonning shaʼni va qadr-qimmati daxlsizdir. Hech narsa ularni kamsitish uchun asos boʻlishi mumkin emas.

2. Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining:

40-moddasida (tuhmat) bila turib yolgʻon, boshqa shaxsni sharmanda qiluvchi uydirmalarni tarqatish uchun maʼmuriy javobgarlik belgilaydi.

41-moddasida (haqorat qilish) shaxsning shaʼni va qadr-qimmatini qasddan kamsitish uchun javobgarlikni nazarda tutadi.

3. Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksida tuhmat va haqorat qilish kabi harakatlar maʼmuriy jazo qoʻllanilganidan keyin takroran sodir etilsa yoki ogʻirlashtiruvchi holatlarda (masalan, ommaviy axborot vositalarida yoki internetda tarqatish) sodir etilsa, jinoiy javobgarlikka tortishga asos boʻladi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga koʻra, xodim yuqoridagi asoslar boʻyicha ishni bajarishni rad etgan vaqtda, ushbu holatlar bartaraf etilmagunicha uning mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan barcha huquqlari saqlanib qoladi. Masalan:

ish joyi (lavozimi) saqlanishi, ish beruvchi xodimni ishdan boʻshata olmaydi yoki boshqa ishga oʻtkaza olmaydi;

ish haqi saqlanishi, agar xodim hayoti va sogʻligʻiga tahdid soluvchi ishdan bosh tortgan boʻlsa, MKning boshqa normalariga muvofiq, bu davr uchun oʻrtacha ish haqi saqlanishi mumkin;

intizomiy jazo qoʻllanilmaydi, qonuniy asosda ishdan bosh tortgan xodimga nisbatan intizomiy jazo (hayfsan, jarima, ishdan boʻshatish) qoʻllash taqiqlanadi.

Asosiy shart – rad etishga sabab boʻlgan holatlarning (masalan, uskunani tuzatish, mehnat shartnomasiga kiritilmagan vazifani bekor qilish) bartaraf etilishidir. Ular bartaraf etilgach, xodim oʻz ishini davom ettirishi lozim.

3. Moddaning uchinchi qismi xodimning oʻzini oʻzi himoya qilish huquqini yanada kengaytiradi. Unga koʻra, xodim MKda yoki boshqa qonunlarda nazarda tutilgan oʻzga hollarda ham ishlarni yoki harakatlarni bajarishni rad etish huquqiga ega.

Bu umumlashtiruvchi norma boʻlib, boshqa qonunlardagi va qonunchilik rivojlanishi bilan paydo boʻladigan yangi kafolatlarni ham qamrab olish imkonini beradi.

MKning 531-moddasi – bu xodimning nafaqat huquqlari, balki uning shaxsiy xavfsizligi va qadr-qimmatini himoya qiluvchi kuchli vositadir. Ushbu moddani bilish va undan toʻgʻri foydalanish har bir xodim uchun muhim. Shu bilan birga, ushbu huquqni suiisteʼmol qilish (asossiz ravishda ishdan bosh tortish) xodimning oʻzi uchun salbiy oqibatlarga, jumladan intizomiy javobgarlikka olib kelishi mumkinligini ham unutmaslik lozim.