Sharhlanayotgan moddaga koʻra, ayrim toifadagi xodimlar uchun mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning umumiy qoidalari qisman cheklanadi yoki ularga nisbatan qoʻshimcha (imtiyozli yoki majburiy) qoidalar belgilanadi. Bu esa, mehnat munosabatlarini tartibga solishda differentsiallik (farqlash) mavjud ekanligini koʻrsatadi. Bu farqlar bir qator omillar, jumladan, aniq bir mehnat faoliyatining xususiyatlari, xodimlarning ayrim toifalariga xos subʼyektiv belgilar, mehnat faoliyati amalga oshiriladigan hudud yoki iqtisodiyot tarmogʻi bilan belgilanadi va shu kabi boshqa sabablar bilan bogʻliq boʻladi.

Ayrim toifadagi xodimlar deganda MKning VI boʻlimida koʻrsatilgan toifadagi shaxslarni tushunish lozim.

Yuridik nuqtai nazardan, mehnat huquqidagi differentsialik ikki turdagi normalar orqali amalga oshiriladi: cheklovchi yoki qoʻshimcha qoidalar belgilovchi normalar.

Cheklovchi normalar ayrim toifadagi xodimlarga nisbatan umumiy qoidalar amal qilishiga taqiq qoʻyadi.

MISOL

18 yoshga toʻlmagan shaxslarni hamda nogironligi boʻlgan shaxslarni haftasiga 36 soatdan ortiq ishlatish mumkin emas (MKning 415, 427-moddalari sharhiga qarang). Ayollarning hamda 18 yoshga toʻlmagan shaxslarning ular uchun belgilangan yoʻl qoʻyiladigan eng koʻp normalardan ortiq boʻlgan ogʻirlikdagi yuklarni koʻtarishi va tashishi taqiqlanadi (MKning 393, 412-moddalari sharhiga qarang).

Qoʻshimcha qoidalarni belgilovchi normalar ayrim toifadagi xodimlarga nisbatan qoʻshimcha kafolat, imtiyoz yoki afzalliklarni nazarda tutadi.

MISOL

Oʻn ikki yoshga toʻlmagan ikki va undan ortiq bolaning yoki oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolaning ota-onasidan biriga (ota-ona oʻrnini bosuvchi shaxsga) har yili davomiyligi kamida toʻrt kalendar kun boʻlgan haq toʻlanadigan qoʻshimcha taʼtil beriladi (MKning 401-moddasi sharhiga qarang). Umumiy qoidaga asosan, mehnat taʼtilining eng kam muddati 21 kalendar kun, biroq 18 yoshga toʻlmagan shaxslar hamda nogironligi boʻlgan shaxslarga 30 kalendar kun taʼtil beriladi (MKning 418, 429-moddalari sharhiga qarang).

XALQARO STANDARTLAR

Xalqaro mehnat tashkiloti tomonidan qabul qilingan bir qator konventsiyalarda ayrim toifadagi xodimlar uchun qoʻshimcha kafolatlar nazarda tutilgan. Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingan:

Onalikni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi 103-sonli;

Bolalar mehnatining ogʻir shakllarini taqiqlash va yoʻq qilishga doir shoshilinch choralar toʻgʻrisidagi 182-sonli;

Ishlayotgan erkaklar va ayollar uchun teng munosabatlar va teng imkoniyatlar: oilaviy majburiyatlarga ega xodimlar toʻgʻrisidagi 156-sonli;

Toʻliqsiz ish vaqti sharoitlarida ishlash toʻgʻrisidagi 175-son Konventsiyalari shular jumlasidandir.

Bundan tashqari, Xalqaro mehnat tashkilotining «Mehnat va mashgʻulotlar sohasidagi kamsitishlar toʻgʻrisida»gi 111-sonli Konventsiyasining 1-moddasida “Oʻziga xos talablarga asoslangan muayyan ishlarga nisbatan yoʻl qoʻymaslik, ustun qoʻyish yoki har qanday farqlash kamsitish deb hisoblanmaydi” deb belgilanganligi unga aʼzo davlatlar milliy qonunchiligida ayrim toifadagi xodimlar mehnatini huquqiy jihatdan tartibga solishning oʻziga xos xususiyatlari alohida belgilanishi mumkin ekanligini koʻrsatadi.

Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi MKning 4-moddasida mehnat va mashgʻulotlar sohasida xodimlarning huquqlarini mehnatning muayyan turiga xos boʻlgan talablar yoki yuqoriroq ijtimoiy himoyaga muhtoj boʻlgan shaxslar (oilaviy vazifalarni bajarish bilan band boʻlgan shaxslar, voyaga yetmaganlar, nogironligi boʻlgan shaxslar, homilador ayollar va boshqalar) toʻgʻrisidagi alohida gʻamxoʻrlik bilan bogʻliq holda asoslangan tarzda farqlash, istisno etish, ularga afzallik berish, shuningdek ularni cheklash kamsitish deb hisoblanmasligi nazarda tutilgan.

Shu bilan birga, ayrim toifadagi xodimlar mehnatini huquqiy jihatdan tartibga solish borasidagi asoslangan farqlar xodimning ish beruvchi bilan mehnat aloqasi xususiyatiga, mehnat faoliyati amalga oshiriladigan joyga, xodim mehnatining shart-sharoitlari va xususiyatiga, ish beruvchining huquqiy maqomiga, baʼzi tarmoqlar va kasblardagi xodimlar mehnatining oʻziga xos xususiyatlariga, organizmning psixofiziologik xususiyatlariga, oilaviy vazifalarning mavjudligiga hamda boshqa obʼyektiv holatlarga bogʻliq boʻlishi mumkin (MKning 4-moddasi sharhiga qarang).

Ayrim toifadagi xodimlar uchun boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan ham cheklovlar yoki qoʻshimcha kafolatlar belgilanishi mumkin. Bunda xodimlarga belgilangan cheklovlar xodimning huquqiy holati yomonlashishiga yoʻl qoʻyilmasligi printsipiga toʻla mos kelishi lozim. Har qanday normativ-huquqiy hujjat xodimning huquqiy holatini yuqoriroq yuridik kuchga ega boʻlgan normativ-huquqiy hujjatga nisbatan yomonlashtirmasligi kerak (MKning 8-moddasi sharhiga qarang). Ammo, ayrim toifadagi xodimlarga MKda belgilanganidan yuqoriroq kafolatlarni boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilashga yoʻl qoʻyiladi.