1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaning 50-moddasiga koʻra fuqarolarning taʼlim olish huquqi belgilangan. Fuqarolarning, shu jumladan xodimlarning taʼlim olish huquqlari va majburiyatlari Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni bilan tartibga solinadi. Ushbu norma, xodimlar uchun ham tatbiq etiladi.

Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismiga koʻra ish beruvchi:

mehnat shartnomasi boʻyicha ishdan ajralmagan holda taʼlim tashkilotlarida oʻqitilayotgan. Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonunining 5-moddasiga koʻra ishlab chiqarishdan ajralmagan holda deganda sirtqi, kechki, masofaviy taʼlim shaklida taʼlim olish tushuniladi;

qayta tayyorlashdan yoki malaka oshirishdan oʻtayotgan (MKning 367-moddasi qayta tayyorlashdan yoki malaka oshirishdan oʻtayotgan xodimlarga taʼrif berilgan);

ishlab chiqarish taʼlimini oʻtayotgan xodimlarga (MKning 372-382-moddalarida koʻrsatilgan) ish va oʻqishni birga olib borish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishi shart.

Ish beruvchilar xodimlarga ishni taʼlim bilan birga olib borishi uchun qulay shart-sharoitlarni yaratishi lozim, xususan:

moslashuvchan ish vaqti rejimi: darslarga qatnashish yoki imtihon topshirish uchun ish vaqtini moslashtirish imkoniyatini berish;

oʻquv taʼtillari: laboratoriya-imtihon sessiyalariga tayyorgarlik koʻrish va oʻtish uchun pullik yoki ish haqi saqlanmagan taʼtillarni berish;

moddiy yordam: oʻqish bilan bogʻliq xarajatlarni qoplash va hokazo.

2. Ish beruvchi moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan xodimlar uchun taʼlimni muvaffaqiyatli davom ettirish, yakunlash uchun mehnat qonunchiligida belgilangan barcha zarur kafolatlarni taqdim qilishi lozim. Ushbu kafolatlar oʻz ichiga quyidagilarni qamrab oladi:

ish haqi saqlangan holda oʻquv taʼtili (MKning 385-moddasi sharhiga qarang);

qisqartirilgan ish haftasi. Bu toʻliqsiz ish vaqti rejimi asosida amalga oshiriladi (MK 186-moddasi sharhiga qarang);

ish haqi qisman saqlanadigan va ish haqi saqlanmaydigan taʼtillar (MKning 240-241-moddalari);

tartibi moslashuvchan ish vaqti rejimi (MKning 193-moddasi);

ish beruvchining yoʻllanmasi boʻyicha kasbiy tayyorgarlik, qayta tayyorlash, malaka oshirish va stajirovkadan oʻtishda xodimlar uchun kompensatsiya toʻlovlari (MKning 290-moddasi) va boshqalar.

Ish beruvchi mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikdan tashqari ishdan ajralmagan holda taʼlim tashkilotlarida tahsil olib, oʻquv rejasini bajarayotgan xodimlarga mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda belgilangan boshqa kafolatlarni ham berish mumkin. Masalan, yoʻl kira xarajatlarini qoplab berish, oʻqish davriga toʻgʻri kelib qolganda bayram mukofotlarini toʻlab berish va hokazo.

3. Mazkur moddaning uchinchi qismiga muvofiq ish beruvchi xodimning xohishiga koʻra ishdan ajralmagan holda taʼlim tashkilotlarida oʻqiyotganlarga, agar ular oʻzining har yilgi mehnat taʼtilini imtihonlar, sinovlar topshirish, bitiruv malakaviy ishlarini, magistrlik dissertatsiyalarini, kurs, laboratoriya ishlarini va boshqa oʻquv ishlarini bajarish vaqtiga toʻgʻrilab har yilgi mehnat taʼtilini berishi shart.

MKning 227-moddasiga koʻra birinchi ish yili uchun har yilgi mehnat taʼtilidan foydalanish huquqi xodimda u ushbu ish beruvchida uzluksiz ishlagan olti oy oʻtganidan keyin yuzaga keladi. Lekin, mazkur moddaning uchinchi qismi yettinchi xatboshiga muvofiq ishdan ajralmagan holda taʼlim tashkilotlarida oʻqiyotgan xodimlarga, har yilgi mehnat taʼtili xodimning birinchi ish yili uchun olti oy oʻtguniga qadar uning xohishiga koʻra oʻquv ishlarini bajarish vaqtiga toʻgʻrilab berishi shart.

Shuningdek, MKning 228-moddasi birinchi qismiga koʻra ikkinchi va keyingi ish yillari uchun har yilgi mehnat taʼtili ish beruvchi va xodim uchun majburiy boʻlgan taʼtillar jadvali bilan belgilanadigan har yilgi mehnat taʼtillarini berish navbatiga muvofiq beriladi. Lekin, mazkur moddaning toʻrtinchi qismi yettinchi xatboshiga muvofiq ishdan ajralmagan holda taʼlim tashkilotlarida oʻqiyotgan xodimning xohishiga koʻra har yilgi mehnat taʼtili unga qulay boʻlgan vaqtda berilishi kerak.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 13.12.2024 yildagi 836-son “Oliy va kasbiy taʼlim tashkilotlari bitiruvchilarining yakuniy davlat attestatsiyasini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori bilan Oliy taʼlim tashkilotlari bitiruvchilarining yakuniy davlat attestatsiyasini oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi Nizom tasdiqlangan. Nizomning 2-bandida quyidagi atamalar va ularning tushunchalari keltirilgan. Jumladan:

yakuniy davlat attestatsiyasi — bakalavriat taʼlim yoʻnalishi va magistratura mutaxassisligi bitiruvchilarining bilimi, koʻnikma va malaka darajasini baholash jarayonidir;

bitiruv malakaviy ishi — oliy taʼlim tashkiloti bakalavriat taʼlim yoʻnalishi bitiruvchilari tomonidan oʻqishni yakunlash bosqichida bajariladigan ilmiy-nazariy ish boʻlib, unda bitiruvchining tegishli taʼlim yoʻnalishi boʻyicha egallagan bilimi, koʻnikma va malakasi baholanadi;

magistrlik dissertatsiyasi — magistratura bosqichi bitiruvchisi tomonidan oʻquv jarayoni davomida bajariladigan, tegishli mutaxassislikka (sohaga) oid aniq ilmiy-amaliy masalaning (muammoning) yechimiga qaratilgan ilmiy-tadqiqot ishi.

Yakuniy davlat imtihonlarini tashkil qilish tartibi va shartlari haqida mazkur Nizomning 3-bobida batafsil maʼlumot berilgan.

4. MKning 227-moddasi birinchi qismiga koʻra birinchi ish yili uchun har yilgi mehnat taʼtilidan foydalanish huquqi xodimda u ushbu ish beruvchida uzluksiz ishlagan olti oy oʻtganidan keyin yuzaga keladi.

Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismida koʻrsatilgan toifadagi ishni taʼlim bilan olib boruvchi xodimlar MKning 227-moddasi birinchi qismini istisno qiladi. Yaʼni umumiy oʻrta, oʻrta maxsus, professional, oliy taʼlim tashkilotlarida, kadrlarni kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish institutlarida (kurslarida) mehnat shartnomasi boʻyicha ishdan ajralmagan holda oʻqiyotgan, ishga yangi qabul qilingan xodimlar uchun, agar ular oʻz yillik mehnat taʼtillarini bakalavriat talabalari uchun davlat attestatsiyasi va bitiruv malaka ishini himoya qilish, magistratura talabalari uchun magistrlik dissertatsiyasini himoya qilish vaqtiga yoxud imtihonlar va laboratoriya-imtihon sessiyalari vaqtiga moslashtirishmoqchi boʻlsa, ularning xohishiga koʻra, yillik mehnat taʼtili mazkur ish beruvchidagi mehnat faoliyatining olti oyi tugaguniga qadar beriladi.

Mehnat qonunchiligining ushbu qoidasi xodimlarning taʼlim tashabbuslarini qoʻllab-quvvatlashga va ishni taʼlim bilan birga olib borayotgan xodimlar uchun qulay shart-sharoitlarni yaratishga qaratilgan. Ish beruvchi xodimning kasbiy oʻsish va kasbiy rivojlanish istagini inobatga olgan holda, imtihonlar va laboratoriya-imtihon sessiyalariga tayyorgarlik koʻrishi va muvaffaqiyatli topshirishi uchun yillik taʼtildan foydalanish imkoniyatini taqdim etadi.