1.1. Ijodiy taʼtillar mehnat faoliyatini yoki pedagogik faoliyatni ilmiy ish bilan birga amalga oshirayotgan xodimlarga ilmiy darajani olishga doir dissertatsiyani yakunlash uchun, shuningdek, darsliklar va oʻquv-uslubiy qoʻllanmalar qoʻlyozmalarining yozish chogʻida asosiy ish joyida oʻrtacha ish haqi va lavozimi saqlangan holda beriladigan ijtimoiy taʼtil turi hisoblanadi.

Pedagogik faoliyat – shaxsning kamol topishi, uni ijtimoiy hayotga tayyorlash kabi maqsadlarni koʻzlagan, ongli va maqsadli ravishda tashkil etilgan taʼlim-tarbiya jarayonidir. Bu faoliyat nafaqat bilim berish, balki insonni tarbiyalash, unda axloqiy qadriyatlarni shakllantirish, shaxsiy fazilatlarni rivojlantirish va ijtimoiy koʻnikmalarni hosil qilish kabi murakkab vazifalarni oʻz ichiga oladi.

Ilmiy ish – muayyan ilmiy muammoni hal etishga yoʻnaltirilgan, maxsus ilmiy metodlar va usullardan foydalangan holda amalga oshiriladigan tadqiqot natijasidir. U ilmiy bilimlarni boyitish, yangiliklar yaratish yoki mavjud bilimlarni chuqurlashtirish maqsadida olib boriladi. Ilmiy ishlar turli shakllarda boʻlishi mumkin: dissertatsiya, monografiya, ilmiy maqola, hisobot va boshqalar. Har bir ilmiy ishning asosiy belgilari – yangilik, dolzarblik, ishonchlilik va amaliy ahamiyatga ega boʻlishidir.

Ijodiy taʼtillarni berish xodimning mehnat stajiga, u bajaradigan ishning joyi va xususiyatiga, ish beruvchining tashkiliy-huquqiy shakliga bogʻliq boʻlmaydi.

Xodim ijodiy taʼtilda boʻlgan vaqtida uning ish joyi (lavozimi) va oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladi hamda navbatdagi har yilgi mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish stajiga kiritiladi.

Ish beruvchi jamoa shartnomasida nazarda tutilgan boʻlsa, xodimlar ijodiy taʼtilda boʻlgan davrda xizmat turar joyidan foydalanish yoki uy-joy ijarasi bilan bogʻliq xarajatlarni qoplab berishi mumkin.

Xodimlarga navbatdagi yillik mehnat taʼtillari ular ijodiy taʼtillardan foydalanganligidan qatʼi nazar beriladi.

Ijodiy taʼtillar xodimlarga asosiy ish joyi boʻyicha hamda oʻrindoshlik ish joyi boʻyicha ish beruvchilar tomonidan bir vaqtda beriladi.

Mehnat faoliyatini yoki pedagogik faoliyatni ilmiy ish bilan birga amalga oshirayotgan xodimlarga ilmiy darajasini olishga doir dissertatsiyani yakunlash uchun ijodiy taʼtil berish toʻgʻrisida u faoliyat yuritayotgan kafedra, shuʼba, laboratoriya va shu kabi boʻlinmalar rahbarlari (oʻrinbosarlari) tomonidan ilmiy darajalar beruvchi Ilmiy kengashga sabablari koʻrsatilgan iltimosnoma yuboradi.

Ilmiy kengashlar tomonidan xodim faoliyat yuritayotgan kafedra, shuʼba, laboratoriya va shu kabi boʻlinmalar rahbarlari (oʻrinbosarlari) tomonidan yuborilgan iltimosnomaga asosan ijodiy taʼtil berish toʻgʻrisidagi tavsiyanoma quyidagi mezonlarni hisobga olgan holda beriladi:

muallif (xodim) tomonidan dissertatsiya shaxsan yozilganligi;

xodim tegishli malakaviy imtihonlarini topshirganligi;

dissertatsiya dastlabki ekspertizadan muvaffaqiyatli oʻtganligi;

oʻtkazilgan tadqiqotlarning hajmini va dissertatsiyani taʼtil vaqtida tugallash mumkinligi.

Ilmiy kengash tavsiyanomasida dissertatsiyani nihoyasiga yetkazish uchun zarur boʻlgan taʼtilni berish vaqti va muddatlari koʻrsatiladi.

Ijodiy taʼtillar:

davlat oliy taʼlim muassasalari va ilmiy tashkilotlar xodimlariga — ushbu muassasalar Ilmiy kengashining tavsiyanomasiga koʻra direktor (rektor) tomonidan;

boshqa davlat korxonalari, tashkilotlari va muassasalari xodimlariga — biriktirib qoʻyilgan oliy taʼlim muassasasi (tashkiloti), ilmiy tashkilot Ilmiy kengashi (oʻquv-metodik kengashi)ning tavsiyanomasiga koʻra tashkilot rahbari tomonidan buyruq rasmiylashtirish orqali beriladi.

Ijodiy taʼtil vaqtida ish beruvchi taʼtildagi xodimga oʻzida mavjud, ijodiy ishga tegishli boʻlgan hujjatlar va maʼlumotlarni taqdim etishi va axborot olish uchun sharoit yaratib berishi lozim.

Ijodiy taʼtil tamom boʻlgandan soʻng muallif oliy taʼlim muassasasi (tashkiloti), ilmiy tashkilotning Ilmiy kengashiga qoʻlyozma holidagi ishni, asosiy ish joyidagi ish beruvchisiga esa ishning tugallanganligini tasdiqlovchi hujjat va bajarilgan ishlar toʻgʻrisida hisobot taqdim etadi.

Nodavlat oliy taʼlim tashkilotlari, ilmiy tashkilotlar va boshqa tashkilotlarda ijodiy taʼtillar berish hamda ularning muddati jamoa shartnomasida, agar jamoa shartnomasi tuzilmagan boʻlsa, xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasida belgilanadi.

Xodim tomonidan belgilangan muddatlarda foydalanilmagan ijodiy taʼtil boshqa muddatga oʻtkazilishi mumkin emas. Ijodiy taʼtillarni jamlab hisoblashga va pulli kompensatsiya bilan almashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

MILLIY QONUNCHILIK

Ilmiy darajalar berish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi Rayosatining 2017 yil 31 maydagi 239/4-son qarori bilan tasdiqlangan “Ilmiy darajalar berish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom (roʻyxat raqami 2894, 2017 yil 23 iyun) bilan tartibga solinadi.

1.2. Moddaning birinchi qismi ikkinchi xatboshiga koʻra falsafa doktori (Doctor of Philosophy (PhD) ilmiy darajasini olishga doir dissertatsiyani yakunlash uchun hamda darsliklar va oʻquv-uslubiy qoʻllanmalar qoʻlyozmalarining mualliflariga — uch oygacha ijodiy taʼtillar beriladi.

Falsafa doktori (Doctor of Philosophy, PhD) – oliy taʼlimdan keyingi eng yuqori ilmiy daraja boʻlib, muayyan fan sohasida mustaqil tadqiqot olib borish va yangi ilmiy bilimlarni yaratishga qodir ekanligini tasdiqlaydi. Bu darajaga ega boʻlish uchun nomzod mustaqil ravishda ilmiy izlanishlar olib borib, tanqidiy fikrlashni namoyon etishi, zamonaviy metodologiyalarni qoʻllashi va ilmiy jamiyat uchun ahamiyatli boʻlgan yangi natijalarni eʼlon qilishi kerak.

Dissertatsiya deganda muallif (xodim) tomonidan shaxsan yozilgan, tadqiqot mohiyati tegishli talablarga javob bergan, tugallangan va mazmunan yaxlit ilmiy ish sifatida ilmiy yangiligi va amaliy natijalari tizimli ravishda asoslab berilgan qoʻlyozma huquqiga ega boʻlgan ilmiy asar tushuniladi.

Dissertatsiyani yakunlash – bu ilmiy tadqiqotning eng muhim va hal qiluvchi bosqichi boʻlib, u koʻp yillik mehnatning natijasi sifatida namoyon boʻladi. Bu jarayon faqatgina matnni tugatish emas, balki tadqiqotning mantiqiy yakuni, xulosalarning asosliligi va ilmiy yangilikning ifodasidir.

Yakunlash bosqichida dissertatsiyaning har bir boʻlimi, har bir jumlasi qayta koʻrib chiqilib, ularning oʻzaro bogʻliqligi, mantiqiy ketma-ketligi va ilmiy asoslanganligi taʼminlanadi. Bunda nafaqat grammatik xatolarga yoʻl qoʻymaslik, balki stilistik jihatdan ham mukammal matn yaratish muhim ahamiyatga ega.

Shuningdek, dissertatsiyaning yakuniy qismi – xulosaga alohida eʼtibor qaratiladi. Xulosada tadqiqotning asosiy natijalari qisqa va loʻnda bayon etilib, ularning ilmiy va amaliy ahamiyati koʻrsatiladi. Xulosa, shuningdek, kelgusida amalga oshirilishi mumkin boʻlgan tadqiqotlar uchun yoʻnalishlarni belgilab berishi mumkin.

1.3. Fan doktori (Doctor of Science (DSc) ilmiy darajasini olishga doir doktorlik dissertatsiyani yakunlash uchun olti oygacha muddatga ijodiy taʼtillar beriladi.

Fan doktori (Doctor of Science, DSc) – bu ayrim mamlakatlarda oliy taʼlim tizimida taqdim etiladigan eng yuqori ilmiy darajalardan biri. Ushbu daraja, odatda, falsafa doktori (PhD) darajasidan keyingi bosqich boʻlib, ilmiy jamiyatga katta va muhim hissa qoʻshgan, muayyan fan sohasida yuqori darajadagi mutaxassis ekanligini tasdiqlaydi. Fan doktori ilmiy darajasiga ega boʻlish uchun nomzod ilmiy tadqiqotlarning yuqori natijalariga ega boʻlib, uning ishlari ilmiy jamoatchilik tomonidan keng eʼtirof etilgan boʻlishi kerak.

PhD darajasi tadqiqot oʻtkazish qobiliyatini koʻrsatsa, DSc darajasi ilmiy sohaga ulkan taʼsir koʻrsatganligini va fundamental ahamiyatga ega yangiliklar yaratganligini isbotlaydi. Nomzodning ilmiy ishlanmalari muayyan sohada inqilobiy oʻzgarishlar olib kelgan, boshqa tadqiqotchilar tomonidan keng qoʻllanilgan va darsliklarga kiritilgan boʻlishi mumkin.

Jamoa kelishuvlarida yoxud jamoa shartnomasida yoki ichki hujjatlarda ijodiy taʼtillarning muddati mazkur moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgandagiga qaraganda koʻpaytirilishi hamda koʻpaytirilgan muddat uchun oʻrtacha oylik ish haqi yoki uning bir qismi saqlanib qolishi nazarda tutilishi mumkin.

Koʻpaytirilgan ijodiy taʼtillarning davomiyligi, shuningdek, mazkur taʼtillarni navbatdagi har yilgi mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish stajiga kiritish toʻgʻrisidagi masala xodimlarga ushbu taʼtillar berilishini belgilovchi hujjatlarda tartibga solinishi kerak.

2. Mualliflar jamoalari tomonidan darsliklar va oʻquv-uslubiy qoʻllanmalarini yozish chogʻida mualliflar jamoasi aʼzolaridan biriga mualliflar guruhining barcha aʼzolari imzolagan yozma arizaga muvofiq ijodiy taʼtil beriladi. Mualliflar taʼtilni oʻzaro taqsimlashga ham haqli.

Darsliklar va oʻquv-uslubiy qoʻllanmalar – taʼlim jarayonining ajralmas qismi boʻlib, ular talabalar va oʻquvchilarning muayyan fan sohasi boʻyicha bilim olishlariga yordam beradi. Darsliklar, odatda, taʼlim standartlariga mos ravishda yaratiladi va fanning asosiy tushunchalari, qonunlari va nazariyalarini oʻz ichiga oladi. Ular aniq va tushunarli tilda yozilgan boʻlib, koʻplab misollar, illyustratsiyalar va topshiriqlar bilan toʻldiriladi.

Shuningdek, oʻquv-uslubiy qoʻllanmalar va darsliklar muayyan mavzularni chuqurroq oʻrganish, amaliy koʻnikmalarni rivojlantirish va mustaqil ishlarni bajarishga yoʻnaltirilgan. Oʻquv-uslubiy qoʻllanmalar metodik tavsiyalar, laboratoriya ishlari, seminar mashgʻulotlari va test savollarini oʻz ichiga olishi mumkin.

Mualliflar ijodiy taʼtilni taqsimlaganda, mualliflar guruhining barcha aʼzolari imzolagan yozma arizaga muvofiq ish beruvchining buyrugʻi bilan ijodiy taʼtil beriladi.

Mualliflar jamoalari – bu muayyan asar, loyiha yoki ilmiy tadqiqot ustida birgalikda ish olib boruvchi shaxslar guruhidir. Bunday hamkorlik koʻp hollarda asarning murakkabligi, vazifalarning xilma-xilligi va vaqt cheklanganligi sababli yuzaga keladi. Mualliflar jamoasining tarkibi turli soha mutaxassislari, yozuvchilar, tahrirchilar, ilmiy xodimlar va hatto texnik xodimlardan iborat boʻlishi mumkin.

Mualliflar, shuningdek, taʼtilni oʻzaro taqsimlash huquqiga ega boʻlib, har birining dam olish tartibi va davomiyligini belgilaydi, lekin taʼtilning umumiy vaqti qonunda belgilanganidan oshmasligi sharti bilan.

3. Ijodiy taʼtil berilgan xodimlarga yillik mehnat taʼtillari ham belgilangan tartibda berilishi kerak. Chunki ushbu taʼtillarning turlari alohida hisoblanadi.

Xodim tomonidan belgilangan muddatlarda foydalanilmagan ijodiy taʼtil boshqa muddatga oʻtkazilishi mumkin emas. Ijodiy taʼtillarni jamlab hisoblashga va pulli kompensatsiya bilan almashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

4. Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 14 noyabrdagi 758-son qaroriga 6-ilovasida Ijodiy taʼtillar berish tartibi toʻgʻrisidagi Nizomga koʻra Ijodiy taʼtillarning tushunchasi, muddati va berish tartibi, hamda ijodiy taʼtillar uchun haq toʻlash masalalarining huquqiy asoslarini keltirilgan.