1. Ushbu modda mehnat munosabatlarida ijtimoiy barqarorlikni saqlash va xodimlar huquqlarini muhofaza qilishning asosiy kafolatlaridan biri hisoblanadi.

Ish beruvchi iqtisodiy, texnologik yoki tashkiliy sabablarga koʻra shtatlarni qisqartirishga majbur boʻlgan hollarda, qonun xodimlarning keng doirasi uchun alohida protseduralar va kafolatlarni nazarda tutadi. Maqsad ommaviy ishsizlikning oldini olish va ishchi kuchini mehnat bozorida saqlab qolish.

Ommaviy ravishda ishdan boʻshatish - bu ish beruvchi tashabbusi bilan texnologiyaning, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning oʻzgarishi, ishlar (mahsulot, xizmatlar) hajmining qisqarishi bilan bogʻliq boʻlgan tashkilotdagi xodimlarning muayyan sonini qisqartirish yoki tashkilotning tugatilishi munosabati bilan mehnat shartnomalarini ommaviy ravishda bekor qilinishi holatidir.

Texnologiyaning, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning oʻzgarishi, ishlar (mahsulot, xizmatlar) hajmining qisqarishi deganda yangi texnologiyalarni joriy etish, eskilaridan voz kechish, raqamlashtirish, ishlab chiqariladigan mahsulotlarni yoki xizmatlarni oʻzgartirish yoki hajmini kamaytirish va boshqa sabablarni aytish mumkin.

Ushbu mezonlar natijasida tashkilotda xodimlarining soni yoki shtati qisqarishi mumkin yoki umuman tugatilishi ham mumkin.

Shunday holatda xodimlar bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilinishini ommaviy ravishda ishdan boʻshatish sifatida baholash uchun ishdan boʻshatilayotgan xodimlar sonining koʻrsatkichlariga eʼtibor qaratiladi.

Shuningdek, mehnat shartnomani bekor qilishning asosi ham MKning 161-moddasi ikkinchi qismi 1 va 2-bandlariga asosan yoki 168-moddaning birinchi qismi 6-bandiga asosan boʻlishi kerak.

2.1. MKda mazkur holat obʼyektiv va miqdoriy mezonlar asosida aniqlangan.

2.2. Har qanday tashkiliy-huquqiy shakldagi tashkilotni yoki uning alohida boʻlinmasini tugatish holatida, agar ishdan boʻshatilayotgan xodimlar soni yigirma nafar va undan ortiq boʻlsa, bu ommaviy ishdan boʻshatish sifatida baholanadi.

2.3. Xodim soninning (shtatining) qisqarishi vujudga kelganda:

30 kalendar kun davomida tashkilotda 50 nafar va undan ortiq xodim qisqartirilayotgan boʻlsa;

60 kalendar kun ichida 200 nafar va undan ortiq xodimning ish joyi qisqartirilsa;

90 kalendar kun ichida 500 nafar va undan ortiq xodim qisqartirilayotgan boʻlsa, ommaviy ravishda ishdan boʻshatish deb baholanadi.

Mazkur holatda ishdan boʻshatiladigan xodimlar soni ahamiyatga ega, ayrim tashkilotlarda 0,5 shtat birligida faoliyat olib borayotgan xodimlar boʻlishi mumkin. Ushbu tashkilotda ommaviy ravishda ishdan boʻshatish deb baholash uchun qisqartirilayotgan shtatlar soni emas, balki xodimlar sonini inobatga olish kerak boʻladi.

Bundan tashqari, shunga yana eʼtibor qaratish kerakki, shtatlar jadvalidagi shtat birliklarini qisqarishi oʻzi xodimlarni ommaviy ravishda ishdan boʻshatish hisoblanmaydi, qachon xodim bilan tuzilgan mehnat shartnoma bekor qilinsa, oʻsha vaqtda inobatga olinadi.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida xodimlarni ommaviy ravishda ishdan boʻshatishni oldini olish yuzasidan mahalliy davlat hokimiyati organlariga vakolat berilgan boʻlib, unga koʻra mahalliy mehnat organlarining taqdimnomalari boʻyicha yoki mustaqil ravishda xodimlarni ommaviy ravishda ishdan boʻshatish toʻgʻrisidagi tashkilotlarning qarorlarni olti oy muddatgacha toʻxtatib turishi mumkin.

Ushbu kechiktirish keltirib chiqargan yoʻqotishlarni ish beruvchiga bir vaqtning oʻzida qisman yoki toʻliq kompensatsiya qilish orqali oshiraladi.

Toʻxtatib turish tartibi va kompensatsiya miqdori mahalliy ijro hokimiyati organlari qarorlari bilan belgilanishi mumkin. Chunki Oʻzbekiston Respublikasining “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Qonuni 16-moddasiga koʻra, mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlari, shuningdek mahalliy davlat hokimiyati yuqori turuvchi organlarining qarorlari asosida hamda ularni ijro etish uchun qabul qilinadi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Aholi bandligi toʻgʻrisida”gi Qonunning 12-moddasiga koʻra, mahalliy ijro hokimiyati organlari mehnat bozorini barqarorlashtirishga, shu jumladan xodimlarning ommaviy ravishda ishdan ozod etilishining oldini olishga, ustuvor rivojlantirish hududlarini aniqlashga koʻmaklashadigan tadbirlarni ishlab chiqadi va amalga oshiradi.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismida ish beruvchi xodimlarni kelgusida ommaviy ravishda ishdan boʻshatish toʻgʻrisidagi axborotni MKning 166-moddasida nazarda tutilgan tartibda va muddatlarda mehnat organining hamda hududiy yoki tarmoq kasaba uyushmalari birlashmalarining eʼtiboriga yetkazishi shartligi koʻrsatilgan (MK 166-modda sharhiga qarang).

Ushbu moddaning toʻrtinchi qismida mehnat organlariga ham majburiyat yuklatilgan boʻlib, mazkur axborotni olgach, ishdan boʻshatilayotgan xodimlarni qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda ishga joylashtirish choralarini koʻrishi shart.

Ishga joylashtirish choralari “Aholi bandligi toʻgʻrisida”gi Qonunning 25-moddasiga koʻra mahalliy mehnat organlari tomonidan xizmatlarning quyidagi turlari taklif etiladi:

aholi bandligi masalalari boʻyicha maslahatlar berish;

ishdan boʻshatiladigan xodimning kasbiy tayyorgarligiga, ish tajribasiga va mehnat stajiga, yoshiga, sogʻligʻining holatiga muvofiq maqbul keladigan ishni taklif etish (mavjud boʻlgan taqdirda), shuningdek Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida vaqtinchalik mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun fuqarolarni uyushgan holda ishga qabul qilish doirasida maqbul keladigan ishni izlash;

zaxiraga qoʻyiladigan ish oʻrinlariga ishga joylashtirish;

Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi huzuridagi Jamoat ishlari jamgʻarmasi mablagʻlari yoki qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan haq toʻlanadigan jamoat ishlariga yuborish;

tadbirkorlikka jalb etish, oʻzini oʻzi mustaqil ravishda band qilishni rivojlantirishga doir faoliyatni tashkil etish orqali bandlikka koʻmaklashish;

kasbga tayyorlashga, qayta tayyorlashga va malaka oshirishga yuborish;

kasbiy malakani baholash;

aholi bandligini taʼminlashga qaratilgan loyihalarni amalga oshirishga mikrokreditlar olish uchun tavsiyalar berish.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 4 avgustdagi “Mehnat munosabatlari va kasbga tayyorlash tizimini takomillashtirish hamda ish beruvchilarni ragʻbatlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PF-126-son Farmoni 1-ilovasi 19-bandiga asosan, 2026 yil yanvardan mehnat organlari tomonidan ish beruvchilarning tugatilishi toʻgʻrisidagi xabarni olgan kundan boshlab ish oʻrinlari qisqarayotgan fuqarolarga ish taklif qilish amaliyotini joriy etish belgilangan.