1.1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida ish beruvchi tashabbusi bilan yoki tashkiliy oʻzgarishlar tufayli mehnat shartnomasi bekor qilingan xodimlarga ish qidirish davrida oʻrtacha oylik ish haqini saqlab qolish kafolati belgilangan.

Bu mexanizm, oʻz navbatida, xodimning iqtisodiy huquqiy xavfsizligini taʼminlaydi va ularni ishsizlik sharoitida qoʻllab-quvvatlashga xizmat qiladi.

Bu norma mehnat munosabatlaridagi tashkilotdagi iqtisodiy va texnologik va boshqa oʻzgarishlar sababli xodimning manfaatlarini himoya qilishga yoʻnaltirilgan. Yaʼni, bunday sharoitda xodimning ish joyini yoʻqotganda vaqtinchalik moddiy qiyinchilikka uchrab qolmasligi taʼminlanadi.

Ushbu norma ijtimoiy adolat va huquqiy kafolatlar muvozanatini taʼminlashga qaratilgan.

MKning 100-moddasida koʻrsatilgan kafolatlarni (toʻlanadigan summa) xodimlarga qoʻllashda quyidagi bir necha shartlar mavjud, yaʼni:

mehnat shartnomasini bekor qilish asoslari koʻrsatilgan roʻyxatga muvofiq boʻlishi kerak;

ish qidirish davrida (ishdan boʻshatish nafaqasi hisobga olingan holda MK 173-modda sharhiga qarang, biroq koʻpi bilan ikki oy, yaʼni jami uch oy);

oʻrtacha oylik ish haqidan kelib chiqib belgilanadi.

1.2. Ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan holatlardan biri xodimning ish beruvchi taklif etgan yangi mehnat shartlari asosida ishlashni davom ettirishni rad etganligi natijasida mehnat shartnomasining bekor qilinishi va bundan kelib chiqadigan kafolatlardir.

Xodimning yangi mehnat shartlarini qabul qilmaslikka boʻlgan huquqi — bu uning fuqarolik va mehnat erkinligi huquqining ifodasidir.

MK 137-moddasi uchinchi qismiga asosan xodim yangi mehnat shartlarida mehnat qilishni rad etsa, xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi xodim yangi mehnat shartlarida ishni davom ettirishni rad etganligi munosabati bekor qilinishi mumkinligi koʻrsatilgan (MK 137-modda sharhiga qarang).

1.3. Mehnat shartnomasini alohida asoslarga binoan bekor qilinishi mumkin boʻlgan holatlardan yana biri - xodimning ish beruvchi bilan birga boshqa joyga ishlash uchun koʻchib oʻtishdan bosh tortganligidir.

MK 146-moddasi beshinchi qismiga koʻra, xodim ish beruvchi bilan birga boshqa joyga koʻchishni yozma ravishda rad etgan taqdirda, xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi xodim ish beruvchi bilan birga boshqa joyga koʻchishni rad etganligi sababli xodimga MKning 173-moddasiga muvofiq ishdan boʻshatish nafaqasi toʻlangan va ishga joylashish davrida 100-moddasi birinchi qismiga muvofiq oʻrtacha ish haqi saqlab qolingan holda bekor qilinadi (MK 146-modda sharhiga qarang).

1.4. MKning 143-moddasiga koʻra, ish beruvchi boʻsh (vakant) ish oʻrni mavjud boʻlgan taqdirda, sogʻligʻining holatiga koʻra, tibbiy xulosaga muvofiq yengilroq yoki noqulay ishlab chiqarish omillarining taʼsirini istisno etadigan, sogʻligʻining holati boʻyicha qarshi koʻrsatma boʻlmagan ishga doimiy oʻtkazishga muhtoj boʻlgan xodimni uning roziligi bilan shunday ishga oʻtkazishi shart.

Xodim ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan boshqa ishga oʻtkazilishni rad etgan taqdirda, shuningdek agar ish beruvchida xodim sogʻligʻi holati boʻyicha qarshi koʻrsatma boʻlmagan boshqa ish boʻlmasa, xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi xodim sogʻligʻi holati boʻyicha qarshi koʻrsatma boʻlmagan boshqa ishga oʻtkazilishni rad etganligi yoxud ish beruvchida tegishli ish boʻlmaganligi munosabati bilan xodimga MKning 173-moddasida nazarda tutilgan ishdan boʻshatish nafaqasi toʻlangan hamda va 100-moddasida nazarda tutilgan kafolatlar taqdim etilgan holda bekor qilinishi mumkin (MK 143-modda sharhiga qarang).

1.5. Texnologiyaning, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning oʻzgarishi sababli tashkilot xodimlarining soni yoki shtati oʻzgarganligi, ishlar (mahsulot, xizmatlar) hajmining qisqarganligi sababli (MK 161-moddasi ikkinchi qismi 2-bandi sharhiga qarang) xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilingan taqdirda ham MKning 100-moddasida nazarda tutilgan kafolatlar saqlanib qoladi.

1.6. Tashkilotning (uning alohida boʻlinmasining) oʻz taʼsischilari (ishtirokchilari) qaroriga koʻra tugatilganligi yoxud taʼsis hujjatlari bilan shunga vakolatli boʻlgan yuridik shaxs organining qaroriga koʻra tugatilganligi sababli (MK 161-moddasi ikkinchi qismi 1-bandi sharhiga qarang) xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilingan taqdirda ham MKning 100-moddasida nazarda tutilgan kafolatlar saqlanib qoladi.

1.7. Xodimni bajarayotgan ishiga malakasi yetarli emasligi oqibatida noloyiq ekanligi - ish beruvchi tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish uchun asos hisoblanadi. Bu norma, oʻz navbatida, mehnat huquqlarini muhofaza qilgan holda tashkilot ish sifati va samaradorligini taʼminlashda muhim tartib-qoidalarni belgilaydi (MK 161-moddasi ikkinchi qismi 2-bandi sharhiga qarang).

1.8. Shu ishni ilgari bajarib kelgan xodimning ishga tiklanganligi sababli xodim mehnat shartnomasini taraflarning xohish-irodasiga bogʻliq boʻlmagan holatlarga koʻra bekor qilish hisoblanadi (MK 168-moddasi birinchi qismi 2-bandi sharhiga qarang). Ushbu asos bilan mehnat shartnoma bekor qilingan taqdirda ham MKning 100-moddasida nazarda tutilgan kafolatlar saqlanib qoladi.

1.9. Sudning tashkilotni tugatish toʻgʻrisidagi qarori qonuniy kuchga kirganligi sababli xodim mehnat shartnomasini taraflarning xohish-irodasiga bogʻliq boʻlmagan holatlarga koʻra bekor qilish hisoblanadi (MK 168-moddasi birinchi qismi 6-bandi sharhiga qarang). Ushbu asos bilan mehnat shartnoma bekor qilingan taqdirda ham MKning 100-moddasida nazarda tutilgan kafolatlar saqlanib qoladi.

2. Ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan kafolatlar tashkilot rahbari, uning oʻrinbosarlari, bosh buxgalter bilan, tashkilotda bosh buxgalter lavozimi mavjud boʻlmagan taqdirda esa bosh buxgalter vazifalarini amalga oshiruvchi xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi mulkdorning almashishi sababli bekor qilingan hollarga nisbatan ham tatbiq etiladi (MK 489-modda birinchi qism 1-bandi sharhiga qarang).

Bundan banklar sanatsiya qilingan taqdirda mehnat shartnomasining bekor qilinishi mustasno. Chunki Oʻzbekiston Respublikasining “Banklarni sanatsiya qilish va tugatish toʻgʻrisida”gi Qonunning 3-moddasiga koʻra, sanatsiya qilish — banklarda toʻlovga qobiliyatsizlik holati yuzaga kelganda ularning oʻta muhim vazifalari uzluksizligini taʼminlashga, omonatchilar va kreditorlar manfaatlarini himoya qilishga hamda moliyaviy barqarorlikni taʼminlashga qaratilgan sanatsiya qilish tartib-taomillarini amalga oshirish tushuniladi.

Ushbu Qonunning 21-moddasiga koʻra, bankni sanatsiya qilish toʻgʻrisidagi qaror kuchga kirishi bilan sanatsiya qilinayotgan bank aktsiyadorlari umumiy yigʻilishining, kuzatuv kengashining va boshqaruvining vakolatlari Markaziy bankka oʻtadi. Bunda Markaziy bank sanatsiya qilinayotgan bank kuzatuv kengashi aʼzolarining vakolatlarini tugatishga, boshqaruvi aʼzolarini ishdan chetlatishga va (yoki) ular bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilishga haqli.

Sanatsiya qilinayotgan bank kuzatuv kengashining va (yoki) boshqaruvining vazifalari Markaziy bank tomonidan quyidagilardan birining zimmasiga yuklatiladi:

Markaziy bank tomonidan tayinlangan maxsus boshqaruvchining;

Markaziy bank tomonidan tayinlangan bank kuzatuv kengashining va boshqaruvining.

Sanatsiya qilinayotgan bankning ishdan chetlashtirilgan boshqaruvi aʼzolari Markaziy bankka, maxsus boshqaruvchiga hamda Markaziy bank tomonidan tayinlangan bank kuzatuv kengashi va boshqaruviga sanatsiya qilish maqsadlariga erishish uchun zarur yordam koʻrsatadi.

Sanatsiya qilish toʻgʻrisidagi qaror kuchga kirishi bilan Markaziy bank, oʻzi tomonidan tayinlangan bank kuzatuv kengashi va boshqaruvi, maxsus boshqaruvchi bankning barcha aktivlarini, mol-mulkini, avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini, buxgalteriya hisobotini va boshqa hisobotlarini, shuningdek bankning barcha hujjatlarini cheklovlarsiz tasarruf etish huquqiga ega boʻladi. Sanatsiya qilinayotgan bankning Markaziy bank tomonidan tayinlangan kuzatuv kengashi va boshqaruvi yoki maxsus boshqaruvchisi sanatsiya qilinayotgan bank xodimlari bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilishga haqli.

Sanatsiya qilinayotgan bank bilan mehnat shartnomasi bekor qilingan boshqaruv aʼzolariga ishdan boʻshatish nafaqasi toʻlanmaydi.

Sanatsiya qilish toʻgʻrisidagi qaror, shuningdek sanatsiya qilish vositalaridan foydalanilishi bankning kontragentlariga mazkur bank bilan tuzilgan amaldagi shartnomaviy majburiyatlarni bajarishni bir tomonlama toʻxtatib turish, shuningdek mazkur shartnomaga oʻzgartirishlar kiritishni talab etish yoki uni bekor qilish, mazkur shartnoma boʻyicha bank oʻz majburiyatlarini bajarib kelayotgan hollarda, garov taʼminotini realizatsiya qilish yoki shartnomaga muvofiq oldindan hisob-kitob qilishni talab etish huquqlarini bermaydi.

3. Ushbu moddaning birinchi qismida ayrim toifadagi xodimlar uchun nazarda tutilgan kafolatlarni taqdim etishning oʻziga xos xususiyatlariga muvofiq belgilanadi. Yaʼni, ushbu toifadagi xodimlar bilan mehnat munosabatlarini rasmiylashtirish soddalashtirilgan tartibi mavjud, shuningdek mehnat shartnomasi bekor qilinganda toʻlanadigan kafolatli toʻlovlar ham. Jumladan:

mavsumiy xodim bilan mehnat shartnomasi MK 173-moddasining ikkinchi qismida sanab oʻtilgan asoslarga koʻra bekor qilingan taqdirda, unga oʻrtacha oylik ish haqining ellik foizi miqdorida ishdan boʻshatish nafaqasi toʻlanadi (MK 494-modda beshinchi qismiga qarang), boshqa toʻlovlar toʻlanmaydi (ish qidirish davridagi ish haqi saqlanishi);

ish beruvchi boʻlgan mikrofirma xodimini mehnat shartnomasini bekor qilganda toʻlanadigan ishdan boʻshatish nafaqasini hamda boshqa kompensatsiya toʻlovlarini toʻlash hollari va miqdorlari mehnat shartnomasida belgilanishi kerak, agar ular belgilanmagan boʻlsa, xodimlarga MK hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan umumiy kafolatlar. Shu jumladan MK 100-moddasi birinchi qismida koʻrsatilgan kafolatlar tatbiq etiladi (506-moddaning toʻrtinchi qismi sharhiga qarang);

yakka tartibdagi tadbirkorning faoliyati toʻxtatib turilgan hollarda xodimning oʻrtacha ish haqi ikki hafta davomida saqlanib qoladi. Ushbu muddat tugaganidan keyin yakka tartibdagi tadbirkor oʻz faoliyati toʻxtatib turilishi munosabati bilan xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini xodimga ushbu shartnomada nazarda tutilgan miqdorda, lekin xodimning ikki haftalik oʻrtacha ish haqidan kam boʻlmagan miqdorda kompensatsiya toʻlagan holda bekor qilishga haqli. Mazkur miqdordagi pulli kompensatsiya yakka tartibdagi tadbirkorning faoliyatining bir haftadan ortiq davom etgan toʻxtatib turilishi davrida, xodim mehnat shartnomasini oʻz tashabbusiga koʻra bekor qilgan taqdirda ham toʻlanadi (511-moddaning yettinchi qismi sharhiga qarang);

uy ishchisini mehnat shartnomasini bekor bekor qilinganda ishdan boʻshatish nafaqasini hamda boshqa kompensatsiya toʻlovlarini toʻlash mehnat shartnomasida belgilanadi, agar ular belgilanmagan boʻlsa, xodimlarga MK hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan umumiy kafolatlar tatbiq etiladi (518-moddaning yettinchi qismi sharhiga qarang).

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismida ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan toʻlovlarni agar xodim ishga joylashmagan boʻlsa, uchinchi oy uchun ham olish mumkinligini anglatadi. Faqat yana bitta shart bor, yaʼni xodimlar mehnat shartnomasi bekor qilinganidan keyin oʻttiz kalendar kun ichida mahalliy mehnat organida ish qidirayotgan shaxslar sifatida roʻyxatdan oʻtishi kerak.

Mahalliy mehnat organi, yaʼni tuman (shahar) kambagʻallikni qisqartirish va bandlikka koʻmaklashish boʻlimi tomonidan Oʻzbekiston Respublikasining “Aholi bandligi toʻgʻrisida”gi Qonunida belgilangan tartibda ishdan boʻshatilgan xodimni ish qidirayotgan shaxs sifatida roʻyxatdan oʻtkazadi va unga bu haqida maʼlumotnoma beradi.

Xodim uchinchi oy uchun oʻrtacha oylik ish haqini ish beruvchidan olishi uchun ushbu maʼlumotnomani elektron mehnat daftarchasidan koʻchirma bilan birga taqdim etadi va ish beruvchi ushbu toʻlovni amalga oshirishi kerak.

MK 100-moddasini toʻgʻri qoʻllash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1999 yil 10 mayda 720-son bilan davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan “Mehnat shartnomasi alohida asoslarga koʻra bekor qilinib, ogohlantirish muddati pullik kompensatsiyaga almashtirilganda xodimlarga moddiy madad berish tartibi haqida”gi tushuntirish mavjud ham. Ushbu tushuntirishda misollar bilan aniq tushuntirilgan.

Ogohlantirish muddati pullik kompensatsiyaga almashtirilganda, xodimning Oʻzbekiston Respublikasi MKning 100-moddasi birinchi va toʻrtinchi qismlarida nazarda tutilgan moddiy madad olishga oid qoʻshimcha kafolatlari saqlanib qoladi, hamda u mehnat shartnomasi bekor qilingandan soʻng ikkinchi va uchinchi oylar davomida ishga joylashmagan taqdirda unga ikkinchi va uchinchi oylar uchun ilgarigi ish joyidan oʻrtacha ish haqini toʻlash muddatlari ham oʻzgarmaydi.

MISOL

Mehnat shartnomasi 1 martdan bekor qilinishi haqidagi bildiruv xati bilan xodim 1 yanvarda yozma tarzda ogohlantirildi. Lekin xodim bilan ish beruvchining kelishuvi asosida ushbu ogohlantirish muddati pullik kompensatsiyaga almashtirildi va xodim bilan mehnat shartnomasi 1 yanvardan bekor qilindi. Xodimga ogohlantirish muddatiga mutanosib ravishda (yanvar, fevral oylari uchun) pullik kompensatsiya va bir oylik (yanvar uchun) ishdan boʻshatish nafaqasi toʻlandi. Agarda xodim, ishga joylashmaganligini mehnat daftarchasi yoxud elektron mehnat daftarchasining koʻchirma nusxasi bilan tasdiqlasa (elektron mehnat daftarchasining koʻchirma nusxasida koʻrsatilgan maʼlumotlar toʻgʻriligini tekshirish my.mehnat.uz elektron manzili boʻyicha elektron mehnat daftarchasining noyob raqamini kiritish yoki mobil telefon yordamida QR-kodni skaner qilish orqali amalga oshiriladi), MKning 100-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan ikkinchi oy (fevral) uchun oʻrtacha oylik ish haqini mart oyida olish huquqiga ega boʻladi.

Ushbu xodim, mehnat shartnomasi bekor qilingandan soʻng oʻttiz kalendar kun ichida, yaʼni 2 yanvardan 31 yanvargacha boʻlgan muddatda mahalliy mehnat organida ish qidirayotgan shaxs sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlsa va aprel oyida bu toʻgʻrisida mehnat organining maʼlumotnomasini taqdim qilsa, unga uchinchi oy (mart) uchun ham ilgarigi ish joyidan oʻrtacha oylik ish haqi toʻlanadi.

Yuqoridagilarga xodim u bilan tuzilgan mehnat shartnoma ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan asoslarga koʻra mehnat shartnomasi bekor qilinsa va 3 oy davomida ishga joylasha olmasa, unga ish beruvchi yuqorida koʻrsatilgan toʻlovlarni amalga oshirishga majbur.

5. Ushbu 3 oylik muddat oʻtgandan keyin mahalliy mehnat organi tomonidan maqbul keladigan ish topib berilmagan taqdirda, ular Oʻzbekiston Respublikasining “Aholi bandligi toʻgʻrisida”gi Qonunida belgilangan tartibda mahalliy mehnat organi tomonidan ishsiz deb eʼtirof etiladi.

Ushbu Qonunning 33-moddasiga asosan, dastlabki kasbiy tayyorgarlikni talab qilmaydigan ish, bunday ishni topib berish imkoniyati boʻlmagan taqdirda esa birinchi marta ish qidirayotgan, kasbga (mutaxassislikka) ega boʻlmagan shaxslarning yoshga doir va boshqa xususiyatlari hisobga olingan holda haq toʻlanadigan boshqa ish, shu jumladan vaqtinchalik xususiyatga ega boʻlgan ish ushbu shaxslar uchun maqbul keladigan ish hisoblanadi.

6. Sharhlanayotgan moddaning oltinchi qismi asosan tashkilot tugatilgan hollarda yoki ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan boshqa asos bilan mehnat shartnomasi bekor qilingan taqdirda ham 3 oylik ish qidirish davrida va ish beruvchi toʻlovga qobiliyatsiz deb topilgan taqdirda qoʻllaniladi va xodimlarga ish haqi va boshqa toʻlovlar toʻlashda barcha kreditorlarning talablariga nisbatan imtiyozli huquqdan foydalanadi.

Agar ish beruvchi toʻlovga qobiliyatsiz deb topilgan boʻlsa, bu holda u toʻlovga qobiliyatsizlik tartib-taomillariga muvofiq ravishda kreditorlar oldidagi barcha majburiyatlarini bajarishi lozim boʻladi. Bunday sharoitda bir necha yuzlab, hatto minglab kreditorlar oʻz mablagʻlarini talab qiladilar: moliya institutlari, soliq organlari va boshqalar. Ammo mazkur moddaga koʻra, mehnat munosabatlari doirasidagi talablar – yaʼni ish haqi, taʼtil puli, ishdan boʻshatish kompensatsiyasi, boshqa toʻlovlari – imtiyozli talablar deb eʼtirof etiladi. Bu degani, ish beruvchi toʻlovga qobiliyatsiz holatiga tushgan taqdirda ham, avvalo xodimlar oldidagi qarzlar (ish haqi va boshqalar) toʻliq yoki belgilangan tartibda qondirilishi lozim. Faqat shundan keyin boshqa kreditorlarning talablari koʻrib chiqiladi.

Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasining 2022 yil 12 apreldagi “Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida”gi Qonunida kreditorlarning talablariga nisbatan imtiyozli huquqlar va navbatlar koʻrsatilgan.

XALQARO STANDARTLAR

Mazkur qoida Xalqaro mehnat tashkilotining 95-sonli “Ish haqini himoya qilish toʻgʻrisida”gi Konventsiyasi talablariga mos keladi. Ularda xodimning ish haqini qoplash ustuvor tartibda amalga oshirilishi kerakligi ochiq bayon etilgan.

7. Tugatilayotgan tashkilotlarda mablagʻlar mavjud boʻlmagan taqdirda, ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan xodimlarga kompensatsiyalarni toʻlash davlat tomonidan, yaʼni Oʻzbekiston Respublikasi Bandlikka koʻmaklashish davlat jamgʻarmasining mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.

Mehnat munosabatlarining barqarorligi, ishchi-xodimlarning iqtisodiy va ijtimoiy muhofazasi har qanday demokratik jamiyatda mehnat huquqining ustuvor maqsadlaridan biri hisoblanadi. Mazkur norma tugatilayotgan tashkilotlarda yetarlicha mablagʻ mavjud boʻlmagan taqdirda, muayyan toifadagi xodimlarga toʻlanadigan kompensatsiyalarning davlat tomonidan kafolatlanishi Oʻzbekiston Respublikasida ijtimoiy davlat tamoyillari amalga oshirilayotganining amaliy ifodasi hisoblanadi.