1. MKning 11-moddasi toʻrtinchi qismining ikkinchi xatboshisiga koʻra xodimni ish beruvchida kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va uning malakasini oshirishga oid munosabatlar yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlar jumlasiga kiradi.

MKning V boʻlimi xodimlarni kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish, ishlab chiqarish taʼlimi shartnomasi tushunchasi, ish beruvchi va xodimlarning huquq va majburiyatlari, tartibi, vaqti va shakllari belgilangan.

Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismiga muvofiq xodimlarni kasbga tayyorlash nazariy va amaliy bilimlarni shakllantirishga, shuningdek muayyan sohada kasbiy faoliyatni amalga oshirishga va (yoki) muayyan kasb yoki mutaxassislik boʻyicha ishlarni bajarishga imkon beruvchi koʻnikma hamda malakalarni shakllantirishga yoʻnaltirilgan oʻquv jarayonidir.

Kasbga tayyorgarlik turli shakllarda, shu jumladan oliy taʼlim muassasasida, kasbiy kurslarda, korxonalarda oʻqitish, shuningdek tegishli litsenziyaga ega tashkilotlarning oʻquv boʻlinmalarida va tegishli malakaga ega mutaxassislar tomonidan amalga oshirilishi mumkin.

Nazariy bilimlarni shakllantirish deganda har qanday kasb yoki mutaxassislikning asosiy printsiplarini, kontseptsiyalarini va ish yuritish uslublarini tushunishga yordam beradigan va keyinchalik amaliy koʻnikmalarni rivojlantirish uchun asos boʻlib xizmat qiladigan tayyorgarlik jarayoni tushuniladi.

Amaliy bilimlarni shakllantirish bu nazariy bilimlarni amaliy mashgʻulotlar orqali mustahkamlash, oʻzlashtirish va amalda qoʻllash jarayonidir.

Kasbiy faoliyat bu ixtisoslashtirilgan oʻquv va ish tajribasi natijasida olingan ixtisoslashgan nazariy bilimlar va amaliy koʻnikmalar toʻplamiga ega boʻlgan shaxs uchun asosiy daromad manbai boʻlgan mehnat faoliyati turi.

Koʻnikma deganda insonning ilgarigi tajribalari asosida muayyan faoliyat yoki harakatni amalga oshirish qobiliyati tushuniladi.

Malaka deganda shaxsning kasbiy faoliyatning muayyan turini bajarishga tayyorgarligini ifodalaydigan, maʼlumot toʻgʻrisidagi tegishli hujjat bilan tasdiqlanadigan bilim, qobiliyat, mahorat va koʻnikmalar darajasi tushuniladi.

Xodimlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish mazkur ish beruvchida yoki tegishli taʼlim tashkilotida yoxud boshqa tashkilotda ish beruvchining yoʻllanmasi boʻyicha ixtiyoriy ravishda amalga oshirilishi mumkin.

Xodimlarni qayta tayyorlashga va oʻz malakasini oshirishga yuborish tartibi mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda, mehnat shartnomasida belgilanadi.

Kasbga tayyorlash uchun oʻqitish xodimning ixtiyori bilan amalga oshiriladi va ish beruvchining yoʻllanmasi boʻyicha taʼlim tashkilotlarida (kasbiy taʼlim, oliy taʼlim, kadrlarni kasbga tayyorlash kurslarida) amalga oshiriladi.

MISOL

Ish beruvchiga korxona uchun yangi kasb, masalan, internetda reklama kampaniyalarini boshqarish va mijozlarni jalb qilish uchun raqamli marketolog kasbiga ehtiyoj mavjud, ammo korxonadagi marketing boʻlimida ishlovchi marketologlar bu vazifani bajara olmaydi. Ushbu holatda marketologlarning birini xohishiga koʻra kasbga tayyorlash, yaʼni oʻqishi uchun taʼlim tashkilotiga yoʻllanma beradi va xarajatlarni qoplab beradi.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 08.05.2018 yildagi

PF-5438-son «Prokuratura organlari kadrlarini tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi Farmoni;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 13.01.2021 yildagi

PF-6134-son “Sud organlari faoliyatini moliyalashtirish tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” Farmoni;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 16.08.2017 yildagi

PQ-3216-son “Ichki ishlar organlari xodimlarini tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 19.09.2017 yildagi 745-son «Boshqaruv kadrlarini tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishga doir normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida»gi qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 23.09.2019 yildagi 797-son “Oliy taʼlim muassasalari rahbar va pedagog kadrlarining malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarori va boshqalar.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida xodimlarni qayta tayyorlash tushunchasiga taʼrif berilgan boʻlib, ish beruvchida doimiy ravishda xodimlarni yangi texnologiyalarga yoki mehnat jarayoniga nisbatan talablar (masalan, raqamlashtirish) oʻzgarib borayotganligi yoki mehnat bozoriga yangi kasblar kirib kelayotganligi sababli xodimlar yangi kasbiy bilimlar, malakalar va koʻnikmalarni egallashiga ehtiyoj paydo boʻladi, shu sababli ularni bunga oʻqitish kerak boʻladi.

Bu oʻzgaruvchan iqtisodiy sharoitlar, ish joylarini qisqartirish, eskirgan koʻnikmalar yoki martaba yoʻnalishini tubdan oʻzgartirish istagi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Qayta tayyorlash xodimlarga yangi kasbiy bilim va koʻnikmalarni egallash orqali ularga oʻzgaruvchan sharoitlarga moslashish va ishga joylashish imkoniyatlarini beradi.

Muvaffaqiyatli qayta tayyorlash uchun zarur boʻlgan bir necha bosqichlar mavjud:

qayta tayyorlash ehtiyojlarini baholash. Kasbini oʻzgartirmoqchi boʻlgan xodimlar mehnat bozorini tahlil qiladigan va ushbu maʼlumotlarga asoslanib, talab qilinadigan mutaxassisliklarni taklif qiladigan taʼlim muassasalariga murojaat qilishlari mumkin.

oʻquv dasturini tanlash. Ushbu bosqichda xodim oʻzining yangi martaba maqsadlariga mos keladigan tegishli dasturni tanlaydi.

trening. Ushbu bosqich kasbiy tayyorgarlik bosqichiga oʻxshaydi, bu yerda xodim yangi koʻnikmalar va kasblarni oʻrganadi.

MISOL

Korxonaga yangi uskunalar olib kelindi, lekin ushbu uskunada ishlashni xodimlar bilmaydi. Shunda, ish beruvchi xodimlarni xodimlarni qayta tayyorlash uchun oʻqitishi kerak boʻladi.

3. Tashkilotda xodimlarni malaka oshirishini tashkil etish korxona faoliyatini samarali olib borishi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Xodim oʻzining vazifalarini toʻliq va sifatli bajarishga doim tayyor boʻlishi kerak. Buning uchun u doimiy ravishda malakasini, kasbiy bilimlari va koʻnikmalar darajasini oshirib borishi kerak.

Malaka oshirish bu xodimning kasbiy bilim va koʻnikmalarini yangilash va chuqurlashtirish jarayoni boʻlib, unga oʻz kasbidagi oʻzgarishlarni muvaffaqiyatli yengishga imkon beradi. Texnologiyalar va ish usullarining jadal rivojlanishini hisobga olgan holda, barcha xodimlar, ularning tajribasi va ish stajidan qatʼi nazar, oʻz malakalarini oshirishlari kerak.

Malaka oshirish qisqa muddatli kurslar, seminarlar, treninglar va amaliyotlar kabi turli shakllarda boʻlishi mumkin.

Malaka oshirishning asosiy maqsadlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

bilimlarni yangilash va kengaytirish;

malaka va koʻnikmalarni takomillashtirish;

ish samaradorligini oshirish;

raqobatbardoshlikni oshirish;

tashkilotning ish sifatini yaxshilash.

Malaka oshirishning natijasi kasbiy vakolatlarning yaxshilanishi, mehnat unumdorligining oshishi, martaba imkoniyatlarining kengayishi va ish haqining oshishi hisoblanadi.

Malakali mutaxassis oʻz kasbini chuqurroq tushunadi, murakkab muammolarni hal qila oladi va samarali qarorlar qabul qiladi. Bundan tashqari, kasbiy rivojlanish masʼuliyat, tashabbuskorlik va jamoaviy ish kabi shaxsiy fazilatlarni rivojlantirishga yordam beradi. Masalan, tibbiyot mutaxassisi yangi davolash usullarini oʻzlashtirish uchun ilgʻor oʻquv kurslarida qatnashadi. Bu xodimga oʻz ishlarida zamonaviy yondashuvlarni qoʻllash va kasbiy koʻnikmalarini oshirish imkonini beradi.

4. Xodimlarni kasbga tayyorlash faqat ixtiyoriylik asosida amalga oshirilsa, qayta tayyorlash va malakasini oshirish ixtiyoriy yoki majburiy tartibda amalga oshirilishi mumkin.

Ixtiyoriy qayta tayyorlash va malaka oshirish odatda xodimning martaba oʻsishi, kasbiy vakolatlarini kengaytirish yoki faoliyatning yangi yoʻnalishlarini rivojlantirish istagi bilan belgilanadi va bu xodimning asosiy huquqlaridan biri hisoblanadi. Bunday holda, tashabbus xodimdan kelib chiqadi va ish beruvchi esa oʻqitish va rivojlanish imkoniyatlarini taqdim yetish orqali qoʻllab-quvvatlaydi.

Qayta tayyorlash va malaka oshirish mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlarida, mehnat toʻgʻrisidagi boshqa huquqiy hujjatlarda yoki mehnat shartnomasida belgilangan holatlarda majburiy boʻlishi mumkin. Masalan, xavfli ishlab chiqarish obʼyektlarida ishlaydigan xodimlar yoki faoliyati jamoat xavfsizligi va sogʻligʻini taʼminlash bilan bogʻliq boʻlgan mutaxassislar uchun.

Bunday holatda qayta tayyorlash va malaka oshirish xodim uchun ham ish beruvchi uchun ham bu majburiy boʻlib, uni bajarmaslik javobgarlikni keltirib chiqaradi.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2007 yil 22 noyabrdagi 244-son qaroriga muvofiq, “Yuridik xizmatlar xodimlarini attestatsiyadan oʻtkazish va ularning malakasini oshirish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom tasdiqlangan boʻlib, unga koʻra, yuridik xizmat xodimlari malakasini oshirish har uch yilda kamida bir marta amalga oshiriladi;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009 yil 18 dekabrdagi 319-son qarori bilan tasdiqlangan “Tibbiyot xodimlari malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom bilan tibbiyot xodimlari malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash turlari va shakllari tartibi belgilangan.

5. Xodimlarni qayta tayyorlash va malaka oshirish:

ish beruvchida;

taʼlim tashkilotida;

boshqa ish beruvchida amalga oshirilishi mumkin.

Oʻqitish joyi va shaklini tanlash tashkilotning ehtiyojlariga va xodimning individual malakasiga bogʻliq.

Qayta tayyorlash va malaka oshirishni taʼminlaydigan taʼlim muassasalarining taʼlim dasturlari hozirgi mehnat bozori, yaʼni ish beruvchilar talablari asosida xodimlarning zarur bilim va koʻnikmalarga ega boʻlishini taʼminlaydigan boʻlishi kerak.

Ish beruvchining oʻzida xodimlarni malaka oshirishini tashkil etishda, malakali xodimlarni jalb qilishi yoki boshqa shu sohasidagi malakali mutaxassislarni jalb etish orqali amalga oshirilishi mumkin. Agar oʻzida buni imkoni boʻlmasa, boshqa ish beruvchilardagi imkoniyatlardan foydalanib, tegishli shartnoma asosida ularda xodimlarini malaka oshirishlarini tashkil etishlari mumkin.

Amaldagi ish beruvchida maʼlum bir mutaxassislik boʻyicha oʻqitishni taʼminlash uchun zarur resurslar yoki tajriba yoʻq boʻlgan hollarda boshqa ish beruvchida oʻqitish koʻrib chiqilishi mumkin. Bunday hollarda amaldagi ish beruvchining roziligi va belgilangan tartiblarga rioya qilish talab etiladi.

Bundan tashqari, aynan xodimlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish asosiy faoliyati boʻlgan taʼlim tashkilotlari mavjud ushbu taʼlim tashkilotlari bilan oʻzaro shartnoma asosida xodimlarini malakasini oshirishni tashkil etishi mumkin.

Koʻpgina yirik korxonalar yoki davlat tashkilotlarida malaka oshirish markazlari yoki institutlari tashkil etilgan boʻlib, ushbu taʼlim tashkilotlarida bu tizimli ravishda amalga oshiriladi.

6. Xodimlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish murabbiylik shaklida ham amalga oshirilishi mumkin. Bu shaklda tajribali xodim (murabbiy) yangi yoki malakasi yetarli boʻlmagan xodimga bilim va koʻnikmalarni oʻrgatadi. Bu jarayon juda samarali va har bir xodimning individual ehtiyojlariga moslashtirilgan boʻlishi mumkin (MKning 368-moddasi sharhiga qarang).