1. Mazkur moddaning birinchi qismida xodimning malakasi tushunchasiga taʼrif berilgan boʻlib, bu nafaqat nazariy bilim va amaliy koʻnikmalarni, balki orttirilgan tajribani, shuningdek, umumiy malakasi, yaʼni muayyan muammolarni hal qilish uchun oʻz bilim va koʻnikmalarini amalda qoʻllash qobiliyatini qamrab oladigan murakkab atamadir. Ish beruvchilar uchun xodimning malakasi berilgan vazifalarni toʻliq va belgilangan muddatda bajarish qobiliyatini baholaydigan asosiy mezondir.

Malakalarni shakllantirish bir necha asosiy bosqichlarni oʻz ichiga oladi:

zamonaviy sharoitda xodimlar oliy va kasbiy taʼlim tashkilotlarida, ixtisoslashtirilgan kurslarda hamda kasbga tayyorlash markazlarida malakaga ega boʻlishlari mumkin;

amaliy koʻnikmalarni toʻplash kasbiy rivojlanishning muhim jihati hisoblanadi. Amaliyotda, xodimlar nafaqat nazariy bilimlarni oʻrganadilar, balki taʼlim muassasalarida olish mumkin boʻlmagan tajribaga ega boʻladilar;

texnologiyaning jadal rivojlanishini hisobga olgan holda, xodimlar oʻz bilim va koʻnikmalarini muntazam yangilab turishlari kerak. Malaka oshirish jarayoni seminarlar, treninglar, stajirovkalar va boshqa oʻqitish shakllari orqali amalga oshirilishi mumkin;

muayyan bosqichlardan oʻtgandan soʻng, xodim attestatsiyadan oʻtishi mumkin, bu uning malaka darajasini tasdiqlaydi.

Xodim oʻzining sohasida yuqori darajadagi bilimga, koʻnikmalarga va ish tajribasiga ega boʻlishi mumkin, lekin ularni oʻz vazifalarini bajarishda qoʻllay olmasligi, yaʼni kasbiy faoliyat turini bajarishga tayyor boʻlmasligi mumkin, bunday xodimni malakali xodim deb boʻlmaydi.

Ushbu qismning (taʼrifning) oxirgi soʻzi boʻlgan “darajasidir” degan soʻz “kasbiy bilimlari”, “malakalari”, “koʻnikmalari”, “layoqati” va “ish tajribasi”ga tegishli, yaʼni “xodimning kasbiy bilimlari darajasi”, “xodimning malakalari darajasi”, “xodimning koʻnikmalari darajasi”, “xodimning layoqati darajasi” va “xodimning ish tajribasi darajasi”ni tushunish kerak boʻladi.

Xodimning kasbiy bilimlari darajasi deganda xodimning kasbiy faoliyatda foydalaniladigan nazariy va amaliy axborotning oʻzlashtirish darajasi, hajmi, murakkabligi va innovatsiyaviyligi tushuniladi.

Xodimning malakalari darajasi deganda xodim tomonidan mehnat vazifalarining, majburiyatlarining muvaffaqiyatli bajarilishini taʼminlaydigan bilimi, kasbiy koʻnikmasi (mahorati), maʼlumot va mutaxassisligining majmuasi tushuniladi.

Xodimning koʻnikmalari (mahorati) darajasi deganda xodimning mehnat vazifasini toʻgʻri bajarishga imkon beradigan bilim va mahoratlarini maʼlum bir sharoitda qoʻllay olish qobiliyatining darajasi, kasbiy vazifalarni hal qilish yoʻllarining xilma-xilligi (variativligi) tushuniladi.

Xodimning layoqati darajasi deganda xodimning mehnatga oid huquq layoqati (mehnat huquqlari va majburiyatlariga ega boʻlish layoqati), mehnatga oid muomala layoqati (oʻz xatti-harakatlari orqali mehnat huquqlariga ega boʻlish va ularni amalga oshirish, oʻzi uchun mehnat majburiyatlarini olish va ularni bajarish layoqati) hamda jismoniy layoqati (maʼlum bir vazifalarni bajarishga sogʻligi jihatdan imkoniyati) darajasi tushuniladi.

Xodimning ish tajribasi darajasi deganda bu faqatgina mehnat staji emas, balki xodimning kasbiy koʻnikmalari, masʼuliyatni oʻz zimmasiga olishi va murakkab muammolarni yechish qobiliyatining majmui tushuniladi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida kasbiy standart tushunchasiga taʼrif berilgan boʻlib, unga koʻra kasbiy standart deganda asosiy mehnat vazifalari va ularni bajarish shartlari tavsifini oʻz ichiga olgan, mehnat boʻyicha malaka darajasiga, layoqatga, mehnat sifati va shart-sharoitlariga doir talablarni, standartlarni belgilaydigan huquqiy hujjat tushuniladi.

Kasbiy standartlarni ishlab chiqish, tasdiqlash va qoʻllash tartibi Oʻzbekiston Respublikasining “Aholi bandligi toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston Respublikasi milliy malaka tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi 2024 yil 30 sentyabrdagi PQ-345-son qarori va boshqa qonunosti hujjatlar bilan belgilangan.

Ushbu hujjatlarga koʻra kasbiy standartlar Kasbiy malakalarni rivojlantirish boʻyicha tarmoq kengashlari tomonidan kasbiy standartlar maketiga va metodologiyasiga asosan ishlab chiqiladi, Milliy malaka tizimini rivojlantirish instituti tomonidan ekspertizadan oʻtkaziladi hamda Kasbiy malakalarni rivojlantirish boʻyicha respublika kengashi tomonidan tasdiqlanadi.

Oliy va oliy taʼlimdan keyingi taʼlim, kasbiy taʼlim, kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va malaka oshirish boʻyicha taʼlim dasturlari tegishli kasbiy standartlar talablariga, agar ular mavjud boʻlmasa malaka talablariga muvofiq ishlab chiqilishi hamda Milliy malaka tizimini kompleks rivojlantirish doirasida taʼlim natijalariga yoʻnaltirilgan boʻlishi kerak.

Kasbiy standart tarkibi quyidagilardan iborat:

kasbga oid umumiy maʼlumotlar;

kasbiy standart pasporti;

kasbiy faoliyat turining funktsional xaritasi;

kasblar kartasi va mehnat funktsiyalari tavsifi (mehnat harakatlari, bilim va koʻnikmalari, masʼuliyat va mustaqilligi, texnik va/yoki texnologik talablar);

kasbiy standartning texnik maʼlumotlari.

Kasbiy standart ishga qabul qilish, kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash hamda malaka oshirish, xodimlarni baholash va attestatsiyadan oʻtkazish, malaka darajasini tan olish va sertifikatlash tizimlarining asosiy tarkibiy elementi sifatida ishlab chiqiladi. Jumladan:

xodimlar uchun – kasbiy faoliyatni amalga oshirishda kasbga qoʻyiladigan talablarni anglash, oʻz malakasini rivojlantirish yoʻnalishlarini belgilash, xizmat lavozimida oʻsish hamda kasbiy rivojlanishni rejalashtirishda;

ish beruvchilar uchun – xodimlarni ishga qabul qilish, lavozim (mansab) yoʻriqnomalarini ishlab chiqish, attestatsiya va baholash mezonlarini belgilash, kadrlar malakasini oshirish va rivojlantirish, xodimlar lavozimi (darajasi)ni oshirish (yoki pasaytirish) hamda rotatsiya qilish jarayonlarida;

taʼlim tizimi uchun – mehnat bozori talablariga mos, natijaga yoʻnaltirilgan taʼlim dasturlarini (malaka talablari, oʻquv rejalari, oʻquv dasturlari va oʻquv modullari), shuningdek kasbiy yoʻnalishlarni ishlab chiqishda;

malakani baholash markazlari uchun – talabgorlarning kasbiy malakasini baholash va rasmiy tan olish jarayonlarini amalga oshirishga qaratilgan baholash vositalarini ishlab chiqishda.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismiga muvofiq agar qonunchilikda xodimga muayyan mehnat vazifasini bajarish uchun zarur boʻlgan malakaga nisbatan talablar belgilangan boʻlsa, kasbiy standartlarning mazkur talablarga doir qismi ish beruvchilar tomonidan qoʻllanilishi shartligi belgilangan.

Lekin, agar ish beruvchi qonunchilikda belgilangan muayyan mehnat vazifasini bajarish uchun zarur boʻlgan malakaga nisbatan talablarni bajarmasa, MKning 536-moddasiga koʻra davlat mehnat inspektorlarining tekshiruvlar davomida aniqlangan qoidabuzarliklarni bartaraf etish toʻgʻrisidagi koʻrsatmalar beriladi. Agar davlat mehnat inspektorlarining koʻrsatmalari ish beruvchi tomonidan bajarilmasa, bu holatda MJTKning 49-moddasiga koʻra uni maʼmuriy javobgarlikka jalb qilinadi.

MILLIY QONUNCHILIK

Eslatib oʻtish joizki, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston Respublikasi milliy malaka tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2024 yil 30 sentyabrdagi PQ-345-son qarori ijrosini taʼminlash, shuningdek, kasbiy standartlarni ishlab chiqish bilan bogʻliq tartib va talablarni takomillashtirish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 17 iyundagi 369-son qarori bilan bir qator Nizomlar tasdiqlangan, jumladan:

Kasbiy malakalarni rivojlantirish boʻyicha respublika kengashi toʻgʻrisida;

Kasbiy malakalarni rivojlantirish boʻyicha tarmoq kengashlari toʻgʻrisida;

Malakani baholash markazi toʻgʻrisida.

Yuqorida koʻrsatilgan Nizomlar milliy malaka tizimini rivojlantirish, mehnat bozori va taʼlimning oʻzaro integratsiyasini taʼminlash, malakaga boʻlgan talablarni huquqiy va institutsional jihatdan tartibga solish hamda barcha uchun hayoti davomida taʼlim olish va mehnat faoliyatini izchil davom ettirish imkoniyatlarini beradi.

Bundan tashqari, Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 8 iyuldagi 423-son qarori bilan Maktabgacha taʼlim tashkiloti pedagogining kasbiy standarti tasdiqlangan boʻlib, ushbu kasbiy standart barcha maktabgacha taʼlim tashkiloti uchun majburiy hisoblanadi.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismiga koʻra ish beruvchi kasb standartlariga amal qilish kerak, shu bilan birga xodimlarning qoʻllanilayotgan texnologiyalarga hamda qabul qilingan ishlab chiqarishni va mehnatni tashkil etishga bogʻliq holda bajarayotgan mehnat vazifalarining oʻziga xos xususiyatlari hisobga olinishi kerak.

Bu normada ish beruvchiga xodimning malakasiga nisbatan talablarni belgilashda moslashuvchanlikka eʼtibor qaratish kerakligi va bu masaladagi huquqlari koʻrsatilgan.

Kasb standartlari (malaka talablari) ikki xil boʻladi:

majburiy standartlar. Agar qonunchilikda muayyan kasb va lavozim uchun aniq talablar (maʼlumot yoki ish staji) boʻlsa, ish beruvchi unga rioya etishi kerak;

tavsiyaviy (asos boʻluvchi) standartlar. Qolgan barcha holatlarda standartlar faqat asos vazifasini oʻtaydi.

Asos sifatida qoʻllaniladi deganda ishlab chiqilgan kasb standarti ish beruvchi uchun "tayyor shablon" hisoblanadi.

Lekin bu taʼriflarni oʻz korxonasining ehtiyojiga qarab oʻzgartirishga, toʻldirishga yoki moslashtirishga haqli.

Bundan tashqari, ish beruvchi kasblar boʻyicha malaka talablarini belgilashda quyidagilarga eʼtibor qaratishi kerak:

qoʻllanilayotgan texnologiyalarga. Masalan, standartda "buxgalter hisobni bilishi kerak" deyilgan boʻlsa, ish beruvchi oʻz korxonasida ishlatiladigan aniq dasturni (masalan, 1S, SAP yoki Didox) bilish talabini qoʻshishi mumkin;

ishlab chiqarishni va mehnatni tashkil etishga. Agar korxonada ish jarayoni oʻziga xos boʻlsa (masalan, masofaviy ish yoki kechasi ishlash), ish beruvchi xodimdan shu sharoitga mos koʻnikmalarni talab qiladi;

mehnat vazifalarining oʻziga xos xususiyatlariga. Bir xil nomdagi lavozim (masalan, menejer) turli korxonalarda turlicha vazifani bajarishi mumkin. Birida u faqat hujjat bilan ishlasa, boshqasida faqat mijoz bilan gaplashishi kerak. Ish beruvchi malaka talabida aynan shu farqni koʻrsatishga haqli.

Ish beruvchi kasb standartlaridan nusxa koʻchirishga majbur emas, ularni korxona realligiga moslashtiradi.

Xodimni ishga olayotganda yoki attestatsiyadan oʻtkazayotganda, ish beruvchi aynan oʻzi belgilagan (va standartga asoslangan) ichki talablariga tayanadi.