582-modda · Раздел VII · Ходимларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш. меҳнат низоларини кўриб чиқиш
Ish tashlashni eʼlon qilish toʻgʻrisidagi qaror tashkilot (filial, vakolatxona yoki boshqa alohida tarkibiy boʻlinma) xodimlarining umumiy yigʻilishida (konferensiyasida) qatnashayotgan xodimlarning (delegatlarning) ellik foizidan koʻprogʻi yoqlab bergan ovozi bilan qabul qilinadi.
Tashkilot (filial, vakolatxona yoki boshqa alohida tarkibiy boʻlinma) xodimlarining umumiy yigʻilishi (konferensiyasi) tomonidan ish tashlashni eʼlon qilish toʻgʻrisida qaror qabul qilish ish tashlash boshlanishidan kamida bir oy oldin ushbu Kodeksning 36-moddasida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
Ish tashlashni eʼlon qilish toʻgʻrisidagi qarorda quyidagilar koʻrsatilishi kerak:
ish tashlashni eʼlon qilish va oʻtkazish uchun asos boʻlgan jamoaviy mehnat nizosi taraflarining kelishmovchiliklari roʻyxati;
ish tashlash boshlanadigan sana, vaqt va joy;
ish tashlashga rahbarlik qiluvchi va uning ish tashlash chogʻidagi vakolatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
xodimlarning yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillarida ishtirok etuvchi vakillari roʻyxati.
1. Mazkur modda jamoaviy mehnat nizosi yuzasidan ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risidagi qarorni kimlar, qanday ovoz berish tartibida va qaysi muddatda qabul qilishi, shuningdek qarorning majburiy mazmunini belgilaydi. U ish tashlash huquqini amalga oshirishning tashkiliy va huquqiy kafolati sifatida xizmat qiladi. 581-modda ish tashlash to‘g‘risida qaror qabul qilish mumkin bo‘lgan asoslarni nazarda tutsa, 582-modda mazkur qarorning qonuniy rasmiylashtirilishiga oid maxsus talablarni belgilaydi.
«Ish tashlashni e’lon qilish» deganda mehnat jamoasi qonunchilikda nazarda tutilgan asoslar mavjud bo‘lganida ish tashlashni boshlash to‘g‘risida tegishli jamoaviy qaror qabul qilishi tushuniladi. Bunday qaror xodimlarning alohida shaxsiy xohishiga emas, mehnat jamoasining qonuniy tartibda ifodalangan irodasiga asoslanadi. Shu bilan birga, mazkur qarorning qabul qilinishi har bir xodimning ish tashlashda ishtirok etishini majburiy qilib qo‘ymaydi (581-modda sharhiga qarang).
2. Moddaning birinchi qismi qaror qabul qiluvchi subyekt va ovoz berish mezonini belgilaydi. Qaror tashkilot, uning filiali, vakolatxonasi yoki boshqa alohida tarkibiy bo‘linmasi xodimlarining umumiy yig‘ilishi yoxud konferensiyasida qabul qilinadi. Demak, nizoning qaysi jamoaga tegishliligiga qarab, qaror butun tashkilot yoki tegishli alohida tarkibiy bo‘linma darajasida ko‘rib chiqilishi mumkin.
Umumiy yig‘ilish deganda xodimlarning bevosita ishtirokida o‘tkaziladigan jamoaviy muhokama, konferensiya deganda esa xodimlar nomidan qatnashadigan delegatlar ishtirokidagi vakillik shakli tushuniladi. Qaysi shakl qo‘llanishidan qat’i nazar, yig‘ilish (konferensiya)ni tashkil etishda Kodeksning 36-moddasida belgilangan tartib inobatga olinadi.
«Qatnashayotgan xodimlarning (delegatlarning) ellik foizidan ko‘prog‘i» degan jumla ovozlar hisoblanadigan doirani bildiradi. Bunda modda matnida qaror yig‘ilishda qatnashayotgan xodimlar yoki konferensiyada qatnashayotgan delegatlar ovozining yarmidan ko‘pi bilan qabul qilinishi nazarda tutilgan. Masalan, yig‘ilishda 80 nafar xodim qatnashsa, kamida 41 nafarining yoqlab ovoz berishi talab etiladi; 60 nafar delegat qatnashgan konferensiyada esa kamida 31 ta yoqlovchi ovoz zarur.
Biroq faqat ovozlar nisbatiga rioya qilinishi yetarli emas. Yig‘ilish yoki konferensiyaning vakolatliligi, uni chaqirish va o‘tkazish tartibi ham 36-modda hamda tegishli boshqa normalar asosida alohida tekshirilishi lozim. Ovoz berish natijalarini tegishli bayonnomada aniq qayd etish kelgusida qarorning haqiqiyligi yuzasidan nizolarni kamaytiradi.
3. Moddaning ikkinchi qismi ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risidagi qarorni qabul qilishning muddatini belgilaydi. Qaror ish tashlash boshlanishidan kamida bir oy oldin, Kodeksning 36-moddasida belgilangan tartibda qabul qilinishi kerak. Bu muddat qaror qabul qilinadigan kun bilan ish tashlash boshlanadigan kun o‘rtasida qonunda talab etilgan vaqt oralig‘i mavjud bo‘lishini nazarda tutadi.
Mazkur muddatning maqsadi ish tashlashga tayyorgarlik ko‘rish, jamoaviy nizoni tinch yo‘l bilan hal etish imkoniyatlarini davom ettirish, manfaatdor taraflarning zarur tashkiliy choralarni ko‘rishiga sharoit yaratishdan iborat. Bir oylik muddatni ish beruvchiga yuboriladigan xabarnoma muddati bilan bir xil tushunish to‘g‘ri emas: xabardor qilishning alohida tartibi Kodeksning 583-moddasida belgilanadi.
«Kamida bir oy oldin» iborasi qarorni ish tashlash boshlanadigan kun arafasida qabul qilish mumkin emasligini bildiradi. Amaliyotda sana va muddatni aniqlashda qaror qabul qilingan kun, belgilangan boshlanish sanasi hamda qo‘llaniladigan muddatlarni hisoblash qoidalari birgalikda tekshirilishi maqsadga muvofiq.
4. Moddaning uchinchi qismi ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risidagi qarorning majburiy rekvizitlarini belgilaydi. Qonunda sanab o‘tilgan ma’lumotlar qarorning mazmunida aks ettirilishi zarur; faqat «ish tashlash e’lon qilinsin» degan umumiy jumla bilan cheklanish yetarli bo‘lmaydi.
Birinchi rekvizit — ish tashlashni e’lon qilish va o‘tkazishga asos bo‘lgan jamoaviy mehnat nizosi taraflarining kelishmovchiliklari ro‘yxatidir. Bunda xodimlar jamoasi bilan ish beruvchi o‘rtasida aynan qaysi masalalar bo‘yicha kelishuvga erishilmagani tushunarli tarzda bayon qilinadi. Masalan, jamoa shartnomasi shartlarining bajarilishi yoki umumiy mehnat sharoitlariga oid hal etilmagan talablar alohida ko‘rsatilishi mumkin. Nizo predmeti aniq ifodalansa, muzokaralarni davom ettirish va kelishuvga erishish osonlashadi.
Ikkinchi rekvizit — ish tashlash boshlanadigan sana, vaqt va joy. Sana va vaqt ish tashlashning boshlanishini aniq belgilash, joy esa uning qayerda o‘tkazilishini tushunish uchun zarur. Bunda 581-moddaning ish tashlash, qoida tariqasida, xodimlarning doimiy ish joyida amalga oshirilishiga oid qoidasi ham hisobga olinadi.
Uchinchi rekvizit — ish tashlashga rahbarlik qiluvchi shaxs yoki organ va uning ish tashlash chog‘idagi vakolatlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar. Mazkur talab ish tashlash jarayonida kim tashkiliy masalalarni muvofiqlashtirishi, kim taraflar bilan muloqot qilishi hamda qanday vakolat doirasida harakat qilishi aniqligini ta’minlaydi. Ish tashlashga rahbarlik masalalarida Kodeksning 584-moddasi bilan bog‘liq talablar ham inobatga olinadi.
To‘rtinchi rekvizit — xodimlarning yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillarida ishtirok etuvchi vakillari ro‘yxati. Ushbu ro‘yxat jamoaviy nizoni hal etish bo‘yicha muzokaralar to‘xtab qolmasligi, tegishli vakillar ishtirokida kelishuv imkoniyatlari saqlanishiga xizmat qiladi. Ro‘yxatda vakillarni aniq identifikatsiya qilish imkonini beruvchi ma’lumotlar bo‘lishi maqsadga muvofiq.
5. Modda talablarini amalga oshirishда ish tashlash to‘g‘risidagi qaror va uni qabul qilish jarayoni hujjatlashtirilishi muhim ahamiyatga ega. Umumiy yig‘ilish (konferensiya) bayonnomasida qatnashchilar (delegatlar), kun tartibi, muhokama qilingan masalalar, ovoz berish natijalari va qabul qilingan qaror mazmuni qayd etilishi huquqiy aniqlikni oshiradi. Bayonnoma va qaror mazmuni o‘zaro mos bo‘lishi kerak.
Qarorda majburiy ma’lumotlardan birining tushirib qoldirilishi yoki ovoz berish tartibi buzilishi ish tashlashning qonuniyligini baholashda huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bunday oqibatlar tegishli faktlar va Kodeksning boshqa moddalariga muvofiq baholanadi; har bir texnik xato avtomatik ravishda bir xil oqibatni keltirib chiqaradi, deb xulosa qilish mumkin emas.
MISOLLAR:
1-misol. Korxonadagi umumiy yig‘ilishda 120 nafar xodim qatnashdi. Ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risidagi qarorni 61 nafar xodim yoqladi. Bu ko‘rsatkich qatnashayotganlarning ellik foizidan ko‘prog‘ini tashkil etadi. Shu bilan birga yig‘ilishning vakolatliligi va 36-modda talablariga rioya qilinganligi ham tekshirilishi shart.
2-misol. Filialdagi jamoaviy mehnat nizosi yuzasidan konferensiyada 40 nafar delegat ishtirok etdi. Qarorni 20 nafar delegat yoqladi. Bu yarmidan ko‘p emasligi sababli 582-moddaning birinchi qismidagi ovoz mezoniga javob bermaydi.
3-misol. Xodimlar umumiy yig‘ilishi ish tashlash boshlanish sanasini belgiladi, biroq qarorda rahbarlik qiluvchi shaxsning vakolatlari va yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillarida ishtirok etadigan vakillar ro‘yxati ko‘rsatilmadi. Bunday qarorning mazmuni 582-modda uchinchi qismidagi barcha talablarni to‘liq qamrab olmagan hisoblanadi.
4-misol. Yig‘ilish ish tashlash boshlanishidan atigi ikki hafta oldin qaror qabul qildi. Ovozlar yetarli bo‘lsa ham, kamida bir oy oldin qaror qabul qilish haqidagi qonuniy muddat bajarilmagan bo‘ladi.
MILLIY QONUNCHILIK
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 581-moddasi ish tashlash huquqi paydo bo‘ladigan asoslarni, 582-moddasi uni e’lon qilish to‘g‘risidagi qaror tartibi va mazmunini, 583-moddasi ish beruvchi hamda tegishli organlarni xabardor qilishni, 584-moddasi ish tashlashga rahbarlik qilish masalalarini tartibga soladi. Mazkur moddaning ikkinchi qismida bevosita havola qilingan 36-modda umumiy yig‘ilish (konferensiya)ni o‘tkazish tartibini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
581–589-moddalarda nazarda tutilgan boshqa shartlar, kafolatlar va cheklovlar ish tashlashning qonuniyligi umumiy bahosida birgalikda hisobga olinadi. Moddaning o‘zi belgilamagan protsessual tafsilotlarni unga qo‘shimcha talab sifatida kiritishdan oldin tegishli normaning aniq matni tekshirilishi lozim.
XALQARO STANDARTLAR
Xalqaro mehnat tashkilotining 1948-yildagi Birlashmalar erkinligi va uyushish huquqini himoya qilish to‘g‘risidagi 87-son Konvensiyasi hamda 1949-yildagi Uyushish va jamoaviy muzokaralar olib borish huquqi to‘g‘risidagi 98-son Konvensiyasi xodimlarning jamoaviy manfaatlarini ifodalash va himoya qilishga doir asosiy xalqaro hujjatlar hisoblanadi. Ular 582-moddadagi ovoz berish foizi yoki bir oylik muddatni aynan shu shaklda belgilamaydi.
XMT nazorat organlari amaliyotida ish tashlash jamoaviy manfaatlarni himoya qilish vositalaridan biri sifatida ko‘riladi. Ish tashlashni e’lon qilish yuzasidan milliy protsessual talablar huquqni amalga oshirishning amaliy imkoniyatini asossiz ravishda yo‘qqa chiqarmaydigan tarzda qo‘llanishi muhim. Milliy kodeksda belgilangan tartib va qonuniy cheklovlar esa tegishli vaziyatda bevosita amal qiladi.