585-modda · Раздел VII · Ходимларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш. меҳнат низоларини кўриб чиқиш
Xodimning ish tashlash bilan bogʻliq jarayonda ishtirok etgani uni intizomiy javobgarlikka tortish uchun asos sifatida koʻrib chiqilishi mumkin emas.
Ish tashlash paytida unda ishtirok etadigan xodimning ish joyi va lavozimi saqlanib qoladi.
Ish beruvchi xodimga u ish tashlashda qatnashgan vaqtida ish haqini toʻlamaslik huquqiga ega.
Ish tashlashda ishtirok etmagan, biroq ish tashlash oʻtkazilayotganligi sababli bekor turib qolgan xodimlarga haq toʻlash ushbu Kodeksda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Ish tashlashda ishtirok etmagan xodimlar bekor turib qolish munosabati bilan ish beruvchining tashabbusi bilan ushbu Kodeksda belgilangan tartibda vaqtincha boshqa ishga oʻtkazilishi mumkin.
1. Modda ish tashlash huquqini (581-modda) amalga oshirgan xodimlarning mehnat-huquqiy holatini himoya qiladi va bir vaqtning o‘zida ish beruvchining moliyaviy manfaatlarini hisobga oladi. Ish tashlash vaqtida mehnat shartnomasi bekor bo‘lmaydi, balki uning asosiy majburiyatlari — mehnat funksiyasini bajarish va ish haqi to‘lash — vaqtincha bajarilmaydi.
Sharhlanayotgan normaning asosiy maqsadi:
– qonuniy ish tashlashda ishtirok etgani uchun xodimga nisbatan salbiy oqibatlarga yo‘l qo‘ymaslik;
– ish tashlash tugaganidan keyin xodimning avvalgi ishiga qaytishini kafolatlash;
– ish tashlashda ishtirok etmagan, ammo uning oqibatlaridan zarar ko‘rgan xodimlarning huquqlarini himoya qilish.
1.1. Yuridik-texnik tuzilishi. Modda to‘rtta mustaqil qoidani o‘z ichiga oladi va ularning har biri turli yuridik tabiatga ega: birinchisi — taqiqlovchi norma (“mumkin emas”), ikkinchisi — kafolat beruvchi norma (“saqlanib qoladi”), uchinchisi — ish beruvchiga huquq beruvchi dispozitiv norma (“huquqiga ega”), to‘rtinchisi — havola qiluvchi (blanket) norma (“ushbu Kodeksda belgilangan tartibda”).
1.2. Intizomiy javobgarlikka tortishning taqiqlanishi. Qonun chiqaruvchi “ish tashlash bilan bog‘liq jarayonda ishtirok etgan” degan keng iborani qo‘llagan. Demak, kafolat nafaqat ishni to‘xtatishga, balki ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risidagi yig‘ilishda ovoz berish, ish tashlashga rahbarlik qilishda qatnashish va unga tayyorgarlik ko‘rish harakatlariga ham tatbiq etiladi. Ish tashlash davrida ishga chiqmaslik progul hisoblanmaydi va ushbu asos bo‘yicha mehnat shartnomasini bekor qilish mumkin emas.
Kafolatning chegarasi tizimli talqindan kelib chiqadi: u qonunda belgilangan tartibda e’lon qilingan va o‘tkazilayotgan ish tashlashga taalluqli. Ish tashlash taqiqlangan sohalarda (589-modda) yoki noqonuniy deb topilgan ish tashlashda (590-modda) ishtirok etish uchun javobgarlik 592-moddaga muvofiq belgilanadi.
1.3. Ish joyi va lavozimning saqlanishi. Ish beruvchi ish tashlashda ishtirok etayotgan xodimning lavozimini qisqartirishi, uni boshqa ishga o‘tkazishi yoki uning o‘rniga boshqa xodimni doimiy ishga qabul qilishi mumkin emas. XMTning Uyushmalar erkinligi qo‘mitasi amaliyotida ish tashlovchilar o‘rniga yangi xodimlarni yollash uyushmalar erkinligining jiddiy buzilishi deb baholanadi.
1.4. Ish haqi to‘lanmasligi. “To‘lamaslik huquqiga ega” formulasi ish beruvchiga majburiyat emas, balki huquq beradi. Shu bois jamoa shartnomasi, ish tashlash yakunida erishilgan kelishuv (580-modda) yoki ish beruvchining qarori bilan ish tashlash davri uchun to‘liq yoki qisman haq to‘lanishi mumkin. Xodim ish tashlashda kunning bir qismida qatnashgan bo‘lsa, haq haqiqatda ishlangan vaqt uchun to‘lanadi.
1.5. Ish tashlashda ishtirok etmagan xodimlar. Ish tashlashda ishtirok etmagan, lekin texnologik jarayon to‘xtagani sababli o‘z ishini bajara olmagan xodimlarga bekor turib qolish vaqti uchun haq Mehnat kodeksining kafolatli to‘lovlar to‘g‘risidagi qoidalariga (17-bob) muvofiq to‘lanadi. Bunday xodimlar ish beruvchining tashabbusi bilan vaqtincha boshqa ishga o‘tkazilishi mumkin. Biroq bu huquqdan ish tashlayotgan xodimlarning ishini bajartirish orqali ish tashlashni samarasiz qilish uchun foydalanish uyushmalar erkinligi tamoyillariga zid bo‘lishi mumkin.
Misol. Korxonaning yig‘uv sexi xodimlari ish tashladi, natijada qadoqlash sexi xom ashyosiz qoldi. Qadoqlash sexi xodimlari ish tashlashda ishtirok etmagan. Ular bekor turib qolgan vaqt uchun Kodeksda belgilangan tartibda haq oladi yoki vaqtincha omborga o‘tkazilishi mumkin. Lekin ularni ish tashlayotgan yig‘uv sexi xodimlarining o‘rniga ishlatish tavsiya etilmaydi.
1.6. Huquqni qo‘llash uchun ahamiyatli jihatlar. Moddada ish tashlash davri yillik mehnat ta’tilini beruvchi ish stajiga va boshqa staj turlariga qo‘shib hisoblanishi masalasi hal etilmagan. Shuningdek, bekor turib qolish ish tashlash sababli yuzaga kelganda uni qaysi turdagi bekor turib qolish (ish beruvchining aybi bilan yoki taraflarga bog‘liq bo‘lmagan sabablar bilan) deb hisoblash masalasi aniqlashtirilishi lozim, chunki bunga to‘lov miqdori bog‘liq.