590-modda · Раздел VII · Ходимларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш. меҳнат низоларини кўриб чиқиш
Mehnat kodeksining 590-moddasi ish tashlash huquqini amalga oshirishda qonunchilik talablariga rioya etilishini ta’minlash, ish tashlashning qonuniyligini sud tartibida tekshirish va sud qarorining ijrosini kechiktirmasdan amalga oshirishga qaratilgan.
Mazkur moddaning ahamiyati shundaki, ish tashlashni noqonuniy deb topish uchun asoslar mavjud bo‘lgan taqdirda, uning qonuniyligiga sud tomonidan baho beriladi. Sud ish tashlashni noqonuniy deb topganidan keyin xodimlar belgilangan tartibda xabardor qilinishi, ish tashlash tugatilishi va xodimlar o‘z mehnat majburiyatlarini bajarishga qaytishi shart.
1. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 570-moddasiga muvofiq, ish tashlash xodimlarning mehnatga oid, ijtimoiy-iqtisodiy va kasbiy manfaatlarini himoya qilish maqsadida ish beruvchi bilan jamoaviy mehnat nizosini hal etish usuli sifatida mehnat majburiyatlarini vaqtincha, ixtiyoriy va birgalikda to‘liq yoki qisman bajarishni to‘xtatishdir.
Ish tashlash xodimlarning qonuniy huquqi hisoblanadi. Biroq ushbu huquqdan foydalanishda Mehnat kodeksi va boshqa qonunchilik hujjatlarida belgilangan talablarga rioya qilinishi shart.
Mehnat kodeksining 590-moddasiga ko‘ra, qonunchilikda belgilangan talablar buzilgan holda amalga oshirilgan, amalga oshirilayotgan yoki amalga oshirilishi rejalashtirilgan ish tashlash, shuningdek, ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risidagi qaror noqonuniy ish tashlash deb topilishi mumkin.
Bunda ish tashlashning noqonuniyligi uni amalga oshirish jarayonidagi qoidabuzarliklar bilangina cheklanmaydi. Ish tashlash boshlanishidan oldin uni e’lon qilish to‘g‘risidagi qarorni qabul qilish tartibi buzilganligi ham uni noqonuniy deb topish uchun asos bo‘lishi mumkin.
Jumladan, Mehnat kodeksining quyidagi talablariga rioya etilmagan hollarda ish tashlashning qonuniyligi masalasi yuzaga keladi:
jamoaviy mehnat nizosini yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillari orqali hal qilishga oid talablar (581-modda);
ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risida qaror qabul qilish tartibi, shu jumladan, ovoz berish va ish tashlashni boshlash muddatiga oid talablar (582-modda);
- ish beruvchi va tegishli davlat organlarini belgilangan tartibda xabardor qilish talablari (583-modda);
- ish tashlashga oid qonunchilikda belgilangan cheklovlar (589-modda);
- e’lon qilingan ish tashlashni kechiktirish yoki to‘xtatib turish to‘g‘risidagi sud qaroriga rioya etish talablari (587-modda).
Shuningdek, Mehnat kodeksining 589-moddasida favqulodda holat yoki favqulodda vaziyatlar paytida, urush holatida va umumiy safarbarlik e’lon qilingan davrda ish tashlash taqiqlangan. Mazkur moddada tibbiyot xodimlari, davlat organining vakolatlarini amalga oshirish uchun davlat fuqarolik xizmati lavozimlarining davlat reestriga kiritilgan shaxslar, harbiy xizmatchilar, sudyalar, ayrim sud va huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari, shuningdek, energiya, suv ta’minoti va aloqa tizimi tashkilotlari xodimlarining ish tashlashda ishtirok etishiga oid cheklovlar ham belgilangan.
Bundan tashqari, qonunchilikda nazarda tutilgan xizmatlar va sohalarda aholining hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilish uchun zarur bo‘lgan minimal ishlar (xizmatlar) ta’minlanishi shart. Ushbu talablarga rioya etilmasligi ham ish tashlashning qonuniyligiga baho berishda hisobga olinadi.
Demak, ish tashlashni noqonuniy deb topishda uni e’lon qilish to‘g‘risidagi qarorning qonuniyligi, ish tashlashni tashkil etish va amalga oshirish tartibiga rioya etilganligi hamda qonunchilikdagi taqiq va cheklovlar buzilgan-buzilmaganligi aniqlanadi.
2.Ish tashlashni noqonuniy deb topish vakolati sudga tegishli. Ish beruvchining buyrug‘i yoki boshqa tashkilotning xulosasi o‘z-o‘zidan ish tashlashni noqonuniy deb topish to‘g‘risidagi sud qarorining o‘rnini bosmaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining 270¹¹–270¹⁵-moddalarida e’lon qilingan ish tashlashning boshlanish vaqtini kechiktirish, ish tashlashni to‘xtatib turish va uni noqonuniy deb topish to‘g‘risidagi ishlarni sudda ko‘rib chiqish tartibi belgilangan.
Ushbu toifadagi ishlar da’vo arizasi berilgan kundan e’tiboran o‘n kunlik muddatda ish beruvchi, ish tashlashga rahbarlik qiluvchi hamda prokuror ishtirokida ko‘rib chiqiladi.
Sud ishni ko‘rib chiqishda ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risidagi qarorning qonuniyligini, ish tashlashni amalga oshirishda belgilangan talablarga rioya etilganligini va ish tashlash natijasida huquqlar, erkinliklar hamda qonuniy manfaatlar buzilgan-buzilmaganligini tekshiradi.
Agar sud ish tashlashni noqonuniy deb topsa, sud qarori to‘g‘risida xodimlar ish tashlashga rahbarlik qiluvchi orqali darhol xabardor qilinishi shart. Bu talab xodimlarni sudning qarori va uning huquqiy oqibatlari haqida o‘z vaqtida xabardor qilishga qaratilgan.
3. Moddada ish tashlashni noqonuniy deb topish to‘g‘risidagi sud qarorining darhol ijro etilishi belgilangan. Bu sud qarorining ijrosini kechiktirmasdan ta’minlash zarurligini anglatadi.
Mehnat kodeksining 591-moddasiga muvofiq, ish tashlash sud tomonidan noqonuniy deb topilgan taqdirda, u tugatilishi lozim. Xodimlar ish tashlash tugatilganidan keyingi ish kunidan kechiktirmay mehnat shartnomasida nazarda tutilgan o‘z mehnat majburiyatlarini bajarishni davom ettirishlari kerak.
Shu bilan birga, Mehnat kodeksining 585-moddasiga muvofiq, ish tashlashda ishtirok etgan xodimning ish joyi va lavozimi saqlanib qoladi, biroq ish beruvchi ish tashlashda ishtirok etilgan vaqt uchun ish haqi to‘lamaslik huquqiga ega.
Ish tashlash to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik.
Mehnat kodeksining 592-moddasiga muvofiq, ish tashlash to‘g‘risidagi qonunchilikni buzishda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar bo‘ladi.
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 201²-moddasida ish tashlash to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlik uchun ma’muriy javobgarlik belgilangan. Jumladan, noqonuniy ish tashlashga rahbarlik qilish, shaxslarni ish tashlashda qatnashishga yoki qatnashmaslikka majburlash, shuningdek, qonunchilik bilan ish tashlash taqiqlangan hollarda unda ishtirok etish uchun javobgarlik nazarda tutilgan.
Bunday qilmishlar uchun ma’muriy jazo qo‘llanilganidan keyin ularni takroran sodir etish, shuningdek, qonunda belgilangan boshqa og‘ir oqibatlarni keltirib chiqarish O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 218¹-moddasiga muvofiq jinoiy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin.
Moddani qo‘llashda yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan asosiy xatolar
Xato yondashuv
To‘g‘ri huquqiy yondashuv
Davlat tashkilotida ishlagan har bir shaxsga ish tashlash taqiqlangan deb hisoblash
Xodimning lavozimi va moddadagi aniq toifaga mansubligi tekshiriladi
Korxonadagi iqtisodiy qiyinchilikni favqulodda vaziyatga tenglashtirish
Tegishli holatning qonuniy asosi va amal qilish doirasi aniqlanadi
Tibbiyot xodimlariga oid taqiqni faqat tez yordam xodimlariga tatbiq etish
Modda bunday tor doirani belgilamagani hisobga olinadi
Tizim tashkiloti xodimi bilan shu tashkilotga tashqi xizmat ko‘rsatuvchi shaxsni tenglashtirish
Ish beruvchi, mehnat munosabati va tashkilotning maqomi aniqlanadi
Minimal xizmatni saqlash orqali to‘liq taqiqni chetlab o‘tish
Ikkinchi va uchinchi qismlar mustaqil mexanizmlar sifatida qo‘llanadi
Barcha odatdagi ishlarni «minimal xizmat» deb e’lon qilish
Normativ asos, zarurat va belgilangan hajm tekshiriladi
Ish tashlash taqiqlangani uchun xodimlar talablarini ko‘rib chiqmaslik
Nizo xususiyatiga mos arbitraj, sud yoki boshqa qonuniy tartib qo‘llanadi
589-moddaning amaliy qo‘llanishi har bir holatda aniq huquqiy asosga tayanishi kerak: qaysi taqiq amal qilayotgani, u kimga tatbiq etilishi, qanday hujjat bilan tasdiqlanishi va nizoni hal qilishning qaysi yo‘li ochiqligi ko‘rsatilishi lozim. Ana shunday yondashuv aholi manfaatlarini muhofaza qilish bilan birga, xodimlarning mehnat huquqlari asossiz cheklanishining ham oldini oladi.
Начало формы