583-modda · Раздел VII · Ходимларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш. меҳнат низоларини кўриб чиқиш
Kasaba uyushmasi qoʻmitasi ish tashlashni eʼlon qilish toʻgʻrisidagi qaror haqida ish beruvchini ushbu qaror qabul qilingan paytdan eʼtiboran bir ish kunidan kechiktirmay yozma ravishda xabardor qilishi kerak.
Ish beruvchi boʻlajak ish tashlashni eʼlon qilish toʻgʻrisida yozma xabarnomani olgan paytdan eʼtiboran bir ish kunidan kechiktirmay bu haqda jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solish boʻyicha davlat organlarini yozma ravishda ogohlantiradi.
Ish tashlashni eʼlon qilish toʻgʻrisidagi qarorda belgilangan vaqtda ish tashlash boshlanmagan boʻlsa, jamoaviy mehnat nizosini hal qilish ushbu Kodeksning 573-moddasida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
1. Mazkur modda ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risidagi qaror qabul qilinganidan keyin manfaatdor taraflarni yozma ravishda xabardor etish tartibini hamda qarorda belgilangan vaqtda ish tashlash boshlanmagan holatning huquqiy oqibatini belgilaydi. Unda kasaba uyushmasi qo‘mitasi va ish beruvchining alohida majburiyatlari, xabarnomalarni yuborish muddati va jamoaviy mehnat nizosini hal qilish jarayonining davom etishi nazarda tutilgan.
Moddani Mehnat kodeksining 581- va 582-moddalari bilan birgalikda talqin qilish lozim. 581-modda ish tashlash huquqini yuzaga keltiruvchi shartlarni, 582-modda esa ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risida jamoaviy qaror qabul qilish tartibini belgilaydi. 583-modda aynan shu qaror haqida keyingi xabardor qilish bosqichini tartibga soladi. Qarorni qabul qilish, qaror haqida xabar berish va ish tashlashni amalda boshlash — bir-biridan farq qiladigan yuridik holatlardir.
2. Moddaning birinchi qismiga ko‘ra, ish beruvchini xabardor qilish vazifasi kasaba uyushmasi qo‘mitasi zimmasiga yuklatilgan. Ushbu qoida kasaba uyushmasining xodimlar jamoaviy manfaatlarini ifodalashdagi tashkiliy o‘rnini ko‘rsatadi. Xabar ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risidagi qarorga oid bo‘lib, u ish beruvchining vaziyatdan o‘z vaqtida xabardor bo‘lishiga xizmat qiladi.
«Qaror qabul qilingan paytdan e’tiboran bir ish kunidan kechiktirmay» degan talab xabardor qilish muddatining boshlang‘ich nuqtasini belgilaydi. Demak, kasaba uyushmasi qo‘mitasi mazkur muddatni ish tashlash boshlanadigan kundan emas, qaror qabul qilingan paytdan hisobga olishi lozim. Bunda «ish kuni» tushunchasini «kalendar kun» bilan tenglashtirmaslik kerak; tegishli muddatlarni hisoblashga oid qonunchilik qoidalari ham inobatga olinadi.
«Yozma ravishda» xabardor qilish deganda ish beruvchiga qaror to‘g‘risidagi axborotning keyinchalik tasdiqlash va tekshirish mumkin bo‘lgan yozma shaklda yetkazilishi tushuniladi. Amaliyotda xabarning kim tomonidan, qachon yuborilgani va ish beruvchiga qachon kelib tushgani haqida tasdiqlovchi dalillarni saqlash nizoli holatlarda muhimdir. Qonunda xabarnomaning aynan bitta qat’iy namunaviy shakli ushbu modda bilan belgilanmagan.
Xabarnomada qaror qabul qilingan sana, tegishli tashkilot yoki bo‘linma, ish tashlashning qarorda belgilangan boshlanish sanasi, vaqti, joyi hamda aloqa uchun mas’ul vakillar haqida aniq ma’lumot berilishi maqsadga muvofiq. Bu tashkiliy tavsiya bo‘lib, uni 583-moddada so‘zma-so‘z ko‘rsatilgan qo‘shimcha majburiy rekvizitlar sifatida baholash to‘g‘ri emas. Qarorning majburiy mazmuni
582-moddada alohida belgilangan.
3. Moddaning ikkinchi qismida ish beruvchining mustaqil xabardor qilish majburiyati belgilangan. U kasaba uyushmasi qo‘mitasidan bo‘lajak ish tashlash to‘g‘risidagi yozma xabarnomani olgach, jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solish bo‘yicha davlat organlarini yozma ravishda ogohlantirishi shart. Shunday qilib, xabar berishning ikki bosqichli tizimi yuzaga keladi: kasaba uyushmasi qo‘mitasidan ish beruvchiga va ish beruvchidan vakolatli davlat organlariga.
Birinchi va ikkinchi bosqich uchun bir ish kunlik muddat nazarda tutilgan bo‘lsada, ularning boshlanish nuqtalari turlicha. Kasaba uyushmasi qo‘mitasining muddati qaror qabul qilingan paytdan, ish beruvchining muddati esa yozma xabarnoma olingan paytdan boshlanadi. Shuning uchun ushbu muddatlarni bitta umumiy muddat deb tushunish mumkin emas.
«Davlat organlarini ... yozma ravishda ogohlantiradi» degan norma ish beruvchining tegishli vakolatli organlar bilan axborot almashinuvi majburiyatini bildiradi. Mazkur ogohlantirishni ish tashlashni o‘tkazishga ruxsat berish yoki ruxsat so‘rash tartibi bilan adashtirmaslik kerak: modda matnida ogohlantirish majburiyati belgilangan, alohida ruxsat olish talabi esa bayon etilmagan. Xabarnoma yuboriladigan aniq davlat organini belgilashda amaldagi vakolat taqsimoti va tegishli tartibga soluvchi normalar tekshiriladi.
Ish beruvchi tomonidan yozma xabarnomaning kelib tushgan sanasini ro‘yxatga olish, tegishli davlat organiga yuborilgan xabar nusxasi va uni jo‘natish yoki topshirish dalillarini saqlash maqsadga muvofiq. Bu ish beruvchining o‘z majburiyatini o‘z vaqtida bajarganini tasdiqlashga yordam beradi.
4. Moddaning uchinchi qismi ish tashlashni e’lon qilish qarorida ko‘rsatilgan vaqt kelganiga qaramay, ish tashlash amalda boshlanmagan vaziyatni tartibga soladi. Bunday vaziyatda jamoaviy mehnat nizosi avtomatik ravishda tugagan deb hisoblanmaydi. Qonun ushbu nizoni Mehnat kodeksining 573-moddasida belgilangan tartib asosida hal qilishga yo‘naltiradi.
Bunda ish tashlashning boshlanmagani bilan jamoaviy talablarning bartaraf etilgani bir xil holat emas. Masalan, nizoli masalalar bo‘yicha muzokaralar davom etishi yoki jamoaviy talablar hal qilinmaganicha qolishi mumkin. Shu bois moddaning uchinchi qismidagi havoladan kelib chiqib, jamoaviy nizoni keyingi tartibda ko‘rib chiqish kerak bo‘ladi.
Mazkur qoida ish tashlash haqida avvalgi qaror mavjudligining o‘zi keyinchalik istalgan vaqtda, hech qanday protsessual talabni qayta tekshirmasdan ish tashlashni boshlashga cheklanmagan asos bo‘lmasligini anglatadi. Tegishli keyingi harakatlar 573-modda va ish tashlashga oid boshqa normalar mazmuniga ko‘ra baholanishi lozim. Ish tashlashning kechiktirilishi yoki to‘xtatib turilishi haqidagi alohida vaziyatlar ham Kodeksning maxsus normalari asosida farqlanishi kerak.
5. Mazkur modda talablariga rioya etish taraflar o‘rtasida huquqiy aniqlikni ta’minlaydi. Kasaba uyushmasi qo‘mitasi qaror haqida yozma xabarni o‘z vaqtida yetkazishi, ish beruvchi esa o‘z navbatida tegishli davlat organlarini belgilangan muddatda ogohlantirishi zarur. Shu bilan birga, xabardor qilishning o‘zi ish tashlashning barcha boshqa qonuniy shartlari avtomatik ravishda bajarilganini anglatmaydi.
Xabardor qilish talablariga rioya qilinmagan holatning aniq huquqiy oqibatlari boshqa protsessual talablar, voqea holatlari va Kodeksning tegishli normalari bilan birgalikda baholanadi. Moddaning matnidan har qanday kechikish mutlaqo bir xil sanksiyaga olib keladi degan xulosa chiqarish mumkin emas. Ish tashlash qonuniyligini tekshirishda 581–590-moddalar o‘zaro bog‘liq holda qo‘llanadi.
MISOLLAR:
1-misol. Korxona xodimlarining umumiy yig‘ilishi dushanba kuni ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risida qaror qabul qildi. Kasaba uyushmasi qo‘mitasi ish beruvchini qaror qabul qilingan paytdan e’tiboran bir ish kunidan kechiktirmay yozma ravishda xabardor qilishi zarur. Faqat og‘zaki aytib qo‘yish 583-moddaning yozma shakl talabini bajarmaydi.
2-misol. Ish beruvchi ish tashlash haqidagi yozma xabarnomani seshanba kuni oldi. Uning tegishli davlat organlarini ogohlantirish majburiyati xabarnoma olingan paytdan boshlanadi. Kasaba uyushmasi qaror qabul qilgan avvalgi sana ish beruvchining bir ish kunlik muddatining bevosita boshlanish nuqtasi hisoblanmaydi.
3-misol. Kasaba uyushmasi qo‘mitasi xabarni o‘z vaqtida jo‘natgan, biroq uning olinganligi yuzasidan kelishmovchilik yuzaga keldi. Yozma xabarni yuborish va qabul qilishni tasdiqlovchi qaydlar nizoni huquqiy baholashda muhim dalil bo‘lib xizmat qiladi.
4-misol. Ish tashlashni e’lon qilish qarorida ko‘rsatilgan sana va vaqt keldi, ammo xodimlar ish tashlashni boshlamadi. Bu holat jamoaviy mehnat nizosi o‘z-o‘zidan tugaganligini anglatmaydi; nizoni hal qilish 573-moddada belgilangan tartibda davom ettiriladi.
MILLIY QONUNCHILIK
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 581-moddasi ish tashlash huquqi asoslarini, 582-moddasi ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risidagi qarorni qabul qilish tartibini, 583-moddasi esa ushbu qaror haqida xabardor qilishni tartibga soladi. 583-moddaning uchinchi qismi Kodeksning 573-moddasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri havola qiladi. Ish tashlashning keyingi tashkiliy bosqichlari va unga oid boshqa talablar 584–590-moddalarda nazarda tutilgan.
583-modda O‘zbekiston Respublikasining 2026-yil 11-iyundagi O‘RQ–1150-son Qonuni bilan Mehnat kodeksiga kiritilgan, ushbu o‘zgartirishlar 2026-yil 12-sentabrdan kuchga kirgan. Muddatlar va hujjatlashtirish masalalarini hal qilishda Kodeksning umumiy qoidalari ham qo‘llanadi.
XALQARO STANDARTLAR
Xalqaro mehnat tashkilotining 1948-yildagi Birlashmalar erkinligi
va uyushish huquqini himoya qilish to‘g‘risidagi 87-son Konvensiyasi hamda
1949-yildagi Uyushish va jamoaviy muzokaralar olib borish huquqi to‘g‘risidagi
98-son Konvensiyasi xodimlarning jamoaviy manfaatlarini ifodalash va himoya qilishga doir xalqaro huquqiy asoslar jumlasiga kiradi. Mazkur konvensiyalar
583-moddada ko‘rsatilgan aniq bir ish kunlik milliy xabardor qilish muddatlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri belgilamaydi.
Xalqaro mehnat standartlari nuqtayi nazaridan xabardor qilish tartiblari nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish, taraflar o‘rtasidagi axborot almashinuvi va jamoaviy manfaatlarni huquqiy himoya qilishga xizmat qilishi lozim. Ularni qo‘llashda milliy qonunchilikda belgilangan protsessual talablar va qonuniy cheklovlar inobatga olinadi.