586-modda · Раздел VII · Ходимларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш. меҳнат низоларини кўриб чиқиш
Ish tashlash paytida jamoaviy mehnat nizosi taraflari nizoni yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillari orqali hal qilishda davom etishlari kerak.
Xodim, ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi ish tashlash paytida jamoat tartibini, ish beruvchining va xodimlarning mol-mulki xavfsizligini, shuningdek toʻxtatilishi inson hayoti va sogʻligʻiga bevosita xavf tugʻdiradigan uskunalarning ishlashini taʼminlash boʻyicha choralar koʻrishi shart.
Ushbu Kodeks 589-moddasining uchinchi qismida nazarda tutilgan xizmatlarda (sohalarda) minimal zarur ishlar (xizmatlar) taʼminlanishi shart.
1. Modda ish tashlash davridagi taraflar xulq-atvorining asosiy qoidalarini belgilaydi. U ish tashlashni muzokaralarni to‘xtatuvchi emas, balki ularni davom ettirish sharoitidagi bosim vositasi sifatida ko‘radi.
Sharhlanayotgan normaning asosiy maqsadi:
– ish tashlash davrida ham nizoni tinch yo‘l bilan hal etish imkoniyatini saqlash;
– uchinchi shaxslar, jamiyat va taraflarning mol-mulkiga zarar yetkazilishining oldini olish;
– aholi hayot faoliyati uchun zarur xizmatlar uzluksizligini ta’minlash.
1.1. Yuridik-texnik tuzilishi. Modda uch qismdan iborat va har bir qism alohida subyektlar doirasiga qaratilgan: birinchi qism — jamoaviy mehnat nizosi taraflariga, ikkinchi qism — xodim, ish beruvchi va kasaba uyushmasi qo‘mitasiga, uchinchi qism — minimal zarur ishlar (xizmatlar) bajariladigan sohalarga. Barcha qismlar imperativ xususiyatga ega (“kerak”, “shart”). Uchinchi qism havola qiluvchi norma bo‘lib, minimal xizmatlar sohalari 589-moddaning uchinchi qismi orqali aniqlanadi.
1.2. Yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillarini davom ettirish. Ish tashlash e’lon qilinishi yarashtiruv komissiyasi, mediator yoki mehnat arbitraji (573–576-moddalar) faoliyatini tugatmaydi. Taraflar ish tashlash paytida ham muzokaralarda qatnashishi shart; ulardan bo‘yin tovlash 579-moddaga muvofiq oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ish tashlash davrida erishilgan kelishuvlar 580-moddada belgilangan tartibda rasmiylashtiriladi va ularning bajarilishi nazorat qilinadi.
1.3. Xavfsizlikni ta’minlash majburiyati. Majburiyat uchta obyektga qaratilgan: jamoat tartibi; ish beruvchi va xodimlarning mol-mulki; to‘xtatilishi inson hayoti va sog‘lig‘iga bevosita xavf tug‘diradigan uskunalar. Oxirgi holatda “bevosita xavf” mezoni muhim: uskunaning to‘xtashi faqat iqtisodiy zarar keltirsa, bu majburiyat qo‘llanmaydi. Qaysi uskunalar ishlashi kerakligini ish tashlashni e’lon qilish to‘g‘risidagi qarorda (582-modda) yoki taraflar kelishuvida oldindan aniqlash tavsiya etiladi.
1.4. Minimal zarur ishlar (xizmatlar). Minimal zarur ishlar (xizmatlar) bajariladigan xizmatlar (sohalar) ro‘yxati va ularning hajmi Vazirlar Mahkamasi tomonidan Ijtimoiy-mehnat masalalari bo‘yicha respublika uch tomonlama komissiyasi bilan kelishilgan holda belgilanadi. Bu yondashuv XMTning Uyushmalar erkinligi qo‘mitasi tomonidan e’tirof etilgan, ish tashlashni to‘liq taqiqlash o‘rniga minimal xizmatlarni joriy etish orqali muvozanatni ta’minlash amaliyotiga mos keladi.
Misol. Shahar transporti korxonasida ish tashlash e’lon qilindi. Korxona xodimlari ish tashlash davomida Vazirlar Mahkamasi belgilagan hajmdagi qatnovlarni ta’minlashi, kasaba uyushmasi qo‘mitasi esa depo hududida jamoat tartibi va transport vositalarining saqlanishini ta’minlash choralarini ko‘rishi shart.
1.5. Huquqni qo‘llash uchun ahamiyatli jihatlar. Moddada uchala subyekt uchun majburiyat belgilangan, ammo ularni buzish oqibatlari alohida ko‘rsatilmagan; javobgarlik 592-modda va tegishli qonun hujjatlari asosida belgilanadi. Minimal zarur ishlarni (xizmatlarni) kim bajarishi — ish tashlashda ishtirok etmagan xodimlarmi yoki ish tashlovchilarning bir qismimi — masalasi Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorida aniqlashtirilishi maqsadga muvofiq.