Ish tashlashga oid cheklovlar
Ish tashlashga oid cheklovlar
Favqulodda holat yoki favqulodda vaziyatlar paytida, urush holatida, umumiy safarbarlik eʼlon qilingan davrda ish tashlash taqiqlanadi.
Ish tashlashga oid cheklovlar
Favqulodda holat yoki favqulodda vaziyatlar paytida, urush holatida, umumiy safarbarlik eʼlon qilingan davrda ish tashlash taqiqlanadi.
1. Ish tashlashga oid cheklovlarning huquqiy mohiyati
Ish tashlash ish beruvchiga ta’sir o‘tkazish orqali jamoaviy mehnat nizosini hal etishga qaratilgan vositadir. Biroq ishni to‘xtatishning oqibatlari mehnat nizosi taraflari doirasi bilan cheklanmasligi mumkin. Ayrim sohalarda bunday harakat nizoga aloqasi bo‘lmagan fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ish tashlashga oid cheklovlar
Favqulodda holat yoki favqulodda vaziyatlar paytida, urush holatida, umumiy safarbarlik eʼlon qilingan davrda ish tashlash taqiqlanadi.
Ish tashlashda quyidagilarning qatnashishi mumkin emas hamda ular ishtirokidagi ish tashlash taqiqlangan hisoblanadi:
tibbiyot xodimlari;
davlat organining vakolatlarini amalga oshirish uchun Davlat fuqarolik xizmati lavozimlarining davlat reyestriga kiritilgan shaxslar;
harbiy xizmatchilar, sudyalar, sud va huquqni muhofaza qiluvchi organlarning maxsus (harbiy) unvonlarga yoki martaba (malaka, mansab) darajalariga ega xodimlari;
energiya va suv taʼminoti tizimi tashkilotlari xodimlari;
aloqa tizimi xodimlari.
Fuqarolarning hayoti, sogʻligʻi va shaxsiy xavfsizligi uchun faoliyati hayotiy muhim boʻlmagan, biroq aholining kundalik hayotini taʼminlashda muhim oʻrin tutadigan tashkilotlarda, shuningdek ish tashlash davomiyligi va koʻlami tufayli aholining odatdagi turmush sharoitlariga tahdid soluvchi xizmatlarda (sohalarda) minimal zarur ishlar (xizmatlar) majburiy joriy etilishi mumkin.
Ushbu moddaning uchinchi qismida nazarda tutilgan minimal zarur ishlar (xizmatlar) va ular amalga oshirilishi lozim boʻlgan tashkilotlar (xizmatlar, sohalar) roʻyxati Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasi bilan kelishilgan holda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
1. Ish tashlashga oid cheklovlarning huquqiy mohiyati
Ish tashlash ish beruvchiga ta’sir o‘tkazish orqali jamoaviy mehnat nizosini hal etishga qaratilgan vositadir. Biroq ishni to‘xtatishning oqibatlari mehnat nizosi taraflari doirasi bilan cheklanmasligi mumkin. Ayrim sohalarda bunday harakat nizoga aloqasi bo‘lmagan fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi.
Masalan, mebel ishlab chiqaruvchi korxonada ishning to‘xtatilishi, avvalo, mahsulot yetkazib berish va korxona daromadiga ta’sir qiladi. Ichimlik suvi ta’minotining to‘xtatilishi esa aholi, shifoxonalar, ta’lim muassasalari va boshqa ob’ektlarni zarur resursdan mahrum qilishi mumkin. Shu sababli qonun bu holatlarga bir xil yondashmaydi.
Moddada cheklovlarning uchta mustaqil mexanizmi belgilangan:
Mexanizm
Qo‘llash asosi
Huquqiy natijasi
Alohida sharoitlardagi taqiq
Favqulodda holat, favqulodda vaziyat, urush holati yoki umumiy safarbarlik
Tegishli sharoitda ish tashlashga yo‘l qo‘yilmaydi
Muayyan xodimlar ishtirokiga taqiq
Xodimning maqomi yoki moddada ko‘rsatilgan tizimga mansubligi
Ushbu xodimlar ish tashlashda qatnasha olmaydi
Minimal zarur xizmatlarni ta’minlash
Aholining kundalik hayoti uchun muhim xizmatlarni saqlash zarurati
Ish tashlash davomida belgilangan ishlar yoki xizmatlar bajarilishi ta’minlanadi
Moddani to‘g‘ri qo‘llash uchun avvalo qaysi mexanizm haqida so‘z borayotganini aniqlash lozim. Chunki to‘liq taqiq mavjud bo‘lgan holatni minimal xizmatni saqlash orqali qonuniylashtirib bo‘lmaydi.
1. Alohida sharoitlarda ish tashlashning taqiqlanishi
Birinchi qismdagi taqiq xodimning kasbiga yoki ish beruvchining mulkchilik shakliga bog‘lanmagan. Uning qo‘llanishiga moddada sanab o‘tilgan alohida sharoitlar asos bo‘ladi.
Bu cheklovning mazmuni shundaki, jamiyat favqulodda xavf yoki maxsus huquqiy rejim sharoitida turgan paytda mehnat faoliyatining to‘xtatilishi mavjud vaziyatni og‘irlashtirishi mumkin. Masalan, qutqaruv, ta’minot, tashish va boshqa ishlar o‘zaro bog‘liq bo‘lgani uchun bir sohadagi uzilish boshqa sohalarga ham ta’sir qiladi.
Favqulodda holat va favqulodda vaziyatni bir xil tushuncha sifatida qo‘llash mumkin emas. Favqulodda holat maxsus huquqiy rejimni anglatadi. Favqulodda vaziyat esa tabiiy ofat, avariya yoki boshqa xavfli hodisalar bilan bog‘liq holat bo‘lishi mumkin. Aniq vaziyatda ularning huquqiy asosi, hududiy doirasi va davomiyligi tegishli qonunchilik hamda vakolatli organ hujjatlari asosida aniqlanadi.
Shunga ko‘ra, quyidagi holatlarni farqlash zarur:
· qonunchilikda nazarda tutilgan favqulodda holat yoki favqulodda vaziyat;
· korxona uchun iqtisodiy jihatdan og‘ir yoki tashkiliy jihatdan murakkab sharoit.
Ikkinchi holatning mavjudligi birinchi holatdagi taqiqni o‘z-o‘zidan keltirib chiqarmaydi.
Misol. Korxona katta buyurtmani belgilangan muddatda bajarmasa, jarima to‘lashi mumkin. Rahbar shu sababli ish tashlashni «favqulodda vaziyat paytidagi ish tashlash» deb baholamoqda. Biroq shartnomani bajarishdagi qiyinchilikning o‘zi 589-moddaning birinchi qismidagi huquqiy asosga teng emas.
Boshqa misol. Suv toshqini natijasida muayyan hududda aholini ko‘chirish va infratuzilmani tiklash ishlari olib borilmoqda. Ushbu hududda rejalashtirilgan ish tashlashga baho berishda favqulodda vaziyatning rasman aniqlangan doirasi, davri va tegishli huquqiy hujjatlar o‘rganiladi.
Agar alohida rejim muayyan hududda amal qilsa, shu faktning o‘zi bilan boshqa barcha hududlarda ham ish tashlash taqiqlangan, degan xulosaga kelish mumkin emas. 589-modda hududiy masalani batafsil tartibga solmaydi; shuning uchun tegishli maxsus qonunchilik va rejimni belgilagan hujjat hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Shuningdek, ish tashlash oldinroq rejalashtirilgani yoki boshlangani keyin yuzaga kelgan qonuniy taqiqni inkor etmaydi. Taqiq amal qilayotgan davrda ish tashlashni davom ettirishning huquqiy imkoniyati qayta baholanishi kerak.
2. Xodimning maqomi va faoliyat sohasiga bog‘liq taqiq
Ikkinchi qismdagi taqiq odatdagi sharoitlarda ham amal qiladi. Uni qo‘llash uchun favqulodda holat yoki urush holati mavjud bo‘lishi shart emas.
Bunda qonun turli toifalar uchun turlicha mezondan foydalangan:
· tibbiyot xodimlariga nisbatan — kasbiy maqom;
· davlat fuqarolik xizmatchilariga nisbatan — davlat reestri bilan bog‘liq lavozim maqomi;
· harbiy xizmatchilar, sudyalar va ayrim boshqa xodimlarga nisbatan — maxsus xizmat maqomi;
· energiya va suv ta’minoti sohasida — tizim tashkilotiga mansublik;
· aloqa sohasida — aloqa tizimi xodimi ekanligi.
Shu sababli barcha toifalarga bir xil mezonni tatbiq etish xato bo‘ladi.
Tibbiyot xodimlariga nisbatan taqiqning mazmuni
Tibbiyot xodimlariga nisbatan taqiq inson hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilish zarurati bilan izohlanadi. Tibbiy xizmatdagi uzilish bemorning ahvoli og‘irlashishiga, tashxis yoki davolashning kechikishiga olib kelishi mumkin.
Modda matnida taqiq faqat shoshilinch tibbiy yordam ko‘rsatuvchi xodimlarga nisbatan belgilanmagan. Shuningdek, unda rejali tibbiy xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar uchun alohida istisno ham nazarda tutilmagan.
Misol. Poliklinika shifokorlari ish yuklamasi va mehnatga haq to‘lash shartlari bo‘yicha kelishmovchilik sababli bir kun bemorlarni qabul qilmaslikka qaror qildi. «Biz faqat rejali qabulni to‘xtatyapmiz» degan vaj moddadagi taqiqni bartaraf etmaydi.
Taqiq matnida tibbiyot tashkilotining davlat yoki xususiy ekanligi bo‘yicha farq belgilanmagan. Shu bois xususiy klinikada ishlashning o‘zi tibbiyot xodimiga mazkur cheklovdan istisno bermaydi.
Biroq tibbiyot tashkiloti xodimi bilan tibbiyot xodimi tushunchalarini farqlash kerak. Muassasadagi buxgalter, yurist, qorovul yoki texnik xodimning huquqiy maqomi faqat ish joyining nomi bilan belgilanmaydi.
Misol. Xususiy klinikaning shifokori va buxgalteri bir tashkilotda ishlaydi. Shifokorga nisbatan tibbiyot xodimiga oid taqiqni qo‘llash masalasi bilan buxgalterga nisbatan shu taqiqni qo‘llash masalasi bir xil asosda hal qilinmaydi. Buxgalterning lavozimi va unga tatbiq etiladigan boshqa qoidalar alohida o‘rganiladi.
Bundan tashqari, tibbiyot xodimi ish tashlashda qatnashishi mumkin emasligi uning har qanday sharoitda, cheklanmagan vaqt davomida yoki mehnat qonunchiligiga zid tarzda ishlashga majbur ekanligini anglatmaydi. Ish vaqti, dam olish, mehnat muhofazasi va boshqa kafolatlar o‘z huquqiy ahamiyatini saqlaydi.
Davlat fuqarolik xizmati lavozimlariga oid cheklov
Ushbu toifaga nisbatan qo‘llanadigan asosiy mezon — davlat organining vakolatlarini amalga oshirish uchun egallangan lavozimning tegishli davlat reestriga kiritilganligidir.
Bu yerda «davlatdan ish haqi oladi» yoki «davlat tashkilotida ishlaydi» degan belgilarning o‘zi yetarli emas.
Misol. Davlat organining reestrga kiritilgan lavozimida xizmat qilayotgan mutaxassis xizmat vazifalarini jamoaviy mehnat nizosi doirasida to‘xtatib qo‘yishda ishtirok eta olmaydi.
Boshqa misol. Davlat maktabi o‘qituvchisiga nisbatan faqat maktab byudjet tashkiloti ekanligi sababli davlat fuqarolik xizmatchisiga oid taqiqni tatbiq etib bo‘lmaydi. Bu bandni qo‘llash uchun aynan lavozimning huquqiy maqomi tekshiriladi.
Davlat organiga tashqi shartnoma asosida xizmat ko‘rsatuvchi xususiy tashkilot xodimi ham shu sababning o‘zi bilan davlat fuqarolik xizmatchisiga aylanmaydi.
Harbiy xizmatchilar, sudyalar va maxsus maqomga ega xodimlar
Bu toifalar bo‘yicha taqiq davlat mudofaasi, odil sudlov va huquqni muhofaza qilish vazifalarining uzluksiz bajarilishiga xizmat qiladi.
Moddada harbiy xizmatchilar va sudyalar mustaqil toifa sifatida ko‘rsatilgan. Sud va huquqni muhofaza qiluvchi organlarning boshqa xodimlari bo‘yicha esa maxsus yoki harbiy unvon, martaba, malaka yoxud mansab darajasiga egalik belgisi hisobga olinadi.
Misol. Maxsus unvonga ega huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlari xizmat sharoitlarini yaxshilash talabi bilan navbatchilikni birgalikda bajarmaslikka qaror qildi. Bu harakatni «faqat bir smenani o‘tkazib yuborish» deb atash taqiqning mazmunini o‘zgartirmaydi.
Biroq sud binosida yoki huquqni muhofaza qiluvchi organda ishlovchi har qanday shaxsni shu bandga avtomatik kiritish mumkin emas. Texnik xodimning maxsus maqomi bo‘lmasa, unga boshqa asosdagi, jumladan davlat fuqarolik xizmatiga oid cheklov tatbiq etilishi mumkinligi alohida tekshiriladi.
Demak, bir band bo‘yicha taqiq mavjud emasligi boshqa bandlar bo‘yicha ham taqiq yo‘qligini anglatmaydi.
Energiya va suv ta’minoti tizimi tashkilotlari xodimlari
Ushbu bandda qonun alohida kasblarni emas, tegishli tizim tashkilotlari xodimlarini ko‘rsatgan. Matnning bu xususiyati amaliy talqinda muhim.
Faqat dispetcher, operator, muhandis yoki avariya xizmati xodimiga taqiq qo‘yilgan, tashkilotning qolgan xodimlariga esa u tatbiq etilmaydi, degan xulosa moddaning so‘zma-so‘z mazmunidan kelib chiqmaydi.
Misol. Suv ta’minoti tizimi tashkilotining buxgalteriya xodimlari «biz nasoslarni boshqarmaymiz» degan asos bilan ish tashlashni rejalashtirmoqda. Bunda ularning texnik jarayonda bevosita ishtirok etmasligi taqiqdan avtomatik istisno bermaydi, chunki qonun tashkilot xodimlarini nazarda tutgan.
Shu bilan birga, tashkilotning mazkur tizimga mansubligi aniq asoslanishi lozim. Uning nomi, ta’sis hujjatlari, belgilangan vazifalari va sohaviy huquqiy maqomi o‘rganiladi.
Boshqa misol. To‘qimachilik korxonasidagi elektrik energiya uskunalariga xizmat ko‘rsatadi. Lekin bu holatning o‘zi uni energiya ta’minoti tizimi tashkiloti xodimiga aylantirmaydi.
Xuddi shuningdek, suv ta’minoti korxonasiga muayyan qurilish ishini bajarib berayotgan mustaqil pudratchi tashkilot xodimlarini buyurtmachi korxonaning xodimlari bilan avtomatik tenglashtirish mumkin emas. Mehnat munosabati kim bilan tuzilgani va pudratchi tashkilotning o‘zi qaysi tizimga kirishi tekshiriladi.
Aloqa tizimi xodimlari
Aloqa tarmoqlarining uzluksizligi aholining axborot almashishi, tezkor xizmatlarga murojaat qilishi, davlat organlari va tashkilotlarning ishlashi uchun muhim.
Biroq moddada «aloqa tizimi»ning to‘liq tarkibi ochib berilmagan. Shuning uchun uning chegaralarini faqat kundalik tushunchalar asosida belgilash to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Misol. Telekommunikatsiya operatorining tarmoqni boshqaruvchi xodimiga nisbatan ushbu bandni qo‘llashda uning aloqa tizimidagi vazifasi ahamiyatli.
Boshqa misol. Savdo tashkilotining axborot texnologiyalari mutaxassisi internet tarmog‘i bilan ishlagani uchungina aloqa tizimi xodimi hisoblanmaydi. Aks holda internetdan foydalanuvchi deyarli barcha tashkilotlarga cheklov asossiz kengaytirilgan bo‘lar edi.
Muayyan tashkilot yoki lavozimning aloqa tizimiga kirishi bahsli bo‘lsa, sohaviy qonunchilik va tashkilotning huquqiy maqomi asosida xulosa chiqarilishi lozim.
“Ular ishtirokidagi ish tashlash taqiqlangan hisoblanadi” qoidasining ahamiyati
Modda faqat ayrim xodimlarga shaxsiy taqiq qo‘yish bilan cheklanmaydi. Ularning ishtirokidagi ish tashlash ham taqiqlangan deb belgilangan.
Bu ifoda ish tashlashni tashkil etuvchilar zimmasiga ishtirokchilar tarkibini huquqiy jihatdan to‘g‘ri aniqlash zaruratini yuklaydi.
Misol. Bir tashkilotda ish tashlashda qatnashishi taqiqlangan xodimlar bilan boshqa xodimlar birgalikda ishlaydi. Umumiy yig‘ilishning «barcha xodimlar qatnashadi» degan qarori qonundagi taqiqni bekor qilmaydi.
Biroq ish tashlashda ishtirok etish bilan talablarni ma’qullashni ham farqlash kerak. Ish tashlashga xos harakat — jamoaviy mehnat nizosi doirasida mehnat majburiyatlarini to‘liq yoki qisman bajarishni birgalikda to‘xtatishdir. Shaxsning ishni to‘xtatmagan holda muayyan talabni qo‘llab-quvvatlashiga baho berishda aynan qanday harakat qilgani aniqlanadi.
Shu sababli tashkilotda taqiqlangan toifaga mansub shaxsning ishlashi bilan uning ish tashlashda haqiqatan qatnashishi bir xil holat emas.
3. Minimal zarur ishlar va xizmatlarning maqsadi
Uchinchi qism aholining kundalik hayoti uchun muhim xizmatlarning butunlay to‘xtab qolishini bartaraf etishga qaratilgan.
Unda ikki asos ko‘rsatilgan:
birinchisi — tashkilot faoliyati inson hayoti, sog‘lig‘i va shaxsiy xavfsizligi uchun bevosita hayotiy muhim bo‘lmasa-da, aholining kundalik hayotini ta’minlashda muhim o‘rin tutishi;
ikkinchisi — ish tashlashning davomiyligi va ko‘lami tufayli aholining odatdagi turmush sharoitlariga tahdid paydo bo‘lishi.
Demak, xizmatning ahamiyati faqat uning nomi bilan belgilanmaydi. Bir xil xizmatdagi qisqa va mahalliy uzilish bilan uzoq davom etuvchi, katta hududni qamrab olgan uzilishning oqibatlari turlicha bo‘lishi mumkin.
Misol. Bir mahallada chiqindilarni olib chiqishning qisqa muddat kechikishi bilan butun shaharda mazkur xizmatning uzoq vaqt to‘xtashi bir xil baholanmaydi. Ikkinchi holatda chiqindilar to‘planishi aholining turmush sharoitlariga ancha jiddiy ta’sir qilishi mumkin.
Boshqa misol. Jamoat transportining bitta yo‘nalishida qatnov to‘xtaganda aholi muqobil yo‘nalishdan foydalanishi mumkin. Lekin shahardagi asosiy yo‘nalishlarning bir vaqtda uzoq muddat to‘xtashi aholining zarur manzillarga borish imkoniyatini keskin cheklashi mumkin.
Bu misollar mexanizmni tushuntirish uchun keltirilgan. Ular ushbu sohalarning amaldagi hukumat ro‘yxatiga kiritilganini tasdiqlamaydi.
“Minimal” va “zarur” tushunchalarining amaliy mazmuni
“Minimal” deganda saqlab qolinadigan xizmatning cheklangan hajmi, «zarur» deganda esa uni davom ettirish uchun aholi ehtiyojlariga bog‘liq asos mavjudligi tushuniladi.
Sharh nuqtai nazaridan, bunday xizmat hajmini baholashda quyidagilar ahamiyatli:
· xizmatdan mahrum bo‘ladigan aholi soni;
· muqobil xizmat yoki imkoniyatning mavjudligi;
· uzilishning davomiyligi;
· chekka hududlar va alohida ehtiyojli aholi guruhlariga ta’siri;
· xizmat to‘xtashining boshqa zarur xizmatlarga ta’siri.
Bular moddada tayyor ro‘yxat sifatida berilmagan; ular zaruratni asoslashda foydalanish mumkin bo‘lgan tahliliy mezonlardir.
Shartli misol. Tegishli normativ hujjat jamoat transportida minimal qatnovni nazarda tutgan bo‘lsa, muhim yo‘nalishlarda cheklangan jadval asosida xizmatni saqlash mazkur mexanizmning ko‘rinishi bo‘lishi mumkin. Ammo barcha yo‘nalishlarni, barcha xodimlarni va odatdagi to‘liq jadvalni hech qanday asoslantirishsiz saqlashni talab qilish «minimal» hajm tushunchasiga muvofiqligi jihatidan baholanishi kerak.
589-moddaning o‘zi minimal xizmatni xodimlarning muayyan foizi bilan belgilamaydi. Shuning uchun «kamida 30 foiz» yoki «xodimlarning yarmi» kabi miqdorlarni ushbu moddadan bevosita keltirib chiqarish mumkin emas.
Minimal xizmat to‘liq taqiqqa istisno emas
Ikkinchi qismda ish tashlashda qatnashishi taqiqlangan xodimlar uchinchi qismdagi mexanizmdan foydalanib taqiqni chetlab o‘ta olmaydi.
Misol. Suv ta’minoti tashkiloti xodimlari «nasoslarning bir qismini ishlatib turamiz, qolgan qismi bo‘yicha ish tashlaymiz» deb qaror qildi. Minimal xizmatni saqlash haqidagi bunday qaror ikkinchi qismdagi to‘liq taqiqni bekor qilmaydi.
Xuddi shuningdek, tibbiyot xodimlarining bir qismi navbatchilikda qolishi boshqa tibbiyot xodimlarining ish tashlashda qatnashishiga 589-modda doirasida ruxsat bermaydi.
Uchinchi qismning vazifasi — tegishli hollarda ish tashlash huquqi saqlanadigan xizmatlarda aholi uchun zarur hajmni ta’minlashdir.
4.Ro‘yxatni belgilash vakolati va uning chegaralari
Minimal zarur ishlar va xizmatlar hamda ular amalga oshirilishi lozim bo‘lgan tashkilotlar, xizmatlar va sohalar ro‘yxatini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi. Bunda respublika uch tomonlama komissiyasi bilan kelishish talab etiladi.
Bu tartib ro‘yxatni belgilashni faqat alohida ish beruvchining xohishiga bog‘lab qo‘ymaslikka xizmat qiladi. Uch tomonlama kelishuv mexanizmi orqali davlat, xodimlar va ish beruvchilar manfaatlarini hisobga olish imkoniyati yaratiladi.
Misol. Ish beruvchi «korxonamiz iqtisodiyot uchun muhim» degan asos bilan barcha ishlarni minimal zarur ishlar deb e’lon qildi. Bunday bayonotning o‘zi 589-moddaning to‘rtinchi qismida nazarda tutilgan huquqiy asos o‘rnini bosmaydi.
Shu bilan birga, ro‘yxatni belgilash bilan uni muayyan tashkilotda amalga oshirishni farqlash lozim. Aniq xodimlar tarkibi, ish jadvali, xizmat hajmi va boshqa tashkiliy masalalar qanday hal qilinishi tegishli normativ hujjat mazmunidan aniqlanadi.
589-modda ish beruvchiga cheklanmagan vakolat bermaydi, lekin uning o‘zi barcha amaliy tafsilotlarni ham belgilamaydi. Shuning uchun muayyan tashkilotga minimal xizmat talabini qo‘llashdan oldin tegishli hukumat hujjati tekshirilishi shart.
Minimal xizmat bilan xavfli uskunalarning xavfsiz ishlashini ta’minlash o‘rtasidagi farq
Minimal xizmat aholining zarur ehtiyojlarini ta’minlashga qaratilgan. Ishlab chiqarishda xavfli oqibatlarning oldini olish esa boshqa, mustaqil vazifadir.
Mehnat kodeksining 586-moddasi ish tashlash paytida jamoat tartibi, mol-mulk xavfsizligi va to‘xtatilishi inson hayoti hamda sog‘lig‘iga bevosita xavf tug‘diradigan uskunalar ishlashini ta’minlash choralarini nazarda tutadi.
Misol. Kimyoviy ishlab chiqarishda texnologik jarayonni bir zumda to‘xtatish zaharli modda chiqishi xavfini tug‘dirishi mumkin. Bunday vaziyatda xavfsizlik choralarini ko‘rish zarurati tashkilot minimal xizmatlar ro‘yxatiga kiritilgan-kiritilmaganligi haqidagi masaladan alohida baholanadi.
Shu bilan birga, xavfni oldini olish choralarini ko‘rish zarurati barcha ishlab chiqarishni odatdagi hajmda davom ettirish talabi bilan avtomatik tenglashtirilmaydi.
Ish tashlash taqiqlangan xodimlarning manfaatlari qanday himoya qilinadi?
Ish tashlashga taqiq xodimlar talablarining asossizligini anglatmaydi. Ish haqini o‘z vaqtida olish, xavfsiz mehnat sharoiti, dam olish va boshqa mehnat huquqlariga rioya etish majburiyati saqlanadi.
Kodeksning 576-moddasiga ko‘ra, 589-moddaning birinchi va ikkinchi qismlari tufayli ish tashlash o‘tkazib bo‘lmaydigan jamoaviy mehnat nizosini mehnat arbitrajida ko‘rib chiqish majburiy. Arbitraj qarori taraflarning bu haqda kelishuvi mavjudligidan qat’i nazar majburiy hisoblanadi.
Biroq nizoning xususiyati ham to‘g‘ri aniqlanishi kerak. Amaldagi qonunchilik, jamoa kelishuvi yoki jamoa shartnomasini qo‘llashga oid da’vo xususiyatidagi jamoaviy mehnat nizolari uchun 593-modda sudda ko‘rish tartibini belgilaydi.
Misol. Xodimlar kelgusi davr uchun yangi ustama belgilashni talab qilmoqda. Bu talab bilan amaldagi jamoa shartnomasida belgilangan ustamaning to‘lanmaganligi haqidagi talabning huquqiy tabiati bir xil emas. Nizoni hal qilish yo‘li ham shunga qarab aniqlanadi.
Shuning uchun ish beruvchi «sizlarga ish tashlash mumkin emas, demak talablaringizni ko‘rib chiqmaymiz» degan pozitsiyani egallashi mumkin emas.
Ish tashlash taqiqi bilan mehnatni bajarmaslikning boshqa holatlarini farqlash
Har qanday ishga chiqmaslik yoki ishni bajarmaslik ish tashlash hisoblanavermaydi. Harakatning maqsadi, jamoaviy xususiyati va huquqiy asosi aniqlanishi lozim.
Masalan, vaqtincha mehnatga layoqatsizlik, qonuniy ta’til yoki mehnat qonunchiligida nazarda tutilgan boshqa asoslar bilan ish bajarmaslikni faqat tashqi o‘xshashligiga qarab ish tashlash deb baholab bo‘lmaydi.
Misol. Xodim uskunadagi bevosita xavf haqida xabar berib, mehnat muhofazasi qoidalarida nazarda tutilgan huquqiy mexanizmdan foydalanmoqda. Bunda, avvalo, xavfning mavjudligi va tegishli qonun talablariga rioya etilgani o‘rganiladi. 589-moddadagi taqiqning o‘zi xodimning boshqa mehnat kafolatlarini bekor qilmaydi.
Ayni paytda, jamoaviy mehnat nizosi doirasida ishni to‘xtatishni «yig‘ilish», «tanaffus» yoki boshqa nom bilan atash uning haqiqiy huquqiy mazmunini o‘zgartirmaydi. Baho harakatning nomiga emas, mazmuniga qarab beriladi.
Cheklovni buzish va javobgarlik masalasi
589-modda taqiqlarni belgilaydi, lekin uning o‘zi har bir huquqbuzarlik uchun muayyan jazoni sanab o‘tmaydi.
Qonun talablariga zid ish tashlashni noqonuniy deb topish, sud qarorini ijro etish va aybdor shaxslar javobgarligi masalalari Kodeksning 590 va 592-moddalari hamda tegishli boshqa normalar bilan bog‘liq holda hal qilinadi.
Bu yerda uch masalani alohida baholash zarur:
· ish tashlashga nisbatan qonuniy taqiq mavjudligi;
· ish tashlashni noqonuniy deb topishning protsessual tartibi;
· muayyan shaxsni javobgarlikka tortish asoslari.
Qonuniy taqiqqa rioya qilish majburiyati sud qarori chiqqunga qadar ham mavjud. Biroq ish beruvchining taqiq buzilganligi haqidagi fikri sud qarori yoki muayyan shaxsga jazo qo‘llash uchun talab qilinadigan tartibning o‘rnini bosmaydi.
Misol. Ish beruvchi bir guruh xodimlar 589-moddani buzgan deb hisobladi. Buning o‘zi barcha xodimlarni bir xil asosda avtomatik ishdan bo‘shatish mumkinligini anglatmaydi. Har bir shaxsning harakati, maqomi, aybi va qo‘llanadigan huquqiy asos tegishli tartibda tekshiriladi.
Moddani qo‘llashda yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan asosiy xatolar
Xato yondashuv
To‘g‘ri huquqiy yondashuv
Davlat tashkilotida ishlagan har bir shaxsga ish tashlash taqiqlangan deb hisoblash
Xodimning lavozimi va moddadagi aniq toifaga mansubligi tekshiriladi
Korxonadagi iqtisodiy qiyinchilikni favqulodda vaziyatga tenglashtirish
Tegishli holatning qonuniy asosi va amal qilish doirasi aniqlanadi
Tibbiyot xodimlariga oid taqiqni faqat tez yordam xodimlariga tatbiq etish
Modda bunday tor doirani belgilamagani hisobga olinadi
Tizim tashkiloti xodimi bilan shu tashkilotga tashqi xizmat ko‘rsatuvchi shaxsni tenglashtirish
Ish beruvchi, mehnat munosabati va tashkilotning maqomi aniqlanadi
Minimal xizmatni saqlash orqali to‘liq taqiqni chetlab o‘tish
Ikkinchi va uchinchi qismlar mustaqil mexanizmlar sifatida qo‘llanadi
Barcha odatdagi ishlarni «minimal xizmat» deb e’lon qilish
Normativ asos, zarurat va belgilangan hajm tekshiriladi
Ish tashlash taqiqlangani uchun xodimlar talablarini ko‘rib chiqmaslik
Nizo xususiyatiga mos arbitraj, sud yoki boshqa qonuniy tartib qo‘llanadi
589-moddaning amaliy qo‘llanishi har bir holatda aniq huquqiy asosga tayanishi kerak: qaysi taqiq amal qilayotgani, u kimga tatbiq etilishi, qanday hujjat bilan tasdiqlanishi va nizoni hal qilishning qaysi yo‘li ochiqligi ko‘rsatilishi lozim. Ana shunday yondashuv aholi manfaatlarini muhofaza qilish bilan birga, xodimlarning mehnat huquqlari asossiz cheklanishining ham oldini oladi.
Начало формы
Пока нет отзывов — напишите первым.