MKning 535-moddasida Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligining Davlat mehnat inspektsiyasining huquqiy maqomi va asosiy vakolati belgilab berilgan.

Unga koʻra Davlat mehnat inspektsiyasi yuridik shaxs emas, balki Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligining tarkibiy boʻlinmasi hisoblanadi.

Tarkibiy boʻlinma boʻlganligi sababli Davlat mehnat inspektsiyasi tuzilmasini va xodimlar sonini belgilash kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining vakolatiga kiradi.

Davlat mehnat inspektsiyasi ish beruvchilar tomonidan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik, aholining bandligi, ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish, nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilik, mehnat toʻgʻrisidagi boshqa huquqiy hujjatlar, mehnatni muhofaza qilish qoidalari hamda mehnat standartlari talablariga rioya etilishi ustidan davlat nazoratini va tekshiruvini amalga oshiradi.

Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik boʻyicha MKning 10 va 534-moddalari sharhiga qarang.

Aholining bandligi toʻgʻrisidagi qonunchilikka Oʻzbekiston Respublikasining “Aholi bandligi toʻgʻrisida”gi Qonuni va ushbu Qonun bilan normalari bilan bogʻliq qonunosti hujjatlar kiradi.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 50-moddasi - Aholini ish bilan taʼminlash toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzish.

Mahalliy davlat hokimiyati organlarining davlat qoʻshimcha kafolatlarni taʼminlaydigan shaxslarni ishga joylashtirish uchun ish oʻrinlarining eng kam sonini yaratishga doir qarorlarini bajarmaslik, —

mansabdor shaxslarga bazaviy hisoblash miqdorining oʻn baravaridan yigirma baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi.

Mahalliy mehnat organlari tomonidan korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga ishga yuborilgan shaxslarni ishga qabul qilishni boʻsh ish oʻrinlari (vakant lavozimlar) mavjud boʻlgani holda asossiz ravishda rad etish, shuningdek ish oʻrinlarining belgilangan eng kam soni hisobidan ish oʻrinlariga ishga joylashtirishni asossiz ravishda rad etish, xuddi shuningdek avval talabnoma berilgan, kasbga tayyorlashga, qayta tayyorlashga va malakasini oshirishga yuborilgan shaxslarni ishga qabul qilishni asossiz ravishda rad etish, —

mansabdor shaxslarga bazaviy hisoblash miqdorining oʻn baravaridan yigirma baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi.

Ushbu moddaning birinchi va ikkinchi qismlarida nazarda tutilgan huquqbuzarliklarni maʼmuriy jazo chorasi qoʻllanilganidan keyin bir yil davomida takroran sodir etish, —

mansabdor shaxslarga bazaviy hisoblash miqdorining yigirma baravaridan oʻttiz baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi.

Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish toʻgʻrisidagi qonunchilikka Oʻzbekiston Respublikasining “Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009 yil 24 iyundagi “Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini amalga oshirish chora-tadbirlari haqida”gi 177-son qarori va boshqa tegishli normativ-huquqiy hujjatlar kiradi.

Bu, ish beruvchilarning xodimlariga yetkazilgan zararlarni qoplash uchun majburiy sugʻurta polisiga ega boʻlishini taʼminlashga qaratilgan. Bu xodimlarning huquqlarini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 492-moddasiga koʻra ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish toʻgʻrisidagi qonunchilik talablarini bajarmaslik, —

fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining yetti baravaridan oʻn baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa — oʻn baravaridan oʻn besh baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi.

Xuddi shunday huquqbuzarlik maʼmuriy jazo chorasi qoʻllanilganidan keyin bir yil davomida takroran sodir etilgan boʻlsa, —

fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining oʻn baravaridan oʻn besh baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa — oʻn besh baravaridan oʻttiz baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi.

Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikka Oʻzbekiston Respublikasining “Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisida”gi Qonuni va ushbu Qonun bilan normalari bilan bogʻliq boshqa qonunlar hamda qonunosti hujjatlar kiradi.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 511-moddasi - Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzish

Nogironligi boʻlgan shaxslarga binolardan, inshootlardan, transportdan, axborotdan va aloqa vositalaridan, shu jumladan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va tizimlaridan moneliksiz foydalanish uchun shart-sharoitlar yaratish, shuningdek mehmonxonalarning mulkdorlari tomonidan umumiy xonalar fondining kamida bitta xonasini oʻrindiqli aravachadan foydalanadigan nogironligi boʻlgan shaxslar uchun qulay tarzda jihozlash boʻyicha talablarni bajarmaganlik, —

mansabdor shaxslarga bazaviy hisoblash miqdorining oʻn baravaridan oʻn besh baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi.

Xuddi shunday huquqbuzarlik maʼmuriy jazo chorasi qoʻllanilganidan keyin bir yil davomida takror sodir etilgan boʻlsa, —

mansabdor shaxslarga bazaviy hisoblash miqdorining oʻn besh baravaridan oʻttiz baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi.

Mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar MKning 12-moddasida koʻrsatilgan (sharhiga qarang).

Mehnatni muhofaza qilish qoidalari MK, Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonuni va boshqa mehnatni muhofaza qilishga oid normativ-huquqiy hujjatlar, milliy standartlar va boshqa texnik hujjatlarda hamda ichki hujjatlarda belgilangan boʻlib, xodimlarning sogʻligʻi va hayotini himoya qilish, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklarining oldini olishga qaratilgan mehnat xavfsizligi va gigiyenasi qoidalari va normalari oʻz ichiga oladi.

Mehnat standartlari deganda bu mehnat jarayonlari, shartlari va natijalariga qoʻyiladigan belgilangan talablar toʻplamidir. Ular mehnat faoliyatini samarali tashkil etish, mehnat unumdorligini oshirish, xodimlar huquqlarini himoya qilish va mehnat sharoitlarini yaxshilash maqsadida joriy qilinadi.

Mehnat standartlari qonunchilik hujjatlari, xalqaro va milliy standartlar, texnik hujjatlar va boshqa ichki hujjatlar bilan belgilanishi mumkin.

MISOL

Ish vaqti normasi – bir smena, hafta yoki oyda belgilangan ish soatlari (masalan, 40 soatlik ish haftasi).

Mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori.

Xodimlarga 21 kalendar kundan kam boʻlmagan mehnat taʼtillari berilishi.

Davlat mehnat inspektsiyasiga davlat nazoratini va tekshiruvini amalga oshirishi boʻyicha vakolatlari, vazifa va funktsiyalari, huquq va majburiyatlari MKdan tashqari boshqa qonunlar va qonunosti hujjatlar bilan ham belgilangan.

MILLIY QONUNCHILIK

1. Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 255-modda - Davlat mehnat inspektsiyasining mansabdor shaxslari

Davlat mehnat inspektsiyasining mansabdor shaxslari ushbu Kodeksning 49, 492, 493, 50, 501, 51 va 229-moddalarida nazarda tutilgan maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqadi.

Maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqishga va maʼmuriy jazo choralarini qoʻllashga quyidagilar haqlidir:

mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikni va aholini ish bilan taʼminlash toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun — mehnat boʻyicha davlat inspektorlari, mehnat boʻyicha davlat huquqiy inspektorlari;

mehnatni muhofaza qilish, ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun — mehnat boʻyicha davlat inspektorlari, mehnat boʻyicha davlat texnik inspektorlari, mehnat sharoitlari boʻyicha davlat ekspertlari.

2. Oʻzbekiston Respublikasining “Aholi bandligi toʻgʻrisida”gi Qonuni 108-moddasiga koʻra, ushbu Qonun talablariga rioya etilishini nazorat qilish hamda tekshirish Davlat mehnat inspektsiyasi va uning hududiy boʻlinmalari tomonidan amalga oshiriladi.

Davlat mehnat inspektsiyasi hamda uning hududiy boʻlinmalari quyidagilarni:

ish beruvchilar tomonidan taqdim etilgan Oʻzbekiston Respublikasi hududida mehnat faoliyati huquqiga doir tasdiqnomalar shartlariga, shuningdek mehnat, mehnatni muhofaza qilish, aholi bandligi, ish beruvchining fuqarolik majburiyatini majburiy sugʻurta qilish toʻgʻrisidagi qonunchilik talablariga rioya etilishini;

chet ellik fuqarolarning kasbiy-malakaviy mansubligi tekshiruvini oʻz zimmasiga yuklatilgan vazifalar va funktsiyalarga muvofiq amalga oshiradi.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 4 oktyabrdagi “Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik sohasida davlat siyosatini takomillashtirish va samaradorlikni oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-347-son qarorining 2-bandida munosib mehnat sharoitlarini yaratish, mehnat meʼyorlariga rioya etilishini oʻrganish, mehnat huquqini taʼminlash hamda mehnatni muhofaza qilish — munosib mehnat tamoyillari va xalqaro standartlarni joriy etish, mehnat munosabatlarini tartibga solishning samarali mexanizmlarini ishlab chiqish, mehnat huquqlarini himoya qilish, shuningdek mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda munosib mehnat sharoitlarini taʼminlash Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi faoliyatining asosiy yoʻnalishlaridan biri etib belgilangan.

Mazkur qarorning 12-bandida:

a) 2024 yil 1 noyabrdan boshlab Davlat mehnat inspektsiyasi va uning hududiy boʻlinmalari tomonidan mehnat huquqlari va mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonunchilikka rioya etilishi yuzasidan tekshiruvlar tekshiruv boshlangan paytdan boshlab Tadbirkorlik subʼyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakilni xabardor qilgan holda oʻtkazilishi;

b) 2025 yil 1 martdan boshlab:

Davlat mehnat inspektsiyasi va uning hududiy boʻlinmalari mansabdor shaxslariga mehnat huquqlari va mehnatni muhofaza qilish, ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish, aholi bandligi toʻgʻrisidagi qonunchilik talablarini bajarmaganligi uchun kameral nazorat oʻtkazish vakolati berilishi;

mehnat huquqlari va mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzgan, Davlat mehnat inspektsiyasi va uning hududiy boʻlinmalari mansabdor shaxslarining qonuniy faoliyatiga aralashgan, toʻsqinlik qilgan yoki taʼsir oʻtkazgan shaxslarga nisbatan jarima qoʻllash tartibi joriy etilishi;

Davlat mehnat inspektsiyasi va uning hududiy boʻlinmalariga “Shaffof qurilish” milliy axborot tizimi maʼlumotlaridan foydalangan holda Davlat byudjeti mablagʻlari hisobidan qurilayotgan, taʼmirlanayotgan yoki rekonstruktsiya qilinayotgan obʼyektlardagi ishchilar sonining loyiha-smeta hujjatlari hamda pudrat ishlari hajmiga muvofiqligi yuzasidan nazorat tadbirlarini oʻtkazishga ruxsat etilishi;

v) huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat organlariga Davlat mehnat inspektsiyasi va uning hududiy boʻlinmalarining xodimlarini bir oyda jami 10 ish kunidan ortiq muddatga tekshiruvlar oʻtkazishga jalb qilish taqiqlanishi belgilab qoʻyildi.

4. Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 31 dekabrdagi 1066-son qarori bilan vazirlik nizomi va Davlat mehnat inspektsiyasining nizomida Davlat mehnat inspektsiyasining vakolatlari, vazifa va funktsiyalari, huquq va majburiyatlari hamda faoliyatini tashkil etishning boshqa shartlari belgilangan.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan 2019 yil 27 avgustdagi:

OʻRQ-555-son Qonuni bilan Xalqaro mehnat tashkilotining qishloq xoʻjaligida mehnat inspektsiyasi toʻgʻrisidagi 129-sonli Konventsiyasi (Jeneva, 1969 yil 25 iyun);

OʻRQ-556-son Qonuni bilan Xalqaro mehnat tashkilotining sanoat va savdoda mehnat inspektsiyasi toʻgʻrisidagi 81-sonli Konventsiyasi (Jeneva, 1947 yil 11 iyul) ratifikatsiya qilingan.