1. Jamoatchilik nazorati oʻzi nima va u nima uchun kerak?

Jamoatchilik nazorati – jamoatchilik nazorati, jamoatchilik eshituvi, monitoring va davlat organlariga murojaat qilish kabi turli shakllar orqali amalga oshiriladi.

Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismiga binoan jamoatchilik nazorati Oʻzbekiston Respublikasining “Jamoatchilik nazorati toʻgʻrisida”gi Qonunini 4-moddasida belgilangandan farqli oʻlaroq, mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga va mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etilishi, yaʼni bir soʻz bilan aytganda, mehnatga oid masalalar ustidan amalga oshiriladi.

Har bir faoliyatning printsipi boʻlganidek, jamoatchilik nazoratining ham oʻz printsiplari bor va ular quyidagilardan iborat:

Qonuniylik;

fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari ustuvorligi;

jamoatchilik nazoratini amalga oshirishda ishtirok etishning ixtiyoriyligi;

jamoatchilik nazoratini amalga oshirishning ommaviyligi va ochiqligi;

jamoatchilik nazorati subʼyektlarining xolisligi va begʻarazligi;

jamoatchilik nazorati natijalarining ishonchliligi;

jamoatchilik nazorati subʼyektlarining davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari faoliyatiga asossiz aralashuviga va ularga gʻayriqonuniy taʼsir koʻrsatishiga yoʻl qoʻyilmasligi.

Jamoatchilik nazorati murojaatlar va soʻrovlar, davlat organlarining (tashkilotda ish beruvchining) ochiq hayʼat majlislarida ishtirok etish, jamoatchilik nazoratining predmeti boʻlgan masalani jamoatchilik muhokamasiga qoʻyish va shunga masʼul boʻlgan mansabdor shaxslarning tushuntirishlarini eshitish, jamoatchilik monitoringini oʻtkazish, mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga va mehnatni muhofaza qilish qoidalariga oid hujjatlarni, ularning loyihalarini jamoatchilik ekspertizasidan oʻtkazish, jamoatchilik fikrini oʻrganish, ish beruvchini, uning vakilini hisobotlari va axborotini eshitish kabi shakllarda amalga oshirilishi mumkin.

2. Oʻzbekiston Respublikasining “Jamoatchilik nazorati toʻgʻrisida”gi Qonuni 3-moddasiga binoan, fuqarolari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, shuningdek nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari jamoatchilik nazorati subʼyektidirlar.

Mana shu subʼyektlar tomonidan davlat organlari va tashkilotlari faoliyatlarini monitoring qilish, shuningdek ochiqlik, javobgarlik hamda jamiyat huquq va manfaatlariga rioya etilishini taʼminlash maqsadida ular qabul qilayotgan qarorlar va xatti-harakatlarini baholashga qaratilgan faoliyat – jamoatchilik nazoratidir.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismiga binoan, jamoatchilik nazorati qonunchilikka binoan jamoatchilik kengashlari (masalan, mehnat jamoasining kengashlari, xotin-qizlar kengashlari), komissiyalar (masalan, ijtimoiy masalalar, madaniy-maʼrifiy masalalar boʻyicha komissiyalar, xodimlarni mehnat natijalariga qarab ragʻbatlantiruvchi tusdagi qoʻshimcha haq tayinlash boʻyicha komissiyalar) va boshqa jamoatchilik tashkiliy tuzilmalar (masalan, tashkilotda mehnat intizomiga rioya qilinishi ustidan nazorat qiluvchi komissiya, mehnat nizolari boʻyicha komissiya) tomonidan ham amalga oshirilishi mumkin.

4. Ushbu moddaning toʻrtinchi qismida kasaba uyushmalari mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga va mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etilishi ustidan jamoatchilik nazoratining maxsus subʼyekti sifatida eʼtirof etilgan.

Kasaba uyushmalari oʻz faoliyatlarini mazkur kodeks va boshqa qonunlardan tashqari “Oʻzbekiston Respublikasining “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonuniga asosan amalga oshiradilar.

Yuqorida qayd etilgan Oʻzbekiston Respublikasining “Jamoatchilik nazorati toʻgʻrisida”gi Qonunida davlat organlarining va ular mansabdor shaxslarining:

qabul qilinayotgan normativ-huquqiy hujjatlarda, qarorlarda, shuningdek rivojlanish davlat, tarmoq va hududiy dasturlarida jamoatchilik manfaatlarini, jamoatchilik fikrini hisobga olishga;

fuqarolarning, yuridik shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini, jamiyat manfaatlarini himoya qilish sohasidagi qonunchilik talablarining ijro etilishini taʼminlashga;

oʻz zimmasiga yuklatilgan, ijtimoiy va jamoatchilik manfaatlariga daxldor boʻlgan vazifalar va funktsiyalarni bajarishga;

davlat xizmatlarini koʻrsatishga;

ijtimoiy sheriklik doirasida amalga oshiriladigan bitimlar, shartnomalar, loyihalar va dasturlarni bajarishga doir faoliyati jamoatchilik nazoratining obʼyektidir.

Bundan koʻrinadiki, ushbu Qonunga binoan, davlat organlarining va ular mansabdor shaxslarining faoliyati jamoatchilik nazoratining obʼyekti hisoblanadi.

“Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonunning 37-moddasiga binoan esa, nafaqat davlat organlarining, ular shaxslarining, balki ish beruvchilarning ham xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlar hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar ijrosini taʼminlashga, jamoa shartnomalari va jamoa kelishuvlarini bajarishga, ijtimoiy sheriklik doirasida amalga oshiriladigan loyihalar hamda dasturlarni roʻyobga chiqarishga doir faoliyati jamoatchilik nazoratining obʼyekti hisoblanadi.

Demak, har bir jamoatchilik nazoratining subʼyekti, shu jumladan xodimlar, fuqaro sifatida, jamoatchilik nazoratini amalga oshirishlari mumkin. Faqat bunda yuqorida qayd etilgan jamoatchilik nazoratining printsiplariga qatʼiy rioya etish zarur boʻladi.