1. Oʻzbekiston Respublikasining “Jamoatchilik nazorati toʻgʻrisida”gi Qonuni 2-moddasida jamoatchilik nazorati toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida kasaba uyushmalari tomonidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirishning oʻziga xos xususiyatlari belgilanishi mumkin, deb belgilab qoʻyilgan.

Bunda asosiy eʼtibor qaratish lozim boʻlgan norma shundan iboratki, unga asosan kasaba uyushmalari jamoatchilik nazoratini nafaqat davlat organlari, ularning mansabdor shaxslarining faoliyatlari ustidan, qolaversa ish beruvchilarning (ularning birlashmalarining) ham faoliyati ustidan olib borishga haqlidirlar.

Kasaba uyushmalari tomonidan jamoatchilik nazorati quyidagi shakllarda amalga oshiradilar:

arizalar, shikoyatlar va takliflar bilan murojaat qilish, ularga soʻrovlar yuborish;

ularning ochiq hayʼat majlislarida ishtirok etish;

ularning qarorlari loyihalarining jamoatchilik muhokamalarini oʻtkazish;

ularning faoliyatiga taalluqli boʻlgan masalalarni muhokama qilish maqsadida jamoatchilik eshituvlarini oʻtkazish;

xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlar hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shuningdek jamoa shartnomalari va kelishuvlari ijrosining jamoatchilik monitoringini oʻtkazish;

ularning qarorlari loyihalarini, shuningdek jamoa shartnomalari va kelishuvlari loyihalarini jamoatchilik ekspertizasidan oʻtkazish;

shuningdek, kasaba uyushmalari jamoatchilik nazoratini davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari, ish beruvchilar, ularning birlashmalari (ittifoqlari, uyushmalari) ustidan kasaba uyushmalarining tegishli inspektsiyalari orqali ham amalga oshiradilar.

Undan tashqari, kasaba uyushmalari mehnatni muhofaza qilishning norma va qoidalariga rioya etilishi ustidan jamoat tekshiruvini olib borish huquqiga ega.

Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari tomonidan qayerda xodim mehnat qilayotgan boʻlsa, yaʼni tashkiliy-huquqiy va mulkchilik shaklidan shu jumladan jamoatchilik nazorati amalga oshirilayotgan tashkilotda kasaba uyushmasi tuzilgan yoki tuzilmaganligidan qatʼiy nazar barcha korxona, tashkilot va muassasalarda va yollanib ishlayotgan xodimlarning ham ish oʻrinlarida jamoatchilik nazoratini amalga oshirishga haqli ekanliklari sharhlanayotgan moddaning soʻngidagi “ish oʻrinlarida” degan jumladan kelib chiqadi.

Jamoatchilik nazoratini amalga oshirishda boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari ish beruvchilar tomonidan xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan jamoa shartnomalari va kelishuvlarida nazarda tutilgan talablarga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshiradilar.

Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari esa ish beruvchilar tomonidan xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlar hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shuningdek jamoa shartnomalari va kelishuvlari talablariga rioya etilishi ustidan jamoatchilik nazoratini barcha ish oʻrinlarida amalga oshirish huquqiga egalar.

Jamoatchilik nazoratining natijalari boʻyicha nazoratni olib borgan subʼyekt tegishli hujjatlarni (bayonnoma, xulosa, maʼlumotnoma, koʻrsatma, taqdimnoma shaklidagi yoxud qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa shakldagi yakuniy hujjat) rasmiylashtirishi lozim.

Davlat organlari, ish beruvchilar va mansabdor shaxslar kasaba uyushmalari taqdim etgan hujjatda bayon etgan axborot, tavsiyalar va takliflarni koʻrib chiqishga majbur. Ular yuzasidan tegishli qarorlar qabul qilishi kerak. Davlat organlari va ish beruvchilar koʻrib chiqish natijalari haqida tegishli kasaba uyushmalarini, ularning birlashmalarini xabardor qilishi shart.

Boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlarida jamoatchilik nazoratini kasaba uyushmasi qoʻmitasi, mehnatni muhofaza qilish komissiyasi, xodimlarning oʻzi mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakil etgan shaxslari (“Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi qonuni 31-moddasi) tomonidan amalga oshirishda jamoa shartnomalari va kelishuvlarida nazarda tutilgan talablarni ish beruvchi yoki uning masʼul vakili, mansabdor shaxs tomonidan bajarilmagan holda, yaʼni ogʻzaki taklif inobatga olinmasa, taqdimnoma kiritish vakolatidan foydalanadi. Taqdimnoma bir haftalik muddatda koʻrib chiqilishi kerak. Agar koʻrib chiqilmasa, tegishli vakolatli davlat organlariga hujjatlarni yuborish hamda xodimning huquqini himoya qilib, sudga murojaat qilish huquqiga ega. Bunda ular davlat bojini toʻlashdan ozod etilganliklarini qayd etish ham joizdir.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida kasaba uyushmalarini yana bir qancha huquqlari koʻrsatilgan oʻtilgan boʻlib ularga:

loyihalashtirilayotgan, qurilayotgan va foydalanilayotgan ishlab chiqarish obʼyektlarida mehnat sharoitlari xavfsizligini ekspertizadan oʻtkazishda, shuningdek loyihalashtirilayotgan hamda foydalanilayotgan mexanizmlar va asbob-uskunalarning xavfsizligini ekspertizadan oʻtkazish;

mehnatni muhofaza qilish qoidalarining buzilishi sabablarini aniqlash;

ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va kasb kasalliklarini tekshirish;

tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasining majlislarida ishtirok etish kiradi.

Ushbu roʻyxatdan tashqari qonunchilik hujjatlarida boshqa huquqlari ham koʻrsatilgan.

3.1. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida jamoatchilik nazoratini amalga oshirish chogʻida kasaba uyushmalariga berilgan huquq qatʼiy huquq boʻlib davlat organlari, mulkchilik shaklida va boʻysunuvidan qatʼiy nazar ish beruvchilar, ularning birlashmalari ushbu huquqlarni amalga oshirishda biror bir tarzda monelik qilishlari mumkin emas.

3.2. Kasaba uyushmalari mahalliy davlat hokimiyati organlari va davlat boshqaruvi organlari huzuridagi tegishli jamoatchilik kengashlarida ishtirok etish huquqiga ega.

Jamoatchilik kengashi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 4 iyuldagi PQ-3837-son qarori bilan Davlat organi huzuridagi jamoatchilik kengashi toʻgʻrisidagi namunaviy nizomga asosan faoliyat olib boruvchi oʻz ishini jamoatchilik asosida olib boradigan, doimiy faoliyat yurituvchi maslahat-kengash organi hisoblanadi.

3.3. Kasaba uyushmalari tomonidan kiritilgan taqdimnomalarda ish beruvchilarga mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarning va mehnatni muhofaza qilish qoidalarining aniqlangan buzilishlarini bartaraf etish koʻrsatiladi.

Ushbu taqdimnomalarni koʻrib chiqilishi majburiy boʻlib, koʻrib chiqilmasligi mansabdor shaxslarni maʼmuriy va jinoiy javobgarlikka tortilishiga olib kelishi mumkin.

3.4. Kasaba uyushmalari oʻzlarining tegishli huquqlaridan foydalangan holda jamoatchilik nazoratini olib borishda aniqlagan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikni, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarni va mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzganlikda, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar faktlarini yashirganlikda aybdor shaxslarni javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi talab bilan tegishli organlarga (Davlat mehnat inspektsiyasiga, prokuratura, ichki ishlar va boshqa organlarga) murojaat qilish huquqi mavjud.

3.5. Kasaba uyushmalari oʻzlarining tegishli huquqlaridan foydalangan holda jamoatchilik nazoratini olib borishda mehnatni muhofaza qilish talablarining buzilishlari oqibatida xodimlarning hayotiga va sogʻligʻiga tahdid tugʻilgan hollar aniqlangan ish beruvchiga ishlarni toʻxtatib turish va uni bartaraf etish toʻgʻrisida takliflar kiritish huquqi ham MK bilan kafolatlangan.

3.6. Jamoatchilik nazoratini yana bir muhim yoʻnalishi bu mehnatning muhofaza qilinish holatini oʻrganishga, ish beruvchilarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha jamoa kelishuvlarida va jamoa shartnomasida nazarda tutilgan majburiyatlari bajarilishini nazorat qilish hisoblanadi.

Chunki koʻpgina tashkilotlarda ish beruvchilar jamoa kelishuvlarida va jamoa shartnomasida bir qancha majburiyatlarni oʻz zimmalariga olib, lekin uni bajarmaslik holatlari mavjud.

3.7. Kasaba uyushmalari oʻzlarining tegishli huquqlaridan foydalangan holda jamoatchilik nazoratini olib borish uchun oʻzi manfaatlarini ifodalayotgan xodimlarning ish joylariga kirish huquqi mavjud.

Oʻzi manfaatlarini ifodalayotgan xodimlar deganda boshlangʻich kasaba uyushmalari boʻlsa, tashkilotdagi kasaba uyushmasi qoʻmitasi aʼzosi boʻlgan xodimlar, hududiy, tarmoq yoki federatsiya boʻlsa, tegishli aʼzo hisoblanuvchi tashkilotlarning xodimlari hisoblanadi.

3.8. Yakka tartibdagi va jamoaviy mehnat nizolarini koʻrib chiqishda ham kasaba uyushmalarini roli katta hisoblanadi.

MKning 547-moddasiga asosan mehnat nizolari boʻyicha komissiyalar ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi tomonidan har bir tarafdan vakillar soni teng boʻlgan holda, teng huquqlilik asosida tuziladi.

3.9. Kasaba uyushmalari jamoatchilik nazoratini olib borish davomida yoki xodimlarning murojaatlariga asosan xodimlarning mehnat huquqlarini himoya qilib sudga murojaat etish huquqiga ega.

Sudga murojaat etish umumiy tartibda Fuqarolik protsessual kodeksda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismida Kasaba uyushmalari mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga va mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etilishi ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirishda Oʻzbekiston Respublikasining “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi belgilab qoʻyilmoqda.

Jumladan, ushbu Qonunning 6-bobida Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining, boʻlinmalarining va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlarining huquqlari belgilangan.

5. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismida mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga va mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etilishi ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish uchun kasaba uyushmalari, shuningdek ularning birlashmalari oʻz inspektsiyalarini tashkil etishga haqli ekanligi koʻrsatilgan.

Shunindgek, Oʻzbekiston Respublikasining “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonuni 44-moddasida xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlarga hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga rioya etilishi ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish maqsadida kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining va boʻlinmalarining tuzilmasida kasaba uyushmalarining tegishli inspektorlari faoliyat koʻrsatadigan inspektsiyalar (bundan buyon matnda kasaba uyushmalarining inspektsiyalari deb yuritiladi) tuzilishi mumkinligi belgilab qoʻyilgan.

Ushbu normalardan kelib chiqib, Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasida Inspektsiya tashkil etilgan va ushbu Inspektsiyaning inspektorlari respublikaning barcha hududlarida faoliyat olib boradi.