Mehnatni normalashtirish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri, chunki tashkilotlarda xodimlar sonini optimal darajada aniqlash, xodimlarning malaka talablarini belgilash, maʼlum bir vazifalarni bajarishda vaqt meʼyorlarini belgilash juda ham muhim hisoblanadi.

Bunda mehnat unumdorligi hamda korxonada ish samaradorligi oshishiga erishiladi.

Mehnatni normalashtirish orqali:

xodimlar soni va toifasi — ishlab chiqarishni samarali tashkil etish uchun qancha va qanday malakali xodimlar kerakligi;

asbob-uskunalar soni — ishni optimal bajarish uchun qancha uskuna kerak boʻlishi;

maqbul nisbatlar — xodimlar, uskunalar va ish hajmi oʻrtasidagi samarali nisbatlar;

mehnat natijasi va mehnatga haq toʻlash — ishchilarning ish samaradorligi va ularga toʻlanadigan haq oʻrtasidagi adolatli bogʻlanishlar aniqlanadi.

Bu normalar ishlab chiqarishni rejalashtirish mehnatga haq toʻlash va mehnat unumdorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega boʻlib, mehnat jarayonlarini ilmiy asosda tahlil qilish, ularni yaxshilash va samaradorligini oshirishga qaratilgan jarayon hisoblanadi hamda quyidagi maqsadlarga xizmat qiladi:

xodimlarning mehnat faoliyatini aniq reglamentlash;

ishlab chiqarishning umumiy samaradorligini oshirish;

ish vaqtini oqilona taqsimlash;

ish haqi va mehnat natijasi oʻrtasida teng munosabat yaratish orqali ishlab chiqarishni rivojlantirishning hozirgi darajasiga mos keluvchi, oqilona, tashkiliy, texnologik va mehnat jarayonlarini joriy etish uchun zarur boʻlgan shart-sharoitlar yaratish, mehnatni tashkil etishni takomillashtirish hamda ishlab chiqarish vazifalarini bajarish uchun zarur vaqt va xodimlar soninin aniqlashga erishiladi.

Shuningdek, ishlar (xizmatlar) bajarilayotganda mehnatning normal zoʻriqish darajasi (intensivligi) taʼminlanadi.

Ushbu moddada muayyan ishlab chiqarish sharoitlarida deganda barcha korxona, tashkilot va muassasalarda faoliyati yuritish bilan bogʻliq barcha jarayonlari tushuniladi. Mehnat normalari har bir korxona yoki tashkilotning oʻziga xos sharoitlarini hisobga olgan holda belgilanadi. Bu sharoitlarga ishlab chiqarish texnologiyasi, asbob-uskunalarning holati, xodimlarning malakasi va boshqa omillar kiradi.

Aniq ishni yoki operatsiyani bajarish uchun eng koʻp yoʻl qoʻyiladigan vaqt miqdorini aniqlash deganda xodimlar tomonidan yoki xodimlar boshqaradigan texnika yordamida ishlar va operatsiyalarni bajarilishi uchun ketadigan vaqt va ishlab chiqarish hajmi yoki xodimning boshqa koʻrsatkichlari boʻyicha belgilangan meʼyordir. Amaliyotda koʻp hollarda muayyan davr (bir hafta, bir oy, ikki oy) mobaynida ishlarni bajarishga ketgan vaqt hisoblanadi va shundan eng koʻp yoʻl qoʻyiladigan vaqt oʻrtacha vaqtni hisoblash orqali aniqlanadi.

Xodimlarning turli toifalari (guruhlari) soni va asbob-uskunalar soni oʻrtasidagi maqbul oʻzaro nisbatni aniqlash deganda ishlab chiqarish jarayonida xodimlar va asbob-uskunalarning optimal darajasi tushuniladi. Bunda xodimlarga ortiqcha yuklamalar boʻlmaydi, asbob-uskunalardan unumli foydalaniladi. Bu esa oʻz navbatida, mehnat unumdorligini oshirishga va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishga yordam beradi.

Mehnat natijalari va mehnatga haq toʻlash oʻlchovi oʻrtasidagi tenglashtirilgan oʻzaro nisbatlarni belgilash deganda xodimning ish haqi uning mehnat natijalariga muvofiq boʻlishini taʼminlash tushuniladi. Agar xodim koʻproq ish bajarsa, u koʻproq ish haqi olishi kerak.

MISOL

Eng koʻp yoʻl qoʻyiladigan vaqt miqdorini aniqlash uchun xodimlarni yoki ishlab chiqarishdagi operatsiyani maʼlum bir vaqt davomida, misol uchun oy, hafta davomida kuzatish, xronometraj asosida operatsiyaga sarflangan vaqtni oʻrtacha miqdorini olish yoʻli bilan aniqlanadi. Ushbu sarflangan vaqt miqdoridan MKning 182-moddasi talabi boʻyicha xodim uchun ish vaqtining normal davomiyligi haftasiga 40 soatdan oshmasligini eʼtiborga olgan holda xodimlar soni taqsimlanadi.