1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida mehnat normalarini ishlab chiqish ish beruvchi tomonidan amalga oshirilishi va bunda eʼtiborga olinadigan holatlar koʻrsatib oʻtilgan.

Ish beruvchi mehnat normalarini ishlab chiqayotganda har bir xodim oʻz ish vazifasini qanday tashkil etilgan muhitda, yaʼni qanday uskunalar, qanday jarayonlar, qanday ish tartibi mavjud boʻlgan sharoitda bajarishini hisobga oladi. Shuningdek, bu ishlarni bajarish uchun qancha mehnat (vaqt, kuch, malaka, harakat) sarflanishini tahlil qiladi. Aynan shu tahlilga asoslanib mehnat normalari belgilanadi.

Mehnat normalarini ishlab chiqish — bu xodimdan qancha ish, qanday tezlikda, qanday sifatda bajarilishi kutilayotganini aniqlash jarayoni. Masalan, bir tikuvchi bir kunda necha dona forma tikishi lozimligi — mehnat normasi hisoblanadi.

Ish beruvchi tomonidan — bu jarayonni tashkil etish va normani ishlab chiqish vakolati (va javobgarligi) bevosita ish beruvchiga yuklatilgan.

Aniq tashkiliy-texnologik sharoitlar deganda normani belgilashda umumiy emas, balki aynan mazkur korxonadagi, mazkur tsexdagi real holatlar hisobga olinadi. Masalan: texnologiyani holati, yaʼni eski yoki yangiligi, jihozlar qoʻl mehnati bilan boshqariladimi yoki avtomatlashtirilganmi, ish tartibining qanday tashkil etilganligi, yaʼni ish uchastkalari oʻzaro qanday bogʻlanganligi, ishchilar soni qanchaligi, shuningdek xodimning malaka darajasi va boshqalar.

Mehnat sarflarini tahlil qilish asosida deganda ish beruvchi bu normani “koʻzi bilan chamalab” yoki “oʻylab topib” emas, balki har bir harakatga qancha vaqt ketishini, xodim qanday tezlikda, qanday sharoitda ishlashini, dam olish, texnik tanaffuslar, yordamchi harakatlar vaqtini hisobga olgan holda ilmiy asosda tahlil qilib belgilashi kerak.

Shuningdek, mehnat normalari ish beruvchi tomonidan ishlab chiqilishi, mehnat normalarini ishlab chiqishda ushbu ish beruvchida tegishli bilim va malakadagi mutaxassislar boʻlmasa ushbu sohada faoliyat olib borayotgan korxona tashkilotlar bilan shartnoma asosida amalga oshirishlari mumkin.

MISOL

Tikuv fabrikasida yangi ishlab chiqarish liniyasi ishga tushirildi. Endi ish beruvchi yangi mehnat normasi ishlab chiqmoqchi. Buning uchun:

yangi liniyaning texnologik sharoitlari (masalan, avtomatik mato uzatuvchi uskunalar) tahlil qilinadi;

xodimlar bu sharoitda 1 dona kiyim tikish uchun qancha harakat, vaqt, kuch sarflaydi, degan savolga ilmiy tahlil bilan javob izlanadi;

shunga asoslanib, masalan: "1 ish smenasida tikuvchi 18 dona kiyim tikishi lozim" degan norma belgilanadi.

Bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 24 iyuldagi 465-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnat normalarini ishlab chiqish va joriy qilish tartibi toʻgʻrisida namunaviy nizom tasdiqlangan boʻlib, mehnat normalarini ishlab chiqish va joriy qilishda ushbu namunaviy nizom talablariga rioya etilishi kerak.

Ushbu Nizomga koʻra, ish beruvchi mehnat normalarini ishlab chiqishdan avval uni samarali joriy etish maqsadida tashkilotda quyidagi ishlar amalga oshiriladi:

ish joylarining yangi normalar boʻyicha ishga tashkiliy-texnik tayyorgarligini tekshirish (ishlarni bajarish uchun tashkiliy-texnik shartlar yangi normativ hujjatlarda nazarda tutilgan shartlarga qanchalik mos kelishi);

ishni tashkil etishda aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish, shuningdek mehnat sharoitlarini yaxshilash boʻyicha tashkiliy-texnik chora-tadbirlarni ishlab chiqish.

Mehnat normalarini ishlab chiqishda tahliliy, yigʻish va xronometraj usullaridan foydalaniladi.

Tahliliy usulda mehnat jarayoni elementlari tahlil qilinadi va amaldagi standartlar asosida hisoblash yoki tajriba hamda kuzatishlarga asoslangan tadqiqotlar natijalariga koʻra mehnat normalari ishlab chiqiladi.

Yigʻish usulida mehnat normalarini belgilash mumkin boʻlgan va maqsadga muvofiq hisoblanadigan ish turlari mehnatni normalashtirish obʼyekti sifatida belgilanadi.

Mehnat normalarini ishlab chiqishda shunga oʻxshash ishlarni bajarish boʻyicha statistik maʼlumotlar yoki mehnat normalarini bajaruvchi mutaxassisning tajribasi qoʻllanadi.

Yigʻish usuli qiyosiy, eksperimental va statistik usullarga boʻlinadi.

Qiyosiy usul oʻrganilayotgan va mavjud boʻlgan ishni oʻxshash ish bilan solishtirish orqali amalga oshiriladi.

Eksperimental usulda mehnat normalarini belgilashda normalashtiruvchining tajribasi hisobga olinadi va normalashtirilayotgan ishdagi xodimlar bilan oʻzaro aloqada boʻladi, buning natijasida ishning mehnat zichligi va uning mazmuni hisobga olinadi.

Statistik usulda xodimlarning haqiqiy mehnat unumdorligini aks ettiruvchi statistik hisobot maʼlumotlariga asoslaniladi.

Xronometraj usuli mehnat jarayonining muayyan takrorlanuvchi elementlarini bajarish uchun zarur boʻlgan ish vaqtini oʻlchash usuli hisoblanadi.

Xronometraj usuli yalpi xronometraj va tanlanma xronometraj turlariga boʻlinadi.

Yalpi xronometrajda uzluksiz vaqt rejimida bitta ish harakati bilan bogʻliq har bir element oʻlchanadi va oʻrtacha koʻrsatkich hisoblanadi. Ushbu turdagi xronometrajni qoʻllashda jarayonning barcha elementlari xodim tomonidan ketma-ket bajarilishi muhim ahamiyatga ega.

Tanlanma xronometrajda jarayonning alohida komponentlari oʻlchanadi. Ushbu turdagi xronometrajni qoʻllashda jarayon elementlarini bajarishda ketma-ketlikni kuzatish shart emas.

Mehnat normalarini ishlab chiqishda xodimlarning bajargan ishlari (vazifalari) kuzatuvlaridan va oʻlchovlar orqali ish vaqti sarfini oʻrganish natijalaridan (ish kunining fotosuratlari, jihozlardan foydalanish vaqti, fotoxronometraj va boshqalar) foydalanish mumkin.

2.1. Mehnat normasini ishlab chiqilishidan maqsad xodimga haddan ortiq ish yuklamaslik, real ishlab chiqarish sharoitlariga mos boʻlishi, ish unumdorligini oshirish, mehnatga haq toʻlashni adolatli tashkil etish uchun muhim asos boʻladi.

Mehnat normalari shunchaki ixtiyoriy yoki subʼyektiv belgilab qoʻyilmasligi kerak. Ular sifatli, adolatli, ilmiy asoslangan, amaliyotga mos va texnik taraqqiyot darajasiga mos boʻlishi lozim. Har bir norma ishlab chiqilganda quyidagi mezonlarga qatʼiy amal qilinishi shart.

2.2. Mehnat normalarining sifati va zarur mehnat sarflariga maqbul ravishda yaqinlashtirish deganda belgilanadigan norma amalda bajarilishi mumkin boʻlgan real ish haqiqatlariga yaqin boʻlishi kerak. Yaʼni, ishchidan kerakligidan ortiq yoki kam mehnat talab qilinmasligi, mehnat sarfi (vaqt, kuch, malaka) haqiqiy sharoitdagi holatga mos boʻlishi zarur.

MISOL

Agar bir ish 1 soatda bajarilishi mumkin boʻlsa, normani 40 daqiqa deb belgilash xodimga adolatsizlik boʻladi. Aksincha, 2 soat qilib qoʻyish ham unumdorlikni kamaytiradi.

2.3. Agar ikki korxonada yoki ikki tsexda texnika, ish sharoiti, uskunalar, texnologik jarayonlar bir xil boʻlsa, u holda bir xil ish uchun bir xil mehnat normasi qoʻllanilishi kerak. Bu adolatli yondashuvni va xodimlar oʻrtasida tenglikni taʼminlaydi.

MISOL

Ikki tikuvchilik tsexida bitta modeldagi shimlar bitta turdagi mashinada tikilsa, birida norma 15 dona, boshqasida 20 dona boʻlishi mumkin emas.

2.4. Mehnat normalarini ishlab chiqishda fan va texnika yutuqlari asosida mehnat normalarining ilgʻorligi muhim ahamiyatga ega. Fan va texnika yutuqlari albatta amaliyotda joriy etilgan boʻlishi kerak.

Mehnat normalari eskirgan usullar yoki texnologiyalarga asoslanmasdan, balki zamonaviy ilmiy yondashuvlar, ilgʻor texnologiyalar va eng samarali ish usullari hisobga olingan holda ishlab chiqilishi kerak.

Mehnat normalari progressiv boʻlishi kerak. Ular xodimlarni va korxonani yangi, samaraliroq texnika va texnologiyalarni oʻzlashtirishga, mehnat samaradorligini oshirishga ragʻbatlantiradi. Yangi, tezkor uskuna joriy etilganda, mehnat normasi ham shunga mos ravishda qayta koʻrib chiqilishi va yangilanishi shart.

Yangi amaliyotda qoʻllanilmagan fan va texnika yutuqlarini toʻgʻridan toʻgʻri qoʻllash tavsiya etilmaydi. Avval maʼlum muddatda sinovdan oʻtkazib, keyin qoʻllash maqsadga muvofiq.

MISOL

Eskidan qoʻlda bajarilgan ishga yarim avtomatik uskunalar qoʻshilgan boʻlsa, xodim endi bir smenada koʻproq mahsulot ishlab chiqarishi mumkin — norma ham yangilanishi kerak.

2.5. Mehnat normalarini belgilash mumkin boʻlgan va maqsadga muvofiq hisoblanadigan ish turlarini mehnatni normalashtirish bilan qamrab olish zarur. Chunki tashkilotda haqiqatda mavjud ish hajmi uchun nechta ishchi kuchi kerakligi normalash orqali aniqlanadi.

Masalan, bitta boʻlimda 2 ta kichik mutaxassis ishlasa, lekin ushbu boʻlimda bu toifa xodimlarga ish hajmi koʻpligi sababli 2 ta xodim 5 kunlik ish haftasida kuniga 8 soatdan ishlasada, ish yuklamasiga ugurmasa va ish vaqti tugagandan keyin ham ishlayotgan boʻlsa, demak, kichik mutaxassislar bajarishi lozim boʻlgan boʻlimdagi ishlardan kelib chiqib, normalash oʻtkazili kerak. Shunda boʻlimga nechta ushbu toifa xodim kerakligi aniq boʻladi hamda xodimlar ortiqcha yuklamasiz ishlashi taʼminlanadi.

2.6. Mehnat normasi subʼyektiv yoki taxminiy emas, tadqiqot, mehnat harakatlarini kuzatish, vaqtni oʻlchash, texnik-iqtisodiy tahlil kabi ilmiy usullar asosida belgilanishi kerak.

Mehnat normalarini qoʻllash texnik jihatdan mumkin va iqtisodiy jihatdan oqlangan (maqsadga muvofiq) boʻlgan barcha ish jarayonlarini normalashtirish tizimi bilan qamrab olish lozim.

MISOL

“Menimcha bu ish 1 soatda bajariladi” deb emas, balki “ishning har bir bosqichi tahlil qilinib, maxsus usullar orqali vaqt oʻlchab” belgilanishi kerak.

3. Mehnat normalarini joriy etish (ishlab chiqish, belgilash, foydalanish) almashtirish va qayta koʻrib chiqish (muddatlari va tartibi) jamoa shartnomasida belgilanadi, jamoa shartnomasi boʻlmaganda esa ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi.

Bu xodimlarga oʻz mehnat shartlariga taʼsir etuvchi qarorlar bir tomonlama emas, balki kelishilgan holda qabul qilinishini taʼminlaydi. Yaʼni, normani oʻzgartirish faqat ish beruvchining oʻz xohishiga qarab qilinadigan harakat emas.

Agar jamoa shartnomasi mavjud boʻlmasa ham, ish beruvchi mehnat normalarini oʻzi mustaqil belgilay olmaydi, balki kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishgan holda oʻtkazadi. Agar kasaba uyushmasi qoʻmitasi ham boʻlmasa, unda MK 15-moddasida belgilangan tartibda mustaqil belgilashi mumkin.

4. Mehnat normasi:

yangi joriy etilayotgan boʻlsa;

mavjud normani almashtirish (yaʼni, yangisi bilan oʻzgartirish) koʻzda tutilgan boʻlsa;

yoki norma qayta koʻrib chiqilayotgan boʻlsa unda bu haqda xodimlar kamida ikki oy oldin yozma ravishda ogohlantirilishi shart.

Buning sababi xodimlar yangi mehnat talablariga tayyorlanib olish imkoniga ega boʻladi, shuningdek ular malakasini oshirish, ish jarayonini qayta tashkil qilish, salohiyatini baholash uchun vaqt oladi hamda bu muddat mehnat nizolarining oldini olishda ham muhim huquqiy kafolat hisoblanadi.

MISOL

Agar 1-iyuldan boshlab norma oʻzgartiriladigan boʻlsa, ishchilar bu haqida kech deganda 1-may kuni xabardor qilingan boʻlishi kerak. Aks holda, ish beruvchining harakati mehnat qonunchiligini buzgan hisoblanadi.

5. Mehnat normasi (yaʼni, ishlab chiqarish hajmi, vaqt, xizmat koʻrsatish sohasi va hokazo) quyidagi asosli oʻzgarishlar boʻlsa almashtirilishi yoki qayta koʻrib chiqilishi mumkin:

ish oʻrinlarini ratsionalizatsiya qilish, yaʼni ish joyini qayta tashkil qilish, ortiqcha harakatlarni yoʻqotish, ishlab chiqarish jarayonini qulaylashtirish;

mehnat unumdorligining oʻsishini taʼminlovchi yangi texnika yoki texnologiyani joriy etish, yaʼni yangi uskunalar, avtomatlashtirish, dastgohlar orqali ishni tezlashtirish, ish unumdorligini oshirish;

tashkiliy-texnik tadbirlar, yaʼni ishlab chiqarish jarayonini takomillashtirish (masalan: liniya tizimiga oʻtish, ishlab chiqarish oqimini oʻzgartirish va hokazo).

Bunday holatlarda ilgari belgilangan norma eskirgan hisoblanadi va u zamonaviy sharoitga mos ravishda qayta koʻrib chiqilishi yoki almashtirilishi kerak.

MISOL

Korxonaga plastmassadan oʻyinchoqlar ishlab chiqarishda 3D printerlar olib kelingandan, ushbu printerlarga kompyuter orqali oʻyinchoqlarning toʻliq formati (shakli, rangi, chizmasi) berilgandan soʻng avtomatik ravishda printer oʻyinchoqni yasay boshlaydi va bunda xodimlar mehnati kerak boʻlmay qolgandan keyin ish beruvchi mehnat normasini qayta koʻrib chiqishiga toʻgʻri keladi.

6. Agar ayrim xodimlar yoki brigadalar oʻz tashabbusi bilan yangi ishlash uslubini qoʻllasa, buning natijasida mahsulot hajmini koʻpaytirsa yoki xizmat koʻrsatishni yaxshilasa, bu holat mehnat normalarini oʻzgartirish uchun asos boʻla olmaydi. Ish beruvchi esa xodim yoki brigada ishni ilgʻor uslubda bajargani uchun “buyogʻiga hammadan shuni talab qilamiz” deb normani oshirib yubora olmaydi. Bunda ishning umumiy tashkiliy-texnik sharoitlari oʻzgarmagan boʻlsa, norma qayta belgilanishi asossiz boʻladi.

Ushbu norma ilgʻor ishchilarning tashabbusini jazolamaslik, balki ragʻbatlantirish tamoyiliga asoslanadi. Aks holda, ilgʻor ishchilar oʻz yutuqlari bilan normani koʻtarilishiga sababchi boʻlib qolishadi, bu esa ularni sustkashlikka undashi mumkin.

MISOL

Kompyuter operatori klaviaturada harflar terish tezligini (maxsus dastur orqali malakasini) oshirishi tufayli ish unumdorligini 20% ga oshirdi. Ish beruvchi uning ushbu yutugʻi sababli barcha operatorlar uchun umumiy normani oshira olmaydi. Norma faqat ish beruvchi tomonidan joriy etilgan yangi texnologiya yoki tashkiliy oʻzgarishlar tufayli oʻzgarishi mumkin.

7. Namunaviy mehnat normasi bu davlat yoki tarmoq miqyosida ishlab chiqilgan, turli korxonalar uchun standart yoki andoza boʻlib xizmat qiladigan norma hisoblanadi.

Namunaviy normani ishlab chiqish va tasdiqlash qanday tartibda amalga oshirilgan boʻlsa, ularni oʻzgartirish (almashtirish yoki yangilash) ham shunday tartibda tartibda amalga oshirilishi kerak.

Namunaviy mehnat normalariga misol, MKning 273-moddasi 4-qismida berilgan izohda keltirilgan.