1.1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida mehnat normasining turlari koʻrsatilgan boʻlib, ushbu roʻyxat barchasi emas, asosan amaliyotda koʻp ishlatiladigan mehnat normalari hisoblanadi.

1.2. Vaqt normasi (vaqt meʼyori) bu bitta xodim yoki tegishli son va malakadagi xodimlar guruhi tomonidan maʼlum ish hajmini bajarish uchun, misol uchun bitta xodim bitta mahsulot ishlab chiqarish yoki mahsulotning bir qismi, bitta detalini ishlab chiqarish yoki xizmat koʻrsatishga sarf etilishi kerak boʻlgan vaqt miqdorini koʻrsatadi.

MISOL

Bir mutaxassis (bitta xodim) birligiga xronometraj (kuzatish) orqali quyidagi vaqt normalari (meʼyorlari) aniqlanadi:

sanoat sohasida bir dona temir detalni tayyorlash uchun 5 daqiqa 30 soniya;

qurilish sohasida 1m2 devorni boʻyash uchun qoʻl mehnatida 3 daqiqa 20 soniya, avtomat purkagichda 1 daqiqa 10 soniya;

tibbiyot sohasida bir bemorni temperatura, qon bosimini tekshirish, yaʼni umumiy koʻrikdan oʻtkazish 12 daqiqa;

taʼlim sohasida bir oʻquvchini yozma ishini tekshirish 5 daqiqa, jurnal sahifasini toʻldirish 2 daqiqa sarflanadi.

Bitta mahsulotni toʻliq yigʻish, yaʼni tayyor mahsulot shakliga keltirish yoki tayyorlash uchun ushbu mahsulot qismlardan tarkib topganda xodimlar guruhi tomonidan tegishliligicha mahsulot qismlarini tayyorlashga ketgan vaqtlar jamlanadi hamda ularning yigʻindisi bitta tayyor mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflangan vaqt tarzida hisoblanadi. Misol uchun 100 dona muzqaymoq tayyorlash uchun bir guruhdan iborat 5 nafar xodim, 7 xil turdagi asbob uskunalarda operatsiya va 4 soat vaqt sarflanadi.

Qoida tariqasida, norma-soatda, kishi-soatda, kishi-daqiqada, soniyalarda hisoblab chiqiladi, lekin bu majburiy norma emas, mehnat normalarini ishlab chiqishda boshqa usullardan ham foydalanish mumkin (MK 274-modda sharhiga qarang).

1.3. Ishlab chiqarish normasi — bu maʼlum vaqt ichida, yaʼni smena, kun, soatda bir ishchi yoki tegishli son va malakadagi xodimlar guruhi tomonidan bajarilishi kerak boʻlgan ish hajmini belgilaydigan koʻrsatkich. U mehnat unumdorligini oshirish, resurslardan samarali foydalanish va ishlab chiqarishni rejalashtirishda muhim rol oʻynaydi.

MISOL

Qurilish sohasida gʻisht teruvchi bir smenada, yaʼni 8 soatda 1000 dona gʻisht terishi kerak. Ushbu norma qurilish materiallari, ish sharoiti va ishchi tajribasiga qarab farq qilishi mumkin;

tikuv tsexida bir ishchi bir smenada (8 soatda) 5 ta kostyum tikishi kerak;

paxta tozalash zavodida bir ishchi bir soatda 500 kg paxtani mashina yordamida tozalashi kerak.

1.4. Xodimlar soni normasi — bu muayyan ish hajmini bajarish uchun kerakli boʻlgan xodimlar sonini aniqlashga xizmat qiladigan meʼyor boʻlib, ish yuki, ish vaqti, ishning murakkabligi va avtomatlashtirish darajasiga qarab belgilanadi.

Bu mehnat normasi amaliyotda eng koʻp qoʻllaniladigan va ehtiyoj koʻp boʻlgan normadir.

MISOL

Qogʻoz ishlab chiqarish tsexida bir smenada 10 tonna qogʻoz ishlab chiqarilishi kerak. Norma boʻyicha bu hajmni ishlab chiqarish uchun 5 nafar ishchi talab qilinadi. Shunda xodimlar soni normasi 1 ishchiga 2 tonna qogʻoz toʻgʻri keladi.

Qurilish obʼyektida 500 m2 maydonga kafel yotqizish kerak. 1 ishchi bir smenada 100 m2 kafel tera oladi. Shunda bir smenada ushbu ish hajmini bajarish uchun 500 m2 / 100 m2 = 5 nafar kafel teruvchi kerak.

Savdo markazida xizmat koʻrsatiladigan mijozlar soni kuniga 800 kishi. Bitta kassir kuniga oʻrtacha 200 mijozga xizmat koʻrsata oladi. Shunga koʻra xodimlar soni normasi 800 / 200 = 4 nafar kassir kerak.

Maktabda oʻqituvchilar soni 500 nafar, norma (yuklama) boʻyicha 25 nafarga bitta oʻqituvchi toʻgʻri keladi. Shunda maktabga 500 / 25 = 20 nafar oʻqituvchi lozim boʻladi.

Ayrim qonunchilik hujjatlarida xodimlar soni normalari tasdiqlangan boʻladi, agar qonunchilikda tasdiqlangan boʻlsa, ushbu qonunchilik hujjati tatbiq etiladigan tashkilotlar uchun u majburiy hisoblanadi.

Masalan, Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 24 iyuldagi 465-son qarori bilan Ayrim yordamchi xodimlar toifasiga mansub kasb va lavozimlar uchun xodimlar sonining namunaviy normalari va Boshqaruv xodimlariga nisbatan yordamchi xodimlar sonining mutanosibligini hisoblash meʼyorlari tasdiqlangan boʻlib, ushbu xodimlar soni normalari davlat tashkilotlari uchun majburiy, boshqa tashkilotlar uchun tavsiyaviy hisoblanadi.

1.5. Xizmat koʻrsatish normasi — bu xizmat koʻrsatuvchi xodim tomonidan maʼlum vaqt ichida, misol uchun 1 soat, 1 smena, 1 kun xizmat koʻrsatilishi kerak boʻlgan mijozlar, obʼyektlar yoki maydon hajmini belgilaydigan meʼyordir.

MISOL

Ishlab chiqarish maydoni (obʼyekti)da 80 ta stanok konveyer shaklida ishlab turibdi hamda har 20 ta stanok nazorati uchun bitta texnik xodim zarur. Shunda xizmat koʻrsatish normasi ushbu ishlab chiqarish maydoni uchun 80 / 20 = 4 ta texnik lozim boʻladi.

1300 oʻrinli kinoteatr binosida kiyim qabul qilish va berish uchun har 100 kishiga bir soatda bitta garderobchi xizmat koʻrsatishi mumkin. Shunga koʻra xizmat koʻrsatish normasi boʻyicha bir soat uchun 1300 / 100 = 13 nafar/soat garderobchi kerak boʻladi.

60 dona kompyuteri mavjud boʻlgan internetklubda kompyuterlarni nazorat qilish va texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha har 20 ta kompyuterga 1 nafar IT operatori lozim boʻladi. Bu yerda xizmat koʻrsatish normasi internet klub uchun 3 nafar IT operatori zarur.

1.6. Alohida lavozimlarni kiritish normasi — bu korxona yoki tashkilotda muayyan lavozimlarni joriy etish, lozim boʻlsa shtatlar jadvaliga kiritish zarurligini asoslab beruvchi meʼyordir. Bu normalar xodimlarning mehnat yuki, ish hajmi, xizmat koʻrsatiladigan obʼyektlar soni, mijozlar soni va ish jarayonlariga qarab belgilanadi.

MISOL

Byudjet tashkilotida har 50-70 nafar boshqaruv xodimiga 1 nafar kadrlar boʻlimi (buxgalter, huquqshunos, audit boʻlimlari va hokazo) mutaxassislari kerak. Ushbu byudjet tashkilotida 200 nafar xodim boʻlsa, unda 200 / 70 ≈ 2.85 → 3 nafar kadrlar boʻlimi xodimi zarur boʻladi.

Shuningdek, davlat organlari va tashkilotlarida yuridik xizmat xodimlari soni alohida normativ huquqiy hujjat bilan tartibga solingan.

1.7. Boshqariluvchanlik normasi — bu bir rahbar (boshliq) tomonidan samarali boshqarilishi mumkin boʻlgan qoʻl ostidagi xodimlar sonini koʻrsatadigan meʼyordir. Bu meʼyor tashkiliy tuzilma, mehnatni tashkil etish va rahbarlik uslubini tanlashda muhim ahamiyatga ega boʻlib, unga xodimlarning malakaligi va mustaqil ishlash qobiliyati, ishning murakkabligi va ish jarayonining avtomatlashtirilganligi hamda boshqaruvchi (rahbar) dagi ish yuki (hujjat, hisobot, qarorlar) kabi omillar taʼsir qiladi.

MISOL

Ishlab chiqarish, taʼlim, tibbiyot, maʼmuriy boshqaruv va h.k. sohalarda koʻp hollarda qoʻllanadigan meʼyor boʻyicha 1 rahbarga 5-7 nafar xodim, shu jumladan:

ishlab chiqarish tsexlarida brigadir 6 nafar ishchini nazorat qiladi;

qurilish obʼyektlarida smena rahbari 10 nafar ishchi ustidan nazorat olib boradi, lekin bu yerda boshqaruvchanlik meʼyori yuqori, sababi ishchilar soni 7 nafardan oshadigan boʻlsa, samarasiz boshqaruv xavfi mavjud boʻladi.

Boshqariluvchanlik normasi ayrim qonunchilik hujjatlarida ham belgilangan boʻlib, ushbu normalar asosan davlat tashkilotlarida tatbiq etiladi. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 25 yanvardagi “Respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari faoliyatini samarali yoʻlga qoʻyishga doir birinchi navbatdagi tashkiliy chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PF-14-son Farmoniga 3-ilovasiga koʻra:

respublika ijro etuvchi hokimiyat organlarining markaziy apparatlari:

belgilangan masʼul xodimlar shtat birliklari soni 20 va undan ortiq boʻlgan hollarda departament tashkil etilishi mumkin. Bunda departament boshligʻining 2 nafargacha oʻrinbosari (shu jumladan, 1 nafar birinchi oʻrinbosar) lavozimi kiritilishi mumkin;

belgilangan masʼul xodimlar shtat birliklari soni 7 va undan ortiq boʻlgan hollarda tashkil etiladi. Bunda boshqarma boshligʻining 1 nafar oʻrinbosari lavozimi kiritilishi mumkin. Departament tarkibidagi boshqarmalarda boshqarma boshligʻi oʻrinbosari lavozimi kiritilmaydi;

belgilangan masʼul xodimlar shtat birliklari soni 2 va undan ortiq boʻlgan hollarda tashkil etiladi. Shtat birliklari soni 5 nafar va undan ortiq boʻlgan boʻlimlarda 1 nafar boʻlim boshligʻi oʻrinbosari lavozimi kiritilishi mumkin. Boshqarma tarkibidagi boʻlimlarda boʻlim boshligʻi oʻrinbosari lavozimi kiritilmaydi;

belgilangan masʼul xodimlar shtat birliklari soni 1 nafardan iborat boʻlganda bosh mutaxassis lavozimi kiritiladi hamda mehnatga haq toʻlash shartlari boʻyicha boʻlim boshligʻiga tenglashtiriladi;

respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari — vazirliklar, qoʻmitalar, agentliklar va inspektsiyalarning hududiy hamda tuman (shahar) boʻlinmalari:

belgilangan masʼul xodimlar shtat birliklari soni 5 va undan ortiq boʻlgan hollarda tashkil etiladi. Tuman (shahar) boʻlinmalarida kiritilmaydi;

belgilangan masʼul xodimlar shtat birliklari soni 2 va undan ortiq boʻlgan hollarda tashkil etiladi;

belgilangan masʼul xodimlar shtat birliklari soni 1 nafardan iborat boʻlganda, bosh mutaxassis lavozimi kiritiladi hamda mehnatga haq toʻlash shartlari boʻyicha shuʼba boshligʻiga tenglashtiriladi.

1.8. Malaka normasi — bu xodimning mehnat vazifalarini samarali va sifatli bajarishi uchun zarur boʻlgan malaka darajasini belgilaydi. Ushbu daraja quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

bilim – tegishli sohadagi nazariy va amaliy bilimlar majmuasi;

mahorat – bilimlardan amalda foydalanish qobiliyati;

koʻnikma – mehnat jarayonida shakllangan barqaror amaliy harakatlar tizimi.

Malaka normasi tashkilotda mehnatni toʻgʻri tashkil etish, ishchilarni toʻgʻri tanlash va baholash hamda malaka oshirish rejalarini belgilashda asosiy mezon hisoblanadi.

MISOL

Oʻqituvchi uchun malaka normasi:

bilimi taʼlim dasturlari, pedagogik va psixologiya asoslariga oid maʼlumotlarga ega boʻlish darajasi;

mahorati dars rejasi tuzish, oʻquvchilar bilan muloqot qilish, dars oʻtishda zamonaviy uslublardan foydalanish darajasi;

koʻnikmasi sinfdagi oʻquv jarayonini samarali tashkil etish, baholash mezonlarini toʻgʻri qoʻllash, darsni tushuntirib bera olish darajasi tushuniladi.

1.9. Davlat kasbiy standartlari normasi — bu belgilangan kasb yoki mutaxassislik boʻyicha muayyan malaka darajasini aniqlovchi meʼyoriy talablar majmuasidir. U muayyan lavozim yoki ish turi uchun qanday bilim, koʻnikma va mahorat talab qilinishi kerakligini belgilaydi.

Davlat kasbiy standarti normalari tarkibi:

Malaka darajalari — masalan: 2-, 3-, 4- yoki 5-razryad (ishchilar uchun), yoki mutaxassis, yetakchi mutaxassis, bosh mutaxassis (injenerlar va boshqa xodimlar uchun).

Mehnat funktsiyalari normalari — kasb doirasida bajarilishi shart boʻlgan asosiy vazifalar.

Bilim va koʻnikmalar normalari — zarur bilim (nazariy) va amaliy malaka standartlari.

Ish sifatini baholash mezonlari — bajarilgan ish qanday baholanishi, qay darajada qabul qilinishi koʻrsatiladi.

Taʼlim va tayyorgarlik darajasi — talab etiladigan taʼlim (kasb-hunar, kollej, oliy taʼlim muassasasi va h.k.)

MISOL

Tokar (3-razryad) uchun davlat kasbiy standart normasi:

mehnat funktsiyasi: aylanma detallarni tokar stanogida ishlab chiqarish;

bilim normasi: materiallar xususiyatlari, stanok tuzilishi, xavfsizlik qoidalari;

mahorat normasi: chizmalarni oʻqish, detalni aniq ishlab chiqarish;

taʼlim darajasi: kasb-hunar kolleji yoki oʻquv markazi;

tajriba: kamida 6 oylik amaliy ish tajribasi.

1.10. Zarur mehnat sarflarini belgilovchi bir qancha normalar boʻlishi mumkin. Bu korxona faoliyatiga bogʻliq boʻladi.

Masalan, materiallar sarfi normalari bitta mahsulotni ishlab chiqarish yoki muayyan ishni bajarish uchun ketadigan materiallar miqdorini belgilaydi. Energiya sarfi normalari bitta mahsulotni ishlab chiqarish yoki muayyan ishni bajarish uchun ketadigan energiya miqdorini belgilaydi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismi tavsiyaviy xususiyatga ega boʻlgan norma boʻlib, unga koʻra mehnatni tashkil etish va haq toʻlashning jamoaviy shakllarida qoʻllaniladigan yiriklashtirilgan mehnat normalari koʻpincha jamoa boʻlib bajariladigan ishlarda, ayniqsa yirik texnologik jarayonlar yoki bir necha operatsiyani qamrab oladigan ishlar uchun juda mos keladi.

Yiriklashtirilgan mehnat normalari aniq mahsulot hajmiga yoki butun texnologik jarayonga yoki muayyan ishlar/xizmatlar umumiy hajmiga nisbatan belgilanadigan normalar boʻlib, jamoaviy mehnat sharoitida katta hajmdagi, koʻp bosqichli ish jarayonlarida mahsulotning bir xil turini ommaviy ravishda ishlab chiqarilishidir.

Shuningdek, texnologik jarayon avtomatlashtirilgan yoki kompleks tarzda ham tashkil etilishi mumkin. Bunda umumiy ish hajmi uchun kerakli mehnat sarfini (vaqt, odam-soat, ishchilar soni va h.k.) ifodalaydi.

MISOL

Oyiga 500 dona avtomobil ishlab chiqarish uchun maydon, asbob uskuna, avtomatlashtirilgan texnika va tegishli darajadagi mutaxassislar majmui yoki qishloq xoʻjaligida 1 gektar yerda bugʻdoy yetishtirish uchun texnika, oʻgʻit-dori hamda ishchilar soni.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida mehnat normalarini ishlab chiqishda (belgilashda) rioya etish kerak boʻlgan majburiy talab koʻrsatilgan.

Mehnat normalari shunday tarzda belgilanishi kerakki, zarur malakaga ega boʻlgan xodim mehnat shartnomasida nazarda tutilgan mehnat vazifasini toʻliq ish vaqti davomida tugallashi va samarali bajara olish imkoniga ega boʻlishi kerak.

Misol uchun tajribali, oʻrta malakadagi xodimga bir kunlik normal ish vaqti hisoblanuvchi 8 soatlik ish vaqti davomida zoʻriqish va charchoqlarsiz berilgan mehnat vazifalarini toʻliq va samarali bajargan holda mehnat normalarini belgilash maqsadga muvofiq hisoblanadi.

Bunda adolatli mehnat normalashtirilishi va mehnat haqini belgilanishi, xodim huquqlari himoya qilinishi hamda mehnat unumdorligini toʻgʻri baholanishiga erishiladi.

Har bir xodim oʻz vazifasini vaqtida bajarishga ulgurishi kerak. Aks holda, xodimga jismonan yoki aqliy jihatdan ortiqcha yuk tushadi.

Agar normalar real imkoniyatdan yuqori belgilansa, bu xodimni zoʻriqishiga, noroziligi, tushkunlik va charchoqqa olib keladi.

Real bajarilishi mumkin boʻlgan normalar samaradorlikni aniqlashga yordam beradi.

Haq toʻlash mehnat normalariga bogʻliq boʻlgani uchun normalar ham haqqoniy boʻlishi shart.

4. Bir turdagi namunaviy mehnat normalari deganda maʼlum bir ish turi yoki faoliyat yoʻnalishi uchun tasdiqlangan standart koʻrsatkichlar tushuniladi. Bu normalar keng qamrovli boʻlib, bir nechta korxona, tashkilot yoki hatto butun bir tarmoq uchun qoʻllanilishi mumkin.

Namunaviy mehnat normalari:

faqat bitta korxona yoki alohida bir vazifa uchun emas, balki bir xil ish bajariladigan barcha joylar uchun moʻljallangan. Masalan, agar yengil avtomobil haydovchiligini oladigan boʻlsak, bir turdagi namunaviy normalar turli korxonalardagi haydovchilar uchun umumiy boʻlishi mumkin;

ular tarmoq, tarmoqlararo, kasbiy va boshqa turlarga boʻlinishi mumkin. Tarmoq normalariga misol qilib toʻqimachilik sanoatida ip yigiruvchilar uchun belgilangan normalarni koʻrsatish mumkin. Tarmoqlararo normalar - bu turli sohalardagi buxgalteriya hisobini yuritish uchun belgilangan normalar. Bu normalar ham toʻqimachilik korxonasida, ham qishloq xoʻjaligi korxonasida qoʻllanilishi mumkin. Kasbiy normalar alohida bir kasb, masalan, haydovchilar yoki oʻqituvchilar uchun belgilangan normalardir;

asosiy maqsadi mehnat jarayonini standartlashtirish, samaradorlikni oshirish va ish haqini adolatli belgilash uchun yagona baza yaratishdir. Ular ish beruvchilarga mehnat resurslarini rejalashtirishda, ishchilarning yuklamasini optimallashtirishda va sifat nazoratini taʼminlashda yordam beradi;

ilmiy asoslangan tadqiqotlar, vaqt meʼyorlarini oʻrganish, ilgʻor tajribalarni umumlashtirish va ish sharoitlarini hisobga olgan holda ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi tomonidan namunaviy mehnat normalarining tasdiqlanishi mehnat munosabatlarini tartibga solish va ish samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega.

MISOL

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 24 iyuldagi 465-son qarori bilan tasdiqlangan ayrim yordamchi xodimlar toifasiga mansub kasb va lavozimlar uchun xodimlar sonining namunaviy normalarida quyidagi ayrim kasbiy normalar belgilangan:

№ — Lavozim nomlari — Lavozimni kiritish shartlari

1. Yengil avtotransport haydovchilari — 2 smenada - tashkilot rahbari uchun; 1,5 smenada - tashkilot rahbarining har bir oʻrinbosari uchun;

Navbatdagi avtomobillar: 1,5 smenada - har 100 ta boshqaruv xodimlari uchun

2. Hudud tozalovchilari (dvornik) farroshlar — 2,5 ming kv. metr tozalanadigan maydon uchun 1 birlik

3. Xizmat xonalari farroshi — 800 kv. metr yigʻib olingan, tozalanadigan maydon uchun 1 birlik

4. Qorovullar — Bir kecha-kunduz ishlayotganida - har bir tashkilot uchun 4,5 birlik; bir smenali ish uchun (tungi navbatchilik) - har bir tashkilot uchun 3 birlik

5. Liftchilar — 1 birlik - agar lift boʻlsa

6. Kutubxonachi — Agar kutubxona mavjud boʻlsa, kamida 2000 ta hisob birlik (ixtisoslashgan kutubxona tashkilotlaridan tashqari)

7. Rahbar kotibi — Har bir tashkilot rahbari va uning oʻrinbosarlari uchun 1 birlik

Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 24 iyuldagi 465-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnat normalarini ishlab chiqish va joriy qilish tartibi toʻgʻrisida namunaviy nizomning 11-bandiga koʻra, bir turdagi ishlar uchun tarmoq, tarmoqlararo, kasbiy va boshqa namunaviy mehnat normalari respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va xoʻjalik birlashmalari tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlash uchun Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligiga kiritiladi.

Bunda ushbu kiritilgan namunaviy mehnat normalari bir oy ichida Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi tomonidan tasdiqlanadi.