Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Inson qadri uchun” tamoyili ustuvor boʻlgan islohotlar davomida mehnat qonunchiligini ham xalqaro standartlar asosida takomillashtirilmoqda.

Mehnat qonunchiligining asosi hisoblanuvchi yangi Oʻzbekiston Respublikasining MK “Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining 2022 yil 28 oktyabrdagi OʻRQ-798-son Qonuni bilan tasdiqlangan boʻlib, 2023 yil 30 apreldan kuchga kirgan.

MK (keyingi oʻrinlarda MK deb ataladi) 1-moddasi bilan tartibga solinadigan munosabatlar doirasi va asosiy maqsadi koʻrsatilgan. MK yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni va ular bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlarni tartibga solar ekan, u xodimlarning ham, ish beruvchilarning ham, davlatning ham manfaatlarini hisobga olgan holda muvozanatini taʼminlaydi hamda ularni muvofiqlashtiradi.

Xodimlar deganda mehnat shartnomasining taraflaridan biri, oʻzining mehnat vazifasini ichki mehnat tartibiga boʻysungan holda haq evaziga shaxsan bajaruvchi yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarning subʼyekti tushuniladi.

Ish beruvchi korxona, muassasa va tashkilot (keyingi oʻrinlarda tashkilot deb ataladi), shu jumladan, uning alohida tarkibiy boʻlinmalari nomidan ish yurituvchi ushbu MK va boshqa qonunchilik hujjatlarida koʻrsatilgan huquq va majburiyatlarga ega boʻlgan, mehnat shartnomasining tarafi hisoblanuvchi yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarning subʼyekti tushuniladi.

MK orqali xodimlar, ish beruvchilar va davlat manfaatlari muvozanatini taʼminlash hamda ularni muvofiqlashtirish deganda, yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni va ular bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda uchta tomonning ham manfaatlari bir xil taʼminlanishi kerakligi tushunilishi lozim.

Ishga qabul qilishdagi xodimlar, ish beruvchilar va davlatning manfaatlarining muvozanatini tahlil qilamiz.

Xodimning manfaatlari erkin kasb tanlash, xohlagan tashkilotda ishlash, boʻsh ish oʻrinlari va ularga talab qilinadigan malaka talablari haqida maʼlumotga ega boʻlish va tenglik kabi huquqlarga ega. Shu bilan birga ish beruvchiga oʻzining malakasiga oid maʼlumotlarni taqdim etishi, belgilangan qonunchilik talablariga rioya etishi, tanlov oʻtkazilgan boʻlsa, undagi tartib qoidalarga rioya etishi kabi majburiyatlari ham mavjud.

Ish beruvchining manfaatlari munosib nomzodni tanlab olish uchun tanlov oʻtkazish, tegishli hujjatlarni talab qilish, agar nomzod boʻsh ish oʻrniga malaka talablari mos kelmasa, ishga qabul qilishni rad etish kabi huquqlarga ega. Shu bilan birga, ishga qabul qilishni noqonuniy rad etmaslik, nomzodlarga teng imkoniyatlar yaratish kabi majburiyatlari ham mavjud.

Davlat manfaatlari ishga qabul qilishga oid tartib qoidalarni belgilash, ularni nazorat qilish, ishsiz yoki ish qidiruvchilarga boʻsh ish oʻrinlariga yoʻllanma berish kabi huquqlarga ega boʻlsa, tegishli qoidalar buzilganligi toʻgʻrisidagi murojaatlarni koʻrib chiqish, aybdor shaxslarga nisbatan tegishli chora qoʻllash, huquqi buzilgan tomonni huquqlarini tiklab berish kabi majburiyatlari va kafolatlari mavjud.

Mehnatga oid munosabatlar - bu mehnatni amalga oshirish jarayonida hamda unga bevosita bogʻliq holda vujudga keladigan, mehnat qonunchiligi bilan tartibga solinadigan ijtimoiy-huquqiy munosabatlar majmuidir.

Yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar va ular bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlar haqida MK 11-moddasi ikkinchi va toʻrtinchi qismlar sharhiga qarang.