. 1. Ushbu qoida mehnat erkinligining asosiy mohiyatini ochib beradi. Unga koʻra, mehnat erkinligi har bir insonning oʻz mehnat qobiliyatlarini tasarruf etish, ularni qonun bilan taqiqlanmagan har qanday shaklda amalga oshirish, mashgʻulot turini, kasbni va mutaxassislikni, ish joyini hamda mehnat sharoitlarini erkin tanlash huquqini anglatadi. Mehnat erkinligi bu har bir insonning asosiy huquqlaridan biri boʻlib, u shaxsning oʻz mehnat qobiliyatini erkin tasarruf etish va amalga oshirish huquqini anglatadi.

Har kimning mehnat qilishga boʻlgan oʻz qobiliyatlarini tasarruf etishi deganda har bir inson oʻz mehnat qobiliyatidan (tajribasidan, bilimidan, kasbiy koʻnikmalaridan va malakasidan) foydalanish yoki foydalanmaslik, qachon va qanday shaklda foydalanishni mustaqil ravishda hal qilish huquqiga ega.

Hech kim shaxsni mehnat qilishga majburlay olmaydi. Mehnat erkinligini qonun bilan taqiqlanmagan har qanday shaklda amalga oshirish deganda shaxs mehnat faoliyatini amalga oshirishda qonun talablariga rioya etishi kerakligini, agar qonun bilan taqiqlanmagan boʻlsa, ushbu faoliyat bilan shugʻullanishi mumkinligini anglatadi. Mashgʻulot turini, kasbni va mutaxassislikni erkin tanlash deganda har bir inson oʻz qiziqishlari, qobiliyatlari va ehtiyojlariga mos keladigan mashgʻulot turini, kasbni va mutaxassislikni erkin tanlash huquqiga ega. Hech kim shaxsni muayyan mashgʻulot turini, kasbni yoki mutaxassislikni tanlashga majburlay olmaydi. Ish joyini erkin tanlash deganda har bir inson oʻziga maʼqul keladigan ish joyini erkin tanlash huquqiga ega. Shaxs bir nechta ish beruvchilar oʻrtasida tanlov qilishi, ish joyini oʻzgartirishi va boshqa hududda ishlashga ketishi mumkin. Mehnat sharoitlarini erkin tanlash deganda har bir inson oʻziga mos keladigan mehnat sharoitlarini tanlash huquqiga ega. Bunga ish vaqti, dam olish vaqti, ish haqi, mehnat muhofazasi va xavfsizligi, ijtimoiy kafolatlar va boshqalar kiradi.

𝐌𝐈𝐒𝐎𝐋𝐋𝐀𝐑

Shaxs oʻz xohishiga koʻra: shifokor, oʻqituvchi, muhandis yoki boshqa kasbni tanlashi; davlat tashkilotida, xususiy korxonada yoki oʻzi uchun ishlashi; toʻliq ish kunida, qisqartirilgan ish kunida yoki smenali ish jadvalida ishlashi; yuqori ish haqi toʻlaydigan, yaxshi mehnat sharoitlarini taklif qiladigan yoki oʻsish imkoniyatlarini beradigan ish joyini tanlashi mumkin.

2.1. Mazkur moddada yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarga muvofiq mehnat erkinligi mehnat shartnomasi erkinligida namoyon boʻlishi qayd etilgan. Yaʼni, ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi barcha munosabatlar mehnat shartnomasi orqali kelishib olinadi. MKda mehnat shartnomasini tuzish va unga rioya etish, shuningdek mehnat shartnomasiga rioya qilmaslik oqibatlari qator moddalarda mustahkamlangan.

2.2. Ushbu qoida yakka tartibdagi mehnat munosabatlarida mehnat shartnomasi tuzishning erkinligida namoyon boʻladi. Xodimlar va ish beruvchilar mehnat shartnomasini tuzishda erkindirlar va ularni mehnat shartnomasini tuzishga majburlashga yoʻl qoʻyilmaydi. Biroq qonunda yoki ish beruvchining ixtiyoriy majburiyatida mehnat shartnomasini tuzish majburiyati nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Ish beruvchi xodim bilan mehnat shartnomasini MKda, qonunda yoki ixtiyoriy ravishda olingan majburiyatda ish beruvchining shartnoma tuzish majburiyati nazarda tutilgan hollarda tuzishi shart. Baʼzi hollarda ish beruvchi xodim bilan mehnat shartnomasini tuzishga majbur boʻlishi mumkin.

𝐌𝐈𝐒𝐎𝐋

Agar ish beruvchi ish oʻrinlari uchun tanlov eʼlon qilsa va tanlov natijasida muayyan shaxs gʻolib deb topilsa, ish beruvchi ushbu shaxs bilan mehnat shartnomasini tuzishga majbur boʻlishi mumkin. (agar qonunda yoki tanlov shartlarida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa).

2.3. Mehnat mehnat shartnomasining shartnomaviy (asosiy va qoʻshimcha) shartlarini ushbu shartnoma taraflarining kelishuviga koʻra belgilanadi. Agar ikki taraflarning shartlari bir-biriga maʼqul boʻlsa, rozilik boʻlganda mehnat shartnoma imzolanadi va tuzilgan hisoblanadi.

Mehnat shartnomasiga kiritilishi shart boʻlgan shartlar asosiy shartlar hisoblanadi, boshqa shartlar qoʻshimcha shartlar hisoblanadi (MK 104-modda sharhiga qarang).

2.4. Mehnat shartnomasini xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi kelishuvga koʻra oʻzgartiriladi, agar kelishuvga erishilmasa, oʻzgartirilmaydi yoki mavjud asoslarga koʻra bekor qilinadi.

MKning 133-150-moddalarda mehnat shartnomasini oʻzgartirish tartibi va asoslari koʻrsatilgan.

2.5. MKning 157-moddasiga koʻra nomuayyan muddatga tuzilgan mehnat shartnomasi, shuningdek muddatli mehnat shartnomasi istalgan vaqtda taraflarning kelishuviga koʻra bekor qilinishi mumkin. Mehnat shartnomasi mazkur asos boʻyicha bekor qilinadigan sana xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi kelishuvga binoan belgilanadi.

2.6. Xodim mehnat shartnomasini oʻz tashabbusi bilan bekor qilish huquqiga ega, faqat bunda MK talablariga rioya etishi kerak (MK 160-moddasi sharhiga qarang).

2.7. Ish beruvchining xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini ushbu Kodeksda mehnat shartnomasini bekor qilish uchun nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda va belgilangan tartibga rioya etilgan holda oʻz tashabbusi bilan bekor qilish huquqiga ega (MK 161-modda sharhiga qarang).

2.8. MKda yoki boshqa qonunda belgilangan hollarda, mehnat shartnomasida uni bekor qilishning qoʻshimcha asoslarini nazarda tutish imkoniyati belgilangan (MK 155-moddasi va ushbu moddada havola qilingan moddalar sharhiga qarang).

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida majburiy mehnatni taqiqlanishi koʻrsatilgan. Majburiy mehnatga yoʻl qoʻyganlik uchun maʼmuriy va jinoiy javobgarlik belgilangan. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi 51-moddasiga koʻra qonunda nazarda tutilgan hollarni istisno etganda, mehnatga biron bir shaklda maʼmuriy tarzda majburlov huquqbuzarlik deb eʼtirof etilgan. Ushbu huquqbuzarlik bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravaridan yuz baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi. Xuddi shunday huquqbuzarlik taʼlim tashkilotining pedagog xodimiga nisbatan sodir etilgan boʻlsa, — bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravaridan bir yuz ellik baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi. Jinoyat kodeksining 1482-moddasiga koʻra mehnatga biron-bir shaklda maʼmuriy tarzda majburlash, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno, xuddi shunday qilmish uchun maʼmuriy jazo qoʻllanilganidan keyin sodir etilgan boʻlsa, — bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravaridan bir yuz ellik baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoxud ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi. Xuddi shunday harakat voyaga yetmagan shaxsga nisbatan sodir etilgan boʻlsa, — bazaviy hisoblash miqdorining bir yuz ellik baravaridan ikki yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki uch yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki uch yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi. Yaʼni, oldin maʼmuriy jazo qoʻllanilgan boʻlishi shart emas. Birinchi qilmishning oʻzi jinoyat hisoblanadi. Mehnatga biron-bir shaklda maʼmuriy tarzda majburlash, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno, taʼlim tashkilotining pedagog xodimiga nisbatan xuddi shunday qilmish uchun maʼmuriy jazo qoʻllanilganidan keyin sodir etilgan boʻlsa, — bazaviy hisoblash miqdorining bir yuz ellik baravaridan ikki yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki uch yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoxud uch yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismida majburiy mehnat va jazo tushunchalariga taʼrif berilgan boʻlib, majburiy mehnat biror-bir jismoniy shaxsdan jazoni qoʻllash tahdidi ostida talab etiladigan, bajarilishi uchun ushbu shaxs ixtiyoriy ravishda oʻz xizmatlarini taklif qilmagan har qanday ishni yoki xizmatni anglatadi. Jazo deganda jismoniy shaxsning ixtiyoriy roziligi mavjud boʻlmagani holda ushbu shaxsga nisbatan uni mehnat faoliyatini amalga oshirishga majbur qiladigan har qanday moddiy, jismoniy yoki ruhiy taʼsir choralarini qoʻllash yoki qoʻllash tahdidi tushuniladi. Shaxs biror ishni bajarishdan bosh tortsa, unga nisbatan jazo qoʻllanilishi mumkinligi haqida ogohlantirish ham tahdid hisoblanadi. Shaxs ixtiyoriy ravishda oʻz xizmatlarini taklif qilmagan deganda shaxsni biror bir ishni bajarishga rozi boʻlmaganligi tushuniladi. Moddiy taʼsir chorasi deganda shaxsga moddiy naf keltiradigan toʻlovlar, masalan, mukofot, qoʻshimcha toʻlovlarni kabilar kiradi. Jismoniy taʼsir chorasi deganda shaxsga azob beruvchi, tanasini shikastlovchi yoki kasalliklar keltirib chiqaruvchi kabi choralarni tushunish mumkin. Ruhiy taʼsir choralari deganda bosimlar, ogʻzaki har xil soʻzlar yoki harakatlar yoxud topshiriqlar (yozma boʻlishi ham mumkin) tufayli shaxsga taʼsir oʻtkazish tushuniladi.

5.1. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismida majburiy mehnat alomatlari mavjud boʻlsa-da, lekin majburiy mehnat hisoblanmaydigan ishlar roʻyxati koʻrsatilgan.

Bu xalqaro standartlarga mos keladi.

𝐗𝐀𝐋𝐐𝐀𝐑𝐎 𝐒𝐓𝐀𝐍𝐃𝐀𝐑𝐓𝐋𝐀𝐑

Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Zoʻrlab ishlatish yoki majburiy mehnat toʻgʻrisidagi 29-son Konventsiyasining 2-moddasi 2-bandiga koʻra “zoʻraki yoki majburiy mehnat” atamasi ushbu Konventsiya maqsadlari uchun quyidagilarni oʻz ichiga olmaydi:

a) majburiy harbiy xizmat toʻgʻrisidagi qonunlar kuchiga koʻra talab qilinadigan va haqiqiy harbiy tusdagi ishlarga qoʻllaniladigan har qanday ishni yoki xizmatni;

b) toʻla oʻzini-oʻzi boshqaradigan mamlakat fuqarolarining odatdagi fuqarolik burchlarining bir qismini tashkil qiladigan har qanday ish yoki xizmatni;

s) har qanday shaxsdan sud organining hukmi oqibatida talab qilinadigan har qanday ish va xizmatni, agar mazkur ish va xizmat davlat hokimiyat organlarining kuzatuvi va nazorati ostida bajarilsa hamda mazkur shaxs xususiy shaxslar, kompaniyalar yoki birlashmalar tasarrufiga oʻtkazilmasa yoki berilmasa;

d) favqulodda holatlar sharoitida, yaʼni urush yoki falokat, yoki falokat tahdidi holatlarida, masalan, yongin, suv toshqini, ochlik, zilzila, kuchli epidemiya yoki epizotik kasallik, zararli hayvonlar, hasharotlar yoki parazitlarning hujumi hollarida va umuman jami aholi yoki aholi bir qismining hayoti yoki barqaror hayotiy sharoitini xavf ostiga qoʻyadigan yoki qoʻyishi mumkin boʻlgan vaziyatlar sharoitida talab qilinadigan har qanday ish yoki xizmatni;

ye) jamoaning mayda xizmatlarini, yaʼni jamoaning bevosita foydasi uchun shu jamoa aʼzolari tomonidan bajariladigan va shu tufayli jamoa aʼzolarining odatdagi fuqarolik burchlari deb hisoblanishi mumkin boʻlgan ishlarni, faqat ushbu jamoa aʼzolari yoki uning bevosita vakillari shu ishlarning maqsadga muvofiqligi boʻyicha maslahatlashish huquqiga ega boʻlishi sharti bilan.

5.2. Majburiy mehnat boʻlmaydigan ishlardan biri bu harbiy xususiyatga ega boʻlgan ishlarni yoki muqobil xizmatni oʻtash bilan bogʻliq ishlarni bajarish hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 64-moddasiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasini himoya qilish Oʻzbekiston Respublikasi har bir fuqarosining burchidir. Fuqarolar qonunda belgilangan tartibda harbiy yoki muqobil xizmatni oʻtashga majburdirlar. Oʻzbekiston Respublikasi “Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat toʻgʻrisida”gi Qonunida belgilangan harbiy xizmatni yoki muqobil xizmatni oʻtish bilan bogʻliq ishlar har bir fuqaroning burchi va majburiyati hisoblanadi, shuning uchun bu majburiy mehnat boʻlmaydi. Mazkur Qonunning 4-moddasiga koʻra harbiy xizmatning quyidagi turlari joriy etiladi: muddatli harbiy xizmat; safarbarlik chaqiruvi rezervidagi harbiy xizmat; kontrakt boʻyicha harbiy xizmat; Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari safida harbiy xizmatni oʻtagan rezervchilar xizmati. Ushbu Qonunning 37-moddasiga koʻra muqobil xizmat fuqarolarning umumiy harbiy majburiyatni bajarishining chaqiruv boʻyicha harbiy xizmat oʻrniga iqtisodiyot, ijtimoiy sohaning turli tarmoqlarida kam malaka talab etiladigan (yordamchi) ishlarni, shuningdek falokatlar, halokatlar, tabiiy ofatlar va boshqa favqulodda vaziyatlar oqibatlarini bartaraf etish ishlarini bajarish bilan bogʻliq boʻlgan alohida turidir. Shuningdek, muqobil xizmatni oʻtish bilan bogʻliq qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003 yil 11 martdagi 128-son qarori bilan tasdiqlangan “Muqobil xizmatni tashkil etish va Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining uni oʻtashi tartibi toʻgʻrisida”gi nizomida batafsil koʻrsatilgan.

5.3. Bajarilishiga favqulodda yoki harbiy holat joriy etilishi sabab boʻladigan ishlar ham majburiy mehnat hisoblanmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Favqulodda holat toʻgʻrisida”gi Konstitutsiyaviy Qonunning 14-moddasiga koʻra, favqulodda holat joriy etilgan taqdirda, favqulodda holat joriy etilayotgan hududda avariya-qutqaruv ishlarini va boshqa kechiktirib boʻlmaydigan ishlarni amalga oshirish hamda taʼminlash zarurati bilan bogʻliq boʻlgan alohida hollarda mazkur ishlarni amalga oshirish uchun mehnatga layoqatli aholini, yuridik va jismoniy shaxslarning transport vositalarini mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonunchilik talablariga majburiy ravishda rioya etgan holda jalb etish kabi favqulodda choralar qoʻllanilishi belgilangan. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 109-moddasi birinchi qismi 18-bandiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Oʻzbekiston Respublikasiga hujum qilinganda yoki tajovuzdan bir-birini mudofaa qilish yuzasidan tuzilgan shartnoma majburiyatlarini bajarish zaruriyati tugʻilganda urush holati, umumiy yoki qisman safarbarlik eʼlon qiladi va qabul qilgan qarorini uch kun ichida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining tasdigʻiga kiritadi.

5.4. Majburiy mehnat hisoblanmaydigan ishlarning yana bir turi bu sud qarori yoki hukmlarini ijro etish chogʻida qonunchilikka rioya etilishi uchun masʼul boʻlgan davlat organlari nazorati ostida sudning qonuniy kuchga kirgan hukmi boʻyicha jazo sifatida bajariladigan ish hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 44-moddasi birinchi qismiga koʻra, sud qarori bilan tayinlangan jazoni ijro etish tartibidan yoxud qonunda nazarda tutilgan boshqa hollardan tashqari majburiy mehnat taqiqlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat ijroiya kodeksining 88-moddasiga koʻra ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan shaxslar jinsi, yoshi, sogʻligʻining holati, mehnat qobiliyati va iloji boricha, ixtisosligi hisobga olingan holda ishlashi kerak. Mahkumlarning mehnatga oid munosabatlari mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik bilan, ushbu Kodeksda nazarda tutilgan istisno va cheklashlarni hisobga olgan holda tartibga solinadi. Ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan shaxslar odatda jazoni ijro etish muassasalari va ular tashkilotlarining korxonalarida, ayrim hollarda esa, kerakli tarzda qoʻriqlash va batamom ajratib qoʻyish taʼminlangan taqdirda, boshqa korxonalarda mehnatga jalb etiladi. Mahkumlarning xususiy shaxslar foydasiga mehnat qilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Oltmish yoshdan oshgan erkaklar, ellik besh yoshdan oshgan ayollar, I va II guruh nogironligi boʻlgan shaxslar mehnatga oʻz xohishlariga koʻra jalb etiladilar. Mahkuma ayollar homiladorlik va tugʻish munosabati bilan qonunchilikda belgilangan muddatga ishdan ozod qilinadilar. Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda bajarish taqiqlangan ishlarda ayol va voyaga yetmagan mahkumlar mehnatidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. Bundan tashqari, majburiy jamoat ishlari tariqasidagi jazo, axloq tuzatish ishlari tariqasidagi jazo va intizomiy qismga joʻnatish tariqasidagi jazo qoʻllanilgan mahkumlar ham qonunchilikda belgilangan tartibda mehnatga jalb etilganda majburiy mehnat hisoblanmaydi.

𝐗𝐀𝐋𝐐𝐀𝐑𝐎 𝐒𝐓𝐀𝐍𝐃𝐀𝐑𝐓𝐋𝐀𝐑

Birlashgan Millatlar Tashkiloti insonning asosiy huquqlariga, shaxsning qadr-qimmatiga, erkak va ayolning teng huquqliligiga, oʻz eʼtiqodlarini tasdiqlaganliklari hamda yanada kengroq erkinlikda ijtimoiy taraqqiyot va turmush sharoitlarini yaxshilashga koʻmaklashishga ahd qilganliklarini eʼtiborga oladi. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 23-moddasida “Har bir inson mehnat qilish, ishni erkin tanlash, adolatli va qulay ish sharoitiga ega boʻlish va ishsizlikdan himoya qilinish huquqiga ega”, deb belgilangani mehnat erkinligi printsip ekanligiga ishoradir. Milliy qonunchilikda mehnat erkinligi printsipi kafolatlanishi va unga rioya etilishi xalqaro hujjatlarning asosiy maqsadi sifatida belgilangan. BMTning Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 4-moddasida: “Hech kim qullikda yoki erksiz holatda saqlanishi mumkin emas”, deb belgilangan. BMTning 1966 yil 19 dekabrdagi Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro Paktining 8-moddasiga koʻra: “Hech kim majburiy yoki shart boʻlmagan mehnatga majbur qilinmasligi lozim”. Xalqaro mehnat tashkilotining quyidagi hujjatlarini majburiy mehnatga tegishlicha tushunchalar berilgan: Majburiy mehnat toʻgʻrisidagi 1930 yil 28 iyundagi 29-Konventsiya (Oʻzbekiston 1997 yil 30 avgustda ratifikatsiya qilgan); Majburiy mehnatni tugatish toʻgʻrisidagi 1957 yil 25 iyundagi 105-Konventsiya (Oʻzbekiston 1997 yil 30 avgustda ratifikatsiya qilgan); Majburiy mehnat toʻgʻrisidagi 1930 yildagi 29-sonli Konventsiyaga 2014 yil 11 iyundagi qoʻshimcha bayonnoma (Oʻzbekiston 2019 yil 25 iyunda ratifikatsiya qilgan).

𝐌𝐈𝐋𝐋𝐈𝐘 𝐐𝐎𝐍𝐔𝐍𝐂𝐇𝐈𝐋𝐈𝐊

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 20-moddasida insonning Konstitutsiya va qonunlarda mustahkamlab qoʻyilgan huquq va erkinliklari daxlsizdir hamda ulardan sud qarorisiz mahrum etishga yoki ularni cheklab qoʻyishga hech kim haqli emasligi, insonning huquq va erkinliklari bevosita amal qilishi belgilangan. Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 10 maydagi “Oʻzbekiston Respublikasida majburiy mehnatga barham berishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 349-son qarorida ham Oʻzbekistonda majburiy mehnatning oldini olish va unga barham berish chora-tadbirlar belgilangan.

Mazkur qarorning 2-bandida:

a) davlat organlari va boshqa tashkilotlar tomonidan hasharlar quyidagi shartlarga qatʼiy rioya etilgan holda faqat ixtiyoriy tarzda tashkil etish va oʻtkazish:

umumxalq hasharini oʻtkazish toʻgʻrisida faqat Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining tegishli hujjati yoki Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori mavjud boʻlishi; hasharlar unda ishtirok etadigan shaxslar mehnat qiladigan tegishli tashkilot hududida mehnatni muhofaza qilish va xavfsizlik normalariga qatʼiy rioya etilgan holda oʻtkazish; hasharlar doirasida barcha boshqa turdagi jamoat ishlari, shu jumladan qurilish-taʼmirlash va qishloq xoʻjaligi ishlariga majburiy jalb etishga qatʼiy yoʻl qoʻyilmagan holda obodonlashtirish, koʻkalamzorlashtirish, ish oʻrinlarini tartibga keltirish ishlari amalga oshirish;

b) fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organlari faqat tegishli mahalla hududida obodonlashtirish va koʻkalamzorlashtirish, bolalar va sport maydonlarini jihozlash, moddiy-madaniy meros obʼyektlarini zarur holatda saqlash, qabristonlarni qurish, rekonstruktsiya qilish, taʼmirlash hamda zarur holatda saqlash ishlarida aholining ixtiyoriy ishtirok etishini tashkil etish belgilangan.

Shuningdek, qaror bilan avtomobil yoʻllari, harakatlanish tigʻiz boʻlgan koʻchalar, suv obʼyektlari, qirgʻoqboʻyi hududlar va zonalar, qurilish maydonlari, bino va inshootlar tomlari, xavfli ishlab chiqarish obʼyektlari, shuningdek insonlarning hayotiga yoki sogʻligʻiga xavf tugʻilishi yuzaga kelishi mumkin boʻlgan boshqa joylarda ixtiyoriy tashabbus bilan hasharlar va boshqa ishlarni oʻtkazish taqiqlandi.