1.1. Mazkur moddada mehnat huquqlari taʼminlanishining va mehnat majburiyatlari bajarilishining kafolatlanganligi prinsipi tushuntirilgan. Ushbu printsip masʼuliyat va kafolatni belgilaydi.

1.2. Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik xodim va ish beruvchiga muayyan huquqlarni beradi (masalan, xodimning dam olish huquqi, ish beruvchining ish natijasini talab qilish huquqi). Lekin huquqning borligi yetarli emas, mehnat huquqlari taʼminlanishi kerak.

Davlat bu huquqlarni amalga oshirish uchun mexanizmlar yaratadi. Masalan, dam olish huquqini taʼminlash uchun ish vaqtining chegarasi (haftasiga 40 soat) belgilangan. Ish beruvchi xodimni bundan ortiq ishlatsa, bu qonun buzilishi hisoblanadi. Qonunni buzgan shaxslarga nisbatan javobgarliklarni belgilaydi va javobgarlikka tortadi.

Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik haqida MKning 10-moddasida hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar MKning 12-moddasida koʻrsatilgan.

1.3. Qonunchilik har ikki tomonni ham oʻz zimmasidagi majburiyatlarni bajarishga majburlaydi. Masalan, ish haqi kechiktirilsa, davlat uni majburiy tartibda undirib berish choralarini koʻradi.

Ish beruvchilar va xodimlarning majburiyatlari mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda va mehnat shartnomasida belgilanadi. Ushbu majburiyatlarni bajarmasligi Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq taraflarni javobgarligini keltirib chiqaradi.

1.4. Mehnat qonunchiligida huquqlarni himoya qilish ikkita asosiy yoʻnalishga boʻlinadi:

davlat himoyasi, yaʼni vakolatli davlat organlari (Davlat mehnat inspektsiyasi, prokuratura va boshqa) orqali amalga oshiriladigan nazorat;

ijtimoiy (jamoatchilik) va individual himoya, yaʼni kasaba uyushmalari faoliyati va xodimning oʻzini-oʻzi himoya qilishi. Xodim oʻz hayoti yoki sogʻligʻiga xavf tugʻdiradigan ishlarni bajarishdan bosh tortish huquqiga ega. Bunda xodim ish beruvchini yozma ravishda xabardor qilishi lozim va unga nisbatan intizomiy jazo choralari qoʻllanilishi mumkin emas.

Xodim oʻz huquqini himoya qilish uchun Davlat mehnat inspektsiyasiga, kasaba uyushmasiga, sudga yoki boshqa vakolatli davlat organlariga murojaat qilishi mumkin (MK 559-modda sharhiga qarang).

Agar xodim noqonuniy ishdan boʻshatilgan boʻlsa, sud uni nafaqat ishga tiklaydi, balki majburiy progul (ishlamagan) kunlari uchun ish haqini ham undirib beradi. Bu buzilgan huquqni tiklashning yorqin misolidir.

Agar huquq buzib boʻlingan boʻlsa (masalan, noqonuniy ishdan boʻshatish yoki ish haqi toʻlanmasligi), quyidagi vositalar mavjud:

mehnat nizolari komissiyasi, tashkilotning oʻzida tashkil etiladi. Nizoni sudgacha hal qilishning eng tezkor yoʻli;

sud tartibi, bu eng yuqori himoya vositasi. Sud xodimni ishga qayta tiklash, majburiy progul vaqti uchun haq toʻlatish va maʼnaviy zararni undirish haqida va boshqa qarorlar chiqaradi;

mediatsiya, bunda nizolashayotgan tomonlarni kelishtiruvchi mustaqil vositachi yordamida muammoni hal qilish.

1.5. Javobgarlikning muqarrarligi bu intizom va qonun ustuvorligini taʼminlaydi. Javobgarlik ikki tomon uchun ham amal qiladi:

Ish beruvchining javobgarligi mehnat qonunchiligini buzganda vujudga keladi (masalan, dam olish kuni ishlatsa-yu, haqini toʻlamasa) — maʼmuriy jarima tortiladi.

Xodimning sogʻligʻiga ziyon yetkazsa — moddiy zararni qoplab beradi.

Xodimning javobgarligi intizomiy yoki moddiy boʻlishi mumkin.