1.1. Yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni va ular bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlarga ushbu Kodeksning 11-moddasida taʼrif berilgan.

Mazkur moddada yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni va ular bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solishning asosiy printsiplari sanab koʻrsatilgan.

Lugʻaviy maʼnosiga qarasak, printsip amal qilinishi shart boʻlgan tartib yoki qoida hisoblanadi.

Mehnat huquqining printsiplari deganda amaldagi qonunchilik bilan mustahkamlangan, mehnat bozori faoliyatini taʼminlash sohasidagi milliy va xalqaro doirada amal qiluvchi qoidalar tushuniladi.

MKning barcha normalari, qonunlar, normativ-huquqiy hujjatlar, normativ hujjatlar, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar ushbu printsiplarga muvofiq boʻlishi kerak.

1.2. Mehnat huquqlarining tengligi, mehnat va mashgʻulotlar sohasida kamsitishni taqiqlash printsipi xalqaro standartlar boʻlib, inson huquqlari va munosib mehnatni taʼminlashda muhim hisoblanadi (MK 4-modda sharhiga qarang).

1.3. Mehnat erkinligi va majburiy mehnatni taqiqlash printsipi ham xalqaro umum eʼtirof etilgan standartlardan biri boʻlib, fuqarolarning kafolatlangan mehnat huquqlarini taʼminlashga xizmat qiladi (MK 5-modda sharhiga qarang).

1.4. Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik haqida MKning 6-moddasi va II boʻlimida batafsil majburiy normalar va tavsiyalar koʻrsatib oʻtilgan.

1.5. Qonunchilik va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda mehnat huquqlari belgilangan boʻlib, unga rioya qilmasa yoki rioya etilishi taʼminlanmasa, uning ahamiyati yoʻqoladi, munosib mehnatni taʼminlash imkoni boʻlmaydi. Shuning uchun mehnat huquqlari taʼminlanishining va mehnat majburiyatlari bajarilishining kafolatlanganligi uni nazorat qiluvchi va jazo qoʻllovchi vakolatli davlat organlar hamda jamoatchilik nazoratini amalga oshiruvchi tashkilotlar tomonidan taʼminlanadi. MKning 31-33-boblarida ushbu haqida batafsil koʻrsatilgan.

1.6. Xodimning huquqiy holati yomonlashishiga yoʻl qoʻyilmasligi printsipi ham juda muhim boʻlib, har qanday normativ-huquqiy hujjat yoki mehnat toʻgʻrisidagi boshqa huquqiy hujjatlar xodimning huquqiy holatini (ahvolini) yomonlashtirmasligi kerak.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 13-moddasida “Oʻzbekiston Respublikasida demokratiya umuminsoniy printsiplarga asoslanadi, ularga koʻra inson, uning hayoti, erkinligi, shaʼni, qadr-qimmati va boshqa ajralmas huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi. Demokratik huquq va erkinliklar Konstitutsiya va qonunlar bilan himoya qilinadi”, deb belgilangan. Mehnatga oid har qanday munosabatlar huquqiy jihatdan tartibga solinishi uchun maʼlum printsiplarga asoslanadi. Shunga koʻra, har qanday normativ-huquqiy hujjat bevosita Konstitutsiyada koʻrsatilgan inson huquq va erkinliklarini ulugʻlovchi printsiplarga asoslanishi kerak.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 16-moddasida Konstitutsiyaning birorta qoidasi Oʻzbekiston Respublikasining huquq va manfaatlariga, ushbu Konstitutsiyaning birinchi boʻlimida nazarda tutilgan asosiy printsip va normalarga zarar yetkazadigan tarzda talqin etilishi, Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari va boshqa normativ-huquqiy hujjatlari Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi asosida va uni ijro etish yuzasidan qabul qilinadi. Birorta qonun yoki boshqa normativ-huquqiy hujjat Konstitutsiyaning printsip va normalariga zid boʻlishi mumkin emasligi belgilab qoʻyilgan.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan 2025 yil holatiga quyidagi XMTning jami 25 ta konventsiyalari va bitta bayonnomasini ratifikatsiya qilgan, shundan asos soluvchi – 10 ta, boshqaruv shartnomalarini (ustuvor yoʻnalish) belgilovchi – 4 ta, texnik jihatli – 11 ta konventsiya:

T/r — Konventsiyalar nomi — Ratifikatsiya qilingan sana

1. Ish bilan taʼminlash siyosati toʻgʻrisidagi 122-son Konventsiya — 1995 yil 6 may

2. Ishning davom etish muddatini haftasiga qirq soatgacha qisqartirish toʻgʻrisidagi 47-son Konventsiya — 1995 yil 6 may

3. Haq toʻlanadigan yillik taʼtillar toʻgʻrisidagi 52-son Konventsiya — 1995 yil 6 may

4. Onalikni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi 103-son Konventsiya — 1995 yil 6 may

5. Zoʻrlab ishlatish yoki majburiy mehnat toʻgʻrisidagi 29-son Konventsiya — 1997 yil 30 avgust

6. Bir xil qiymatga ega boʻlgan mehnat uchun erkaklar va xotin-qizlarni teng ragʻbatlantirish toʻgʻrisidagi 100-son Konventsiya — 1997 yil 30 avgust

7. Jamoa muzokaralarini tashkil etish va yuritish huquqi printsiplarini qoʻllanish toʻgʻrisidagi 98-son Konventsiya — 1997 yil 30 avgust

8. Majburiy mehnatni tugatish toʻgʻrisidagi 105-son Konventsiya — 1997 yil 30 avgust

9. Mehnat va mashgʻulotlar sohasidagi kamsitishlar toʻgʻrisidagi 111-son Konventsiya — 1997 yil 30 avgust

10. Korxonalarda mehnatkashlar vakillarining huquqlarini himoya qilish va ularga beriladigan imkoniyatlar toʻgʻrisidagi 135-son Konventsiya — 1997 yil 30 avgust

11. Jamoa muzokaralariga koʻmaklashish toʻgʻrisidagi 154-son Konventsiya — 1997 yil 30 avgust

12. Ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh toʻgʻrisidagi 138-son Konventsiya — 2008 yil 4 aprel

13. Bolalar mehnatining ogʻir shakllarini taqiqlash va yoʻq qilishga doir shoshilinch choralar toʻgʻrisidagi 182-son Konventsiya — 2008 yil 8 aprel

14. Birlashmalar erkinligi va kasaba uyushmalariga birlashish huquqini himoya qilish toʻgʻrisidagi 87-son Konventsiya — 2016 yil 25 oktyabr

15. Xalqaro mehnat normalari qoʻllanilishiga koʻmaklashish uchun uch tomonlama maslahatlashuvlar toʻgʻrisidagi 144-son Konventsiya — 2019 yil 5 fevral

16. Qishloq xoʻjaligida mehnat inspektsiyasi toʻgʻrisidagi 129-son Konventsiya — 2019 yil 27 avgust

17. Sanoat va savdoda mehnat inspektsiyasi toʻgʻrisidagi 81-son Konventsiya — 2019 yil 27 avgust

18. Mehnat xavfsizligi va gigiyenasiga koʻmaklashish asoslari toʻgʻrisidagi 187-son Konventsiya — 2021 yil 4 iyun

19. Qurilishda mehnat xavfsizligi va gigiyenasi toʻgʻrisidagi 167-son Konventsiya — 2022 yil 7 fevral

20. Xodimlarni ish joyidagi havoning ifloslanishi, shovqin va tebranishlar tufayli yuzaga keladigan kasbiy xavf-xatardan himoya qilish toʻgʻrisidagi 148-son Konventsiya — 2023 yil 6 may

21. Ish haqini himoya qilish toʻgʻrisidagi 95-son Konventsiya — 2024 yil 12 mart

22. Ishlayotgan erkaklar va ayollar uchun teng munosabatlar va teng imkoniyatlar: oilaviy majburiyatlarga ega xodimlar toʻgʻrisidagi 156-son Konventsiya — 2024 yil 19 iyun

23. Toʻliqsiz ish vaqti sharoitlarida ishlash toʻgʻrisidagi 175-son Konventsiya — 2024 yil 12 sentyabr

24. Mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda ishlab chiqarish muhiti toʻgʻrisidagi 155-son Konventsiya — 2024 yil 2 oktyabr

25. Haq toʻlanadigan yillik taʼtillar toʻgʻrisidagi 132-son Konventsiya — 2024 yil 8 noyabr

1. Majburiy mehnat toʻgʻrisidagi 29-son konventsiyasiga Bayonnoma — 2019 yil 25 iyun