1.1. Mazkur moddada MKning asosiy vazifalari qayd etilgan boʻlib, boshqa vazifalariga tegishli moddalarda koʻrsatiladi.

Bu vazifalar mehnat munosabatlari ishtirokchilarining konstitutsiyaviy kafolatlarini, shuningdek respublikamizning xalqaro majburiyatlarini amalga oshirish maqsadida belgilab olingan. Kodeksning ushbu moddasida belgilangan beshta asosiy vazifa mehnatga oid davlat-huquqiy siyosatining ustuvor yoʻnalishlarini aniqlab olish va uni taʼminlashda muhim omillardan sanaladi.

MKning asosiy vazifalari mehnatga oid munosabatlarni huquqiy tartibga soladigan normativ-huquqiy hujjatlar, shuningdek respublikamizning xalqaro shartnomalaridan kelib chiqadi. Mehnat sohasidagi xalqaro standartlar mehnatni tartibga solish sohasidagi uzoq yillik tajribani, qoʻlga kiritilgan yutuqlarni oʻzida aks ettiruvchi norma va qoidalardir.

MKda belgilangan vazifalardan kelib chiqadigan munosabatlar alohida normalarda va sohaga oid boshqa qonunchilik hujjatlarida batafsil belgilangan.

1.2. Xodimlar mehnat huquqlari va erkinliklarining, shu jumladan mehnat qilishga, erkin ish tanlashga, adolatli va xavfsiz mehnat sharoitlariga hamda ishsizlikdan himoyalanishga boʻlgan huquqining davlat kafolatlarini belgilash deganda davlat tomonidan xodimning mehnat sohasidagi barcha huquq va erkinlarini ushbu MK va boshqa qonunosti hujjatlar bilan belgilanishi tushuniladi.

Xodimlarning mehnat qilish sohasidagi huquqlari va kafolatlarining minimal darajasi belgilanishida xalqaro huquqiy standartlar, eng avvalo Xalqaro mehnat tashkiloti konventsiyalari, bayonnomalari, tavsiyalarida nazarda tutilgan talablar hisobga olingan.

Xalqaro mehnat tashkiloti Birlashgan millatlar tashkilotining ixtisoslashtirilgan hukumatlararo muassacasi boʻlib, u ijtimoiy adolat tamoyillarini, xalqaro tan olingan inson huquqlari va eng asosiysi mehnat sohasidagi huquqlarni ilgari surishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan.

Mehnat qilish huquqi deganda mehnat qilish imkoniyatiga ega boʻlgan shaxsning oʻzi xohlagan ish va mashgʻulot bilan shugʻullanishi va buning uchun haq olish huquqi tushuniladi.

Erkin ish tanlash deganda har bir shaxs bajarmoqchi boʻlgan ishni va mashgʻulotni oʻzi xohlab tanlashi kerakligi, hech kim majburlab biror bir ishni bajarishiga yoki kasbni tanlashini talab qilishi mumkin emasligi tushuniladi.

Adolatli mehnat sharoiti deganda hech bir kamsitishlarsiz (millati, irqi, jinsi va boshqa belgilariga qaramasdan, ish joyi, kasb, vazifa, lavozimda mehnat qilish, teng mehnat uchun teng ish haqi olish, imtiyoz va yengilliklardan boshqalar qatori foydalanish, mansab pillapoyalaridan koʻtarilishda teng imkoniyatga ega boʻlish kabilar), ish beruvchining yoki oʻzga shaxslarning ish jarayonidagi gʻayriqonuniy tazyiqlaridan himoyalanganligi, mehnat qilish huquqlari roʻyobga chiqarilishini amalda toʻla kafolatlanganligi (masalan adolatli ish haqi toʻlanadigan va munosib dam olish imkoniyatiga ega boʻlgan sharoitlarda ishlash) kabilarni oʻz ichiga oladi.

Xavfsiz mehnat sharoitlari deganda yollanib ishlovchi xodim hayoti va salomatligiga xavf-xatar tugʻdirmaydigan, turli kasalliklar yuz berishi, jarohat olinishini toʻla istisno qiladigan ishlab chiqarish shart-sharoitlar tushuniladi.

Ishsizlikdan himoyalanish deganda har bir insonning ishlash, oʻz qobiliyati va malakasiga mos keladigan ish bilan taʼminlanish huquqidir. Davlat bu huquqni taʼminlash uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. Ishsiz qolgan shaxslarning davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlanishi, ularga ish qidirishda yordam berilishi, qayta tayyorlashga oʻqitilishi va ishsizlik nafaqasi toʻlanishini nazarda tutadi.

Davlat kafolatlarini belgilash deganda davlat xodimlarning yuqorida sanab oʻtilgan huquqlarini taʼminlash uchun qonunlar qabul qiladi, mehnat sharoitlarini nazorat qiladi va xodimlarning huquqlarini himoya qiladi.

MISOLLAR

Fuqaro A. oʻz mutaxassisligi boʻyicha ish qidirmoqda. Davlat unga ish qidirishda yordam beradi, boʻsh ish oʻrinlari haqida maʼlumot beradi va zarur boʻlsa, qayta tayyorlashga oʻqitadi.

Fuqaro B. ikkita ish taklifi oldi. U oʻziga eng maʼqulini tanlash huquqiga ega va hech kim uni biror ishni qabul qilishga majburlay olmaydi.

Korxonada ishlovchi xodimlarning ish joylari xavfsizlik talablariga javob berishi kerak. Ular maxsus kiyim va himoya vositalari bilan taʼminlanishi, ish haqi esa ularning mehnatiga munosib boʻlishi kerak.

Fuqaro D. ishsiz qoldi. U ishsizlik nafaqasi olish, ish qidirishda yordam olish va qayta tayyorlashda oʻqish huquqiga ega.

1.3. Ish beruvchilarning kadrlarni tanlash, joy-joyiga qoʻyish va samarali mehnat jarayonini tashkil etish sohasidagi huquqlari amalga oshirilishini taʼminlash MKning asosiy vazifalaridan biri boʻlib, tashkilotlarning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishiga yordam beradi. Bu esa, oʻz navbatida, iqtisodiyotning rivojlanishiga va yangi ish oʻrinlarining yaratilishiga xizmat qiladi.

Kadrlarni tanlash deganda ish beruvchining boʻsh ish oʻrinlariga eng munosib nomzodlarni tanlash huquqi tushuniladi. Bu jarayon ish beruvchiga xodimlarning malakasi, tajribasi va shaxsiy sifatlarini baholash orqali eng yaxshilarini tanlash imkonini beradi.

Joy-joyiga qoʻyish deganda tanlangan xodimlarni ularning qobiliyatlari va malakasiga mos keladigan lavozimlarga yoki ish joylariga joylashtirish huquqi tushuniladi. Bu xodimlarning oʻz ishida maksimal darajada samarali boʻlishini taʼminlaydi.

Samarali mehnat jarayonini tashkil etish ish beruvchining mehnat jarayonini shunday tashkil etish huquqiki, bunda xodimlarning unumli ishlashi, ishlab chiqarish samaradorligining oshishi va korxonaning maqsadlariga erishilishi taʼminlanadi.

MK ish beruvchilarning yuqorida sanab oʻtilgan huquqlarini himoya qiladi va ularning amalga oshirilishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi.

1.4. Mehnat sohasida ijtimoiy sheriklikni ragʻbatlantirish va rivojlantirish MKning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Bu xodimlar (ularning vakillari – kasaba uyushmalari), ish beruvchilar (ularning birlashmalari) va davlat organlari oʻrtasidagi munosabatlar tizimidir. Ushbu munosabatlar mehnat sharoitlari, ish haqi, bandlik va ijtimoiy himoya kabi masalalar boʻyicha kelishuvlarga erishish maqsadida olib boriladi.

Davlat ijtimoiy sheriklikning barcha shakllarini qoʻllab-quvvatlaydi va rivojlantiradi. Bunga qonunchilik bazasini yaratish, maslahatlashuvlar va muzokaralar uchun sharoit yaratish, shuningdek ijtimoiy sheriklik institutlarini mustahkamlash kiradi.

Ijtimoiy sheriklik mehnat munosabatlarini demokratik va adolatli tartibga solishga yordam beradi. U barcha manfaatdor tomonlarning manfaatlarini hisobga olish imkonini beradi. Ijtimoiy sheriklik ijtimoiy barqarorlikni taʼminlashga va iqtisodiy rivojlanishga xizmat qiladi.

MK mehnat sohasida ijtimoiy sheriklikni ragʻbatlantirish va rivojlantirish orqali xodimlar, ish beruvchilar va davlat oʻrtasida konstruktiv muloqotni yoʻlga qoʻyishga, mehnat munosabatlarini muvozanatli tartibga solishga va ijtimoiy adolatni taʼminlashga intiladi. Bu esa, oʻz navbatida, mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.

Mehnat sohasida ijtimoiy sheriklikka MK alohida bitta boʻlim, yaʼni II boʻlim ajratilgan boʻlib, ushbu boʻlim sharhida batafsil maʼlumotlar berilgan.

1.5. Xodimlar va ish beruvchilarning huquqlari hamda qonuniy manfaatlari himoya qilinishi MK asosiy vazifalaridan biri boʻlib, xodimlarning ham, ish beruvchilarning ham qonuniy huquqlari va manfaatlarini teng himoya qilishdan iborat ekanligini taʼkidlaydi. Bu muvozanatli yondashuv mehnat munosabatlarining adolatli va barqaror boʻlishini taʼminlashga qaratilgan.

MK xodimlar va ish beruvchilarning huquqlarini himoya qilishda muvozanatni saqlaydi, huquqlarni himoya qilish qonun ustuvorligi asosida amalga oshiriladi.

Xodimlar va ish beruvchilarning huquqlari hamda qonuniy manfaatlari himoya qilinishi haqida MKning 31-33-boblari sharhida batafsil maʼlumotlar olish mumkin.

1.6. Oʻzbekistonda mehnat bozorini samarali faoliyat yuritishini taʼminlash uning vazifalaridan boʻlib, fuqarolarning yollanib ishlashga boʻlgan konstitutsiyaviy huquqlari roʻyobga chiqarilishi, ish beruvchilarning kadrlarni tanlash, joy-joyiga qoʻyish va samarali mehnat jarayonini tashkil etish, mehnat resurslaridan unumli foydalanish, ish kuchi taklifi va talabi darajasi nisbatini hisobga olgan holda ishga joylashishga koʻmaklashish, mehnat resurslariga boʻlgan talab ehtiyojlarni qondirish, ish kuchining ayrim tarmoqlar, mintaqalar, kasbiy yoʻnalishlar boʻyicha mutanosib taqsimlanishini taʼminlash kabilarni oʻz ichiga oladi.

XALQARO STANDARTLAR

Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 23-moddasida har bir inson mehnat qilish, ishni erkin tanlash, adolatli va qulay ish sharoitiga ega boʻlish va ishsizlikdan himoya qilinish huquqiga ega ekanligi belgilangan.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 42-moddasida esa har kim munosib mehnat qilish, kasb va faoliyat turini erkin tanlash, xavfsizlik va gigiyena talablariga javob beradigan qulay mehnat sharoitlarida ishlash, mehnati uchun hech qanday kamsitishlarsiz hamda mehnatga haq toʻlashning belgilangan eng kam miqdoridan kam boʻlmagan tarzda adolatli haq olish, shuningdek ishsizlikdan qonunda belgilangan tartibda himoyalanish huquqiga ega ekanligi mustahkamlangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 43-moddada davlat fuqarolarning bandligini taʼminlash, ularni ishsizlikdan himoya qilish, shuningdek kambagʻallikni qisqartirish choralarini koʻrishi, fuqarolarning kasbiy tayyorgarligini va qayta tayyorlanishini tashkil etadi hamda ragʻbatlantirishi kafolatlari mustahkamlangan.