1. Sharhlanayotgan mazkur moddada mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik printsipi bilan tartibga solinadigan masalalar yuzasidan xodimlarning, ish beruvchilarning va davlatning manfaatlarini muvofiqlashtirishni taʼminlashga qaratilgan hamkorlik haqidagi fikrlar bayon qilingan.

Ushbu moddada uch tomonlama manfaatlar muvozanati (tripartizm) tartibga solingan. MKning II boʻlimida koʻrsatilgan barcha normalar va tavsiyalar ushbu printsipga asoslanadi.

Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik tizimida uchta asosiy tomon ishtirok etadi va ularning har biri oʻz maqsadiga ega.

Xodimlarning va ularning vakillari - kasaba uyushmalarining asosiy maqsadi munosib mehnat: adolatli ish haqi, xavfsiz mehnat sharoiti va ijtimoiy kafolatlar olish boʻlsa, ish beruvchilar va ularning vakillarining maqsadi ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, foyda koʻrish va mehnat intizomini saqlash hisoblanadi.

Uchinchi tomon boʻlgan davlatning (davlat organlarining) maqsadi mehnat bozorini tartibga solish, ishsizlikni kamaytirish va qonun ustuvorligini taʼminlash kabilar kiradi.

Xodimlarning vakillari deganda MKning 42-moddasiga koʻra tashkilotda yoki jismoniy shaxs boʻlgan ish beruvchida xodimlarning vakilligini hamda ularning huquqlari va manfaatlarini himoya qilishni boshlangʻich darajada kasaba uyushmasi qoʻmitasi amalga oshirishi tushuniladi.

Bundan tashqari, xodimlar vakilligini, ularning huquq va manfaatlarini himoya qilishni quyidagilar amalga oshiradi:

hududiy va tarmoq darajalarida — tegishli kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari va boʻlinmalari;

respublika darajasida — respublika kasaba uyushmalari birlashmalari.

Ish beruvchilarning vakillari deganda MKning 46-moddasiga koʻra ish beruvchining vakilligini hamda ularning huquq va manfaatlarini boshlangʻich darajada ifoda etish va himoya qilishni tashkilot rahbari, jismoniy shaxs boʻlgan ish beruvchi yoki ular vakolat bergan shaxslar MKga, qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga, ish beruvchining taʼsis hujjatlariga muvofiq amalga oshirishi tushuniladi.

Hududiy, tarmoq va respublika darajasida ish beruvchilarning vakilligini hamda ularning huquq va manfaatlarini ifoda etish hamda himoya qilishni tegishincha ish beruvchilarning hududiy, tarmoq va respublika birlashmalari amalga oshiradi.

Davlat organlarining ijtimoiy-mehnat munosabatlarini tartibga solish masalalari Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 3 iyuldagi 553-son “Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiyalar toʻgʻrisida”gi qarori va ushbu qaror bilan tasdiqlangan “Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiyalar toʻgʻrisida”gi nizomda koʻrsatilgan.

Shuningdek ushbu Qaror bilan Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasining tarkibi ham tasdiqlangan.

Uch tomon manfaatlarni muvofiqlashtirish deganda mehnat munosabatlarida koʻpincha ziddiyatlar yuzaga keladi. Masalan, ish beruvchi xarajatni kamaytirishni xohlaydi, xodim esa maoshni oshirishni. Muvofiqlashtirish bu ikki tomonga ham maqbul boʻlgan kelishuvga erishishdir. Bunda davlat muvofiqlashtiruvchi vazifasini bajaradi.

2.1. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik printsipiga asoslangan holda mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning maqsadi koʻrsatilgan.

Kasaba uyushmalari va ish beruvchilar, ularning birlashmalari (ittifoqlari, uyushmalari), davlat organlari oʻrtasidagi ijtimoiy sheriklik teng huquqlilik, vakillarning vakolatliligi, taraflarning manfaatlarini hurmat qilish va hisobga olish, majburiyatlarni qabul qilishning ixtiyoriyligi printsiplari asosida quriladi.

2.2. Mehnat sohasidagi ikki tomonlama (xodimlar, ularning vakillari va ish beruvchilar, ularning vakillari oʻrtasidagi) hamkorlik tashkilotlarda amalga oshiriladi va boshlangʻich darajadagi ijtimoiy sheriklik ikki tomonlama xususiyatga ega. Mehnat jamoasi va ish beruvchi boshlangʻich darajadagi ijtimoiy sheriklik taraflaridir.

Tarmoq va hududiy darajalardagi ijtimoiy sheriklik ikki tomonlama yoki uch tomonlama xususiyatga ega. Xodimlar va ish beruvchilarning tegishli birlashmalari tarmoq va hududiy darajadagi ikki tomonlama ijtimoiy sheriklik taraflaridir. Hududiy darajadagi uch tomonlama ijtimoiy sheriklikda xodimlar va ish beruvchilar hududiy birlashmalarining taklifiga koʻra mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari va boshqa manfaatdor davlat organlari ishtirok etadi. Tarmoq darajasidagi uch tomonlama ijtimoiy sheriklikda xodimlarning va ish beruvchilarning tarmoq birlashmalari taklifiga koʻra tegishli tarmoqdagi davlat boshqaruvi organlari ishtirok etadi. Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi tegishli tarmoqdagi davlat boshqaruvi organlari ish beruvchilar sifatida ishtirok etadigan hollarda tarmoq darajasidagi uch tomonlama ijtimoiy sheriklikda ishtirok etadi.

Respublika darajasidagi ijtimoiy sheriklik uch tomonlama xususiyatga ega. Xodimlar va ish beruvchilarning respublika birlashmalari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, manfaatdor vazirliklar va idoralar respublika darajasidagi ijtimoiy sheriklik taraflaridir (MK 39-modda sharhiga qarang).

Xodimlarning va ish beruvchilarning manfaatlarini muvofiqlashtirish maqsadida mehnat sohasidagi ikki tomonlama va uch tomonlama hamkorlikni amalga oshirish uchun mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik zarur shart-sharoitlar yaratadi.

Zarur shart-sharoitlar yaratadi deganda barcha mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda barcha tomonlarning manfaatlarini inobatga olgan holda maslahatlashuvlar, muhokamalarda va huquqiy normalarni belgilashda teng imkoniyatlar yaratish tushuniladi.

2.3. Xodimlarning yoki ish beruvchilar oʻz vakilliklariga ega boʻlish va oʻz manfaatlarini himoya qilish uchun birlashishga boʻlgan huquqi mavjud. Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik ushbu huquqlarni kafolatlaydi.

Bitta xodimning oʻzi ish beruvchi (tashkilot) oldida iqtisodiy jihatdan zaif tomon hisoblanadi. Xodim oʻz huquqini yolgʻiz himoya qilishi qiyin. Shu sababli, qonun xodimlarga birlashish (masalan, kasaba uyushmalariga aʼzo boʻlish yoki ularni tuzish) huquqini beradi.

Ish beruvchilar uchun ham ular ham oʻz manfaatlarini himoya qilish uchun ish beruvchilar birlashmalariga (masalan, Savdo-sanoat palatasi yoki Ish beruvchilar konfederatsiyalari) birlashish huquqiga ega.

Ushbu xatboshida "kafolatlaydi" soʻzi ishlatilgani bejiz emas. Yaʼni, ish beruvchi xodimga "agar kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlsang, ishdan boʻshataman" yoki "bizda kasaba uyushmasi tuzish mumkin emas" deb shart qoʻya olmaydi. Bu qonunbuzarlik hisoblanadi va buning uchun maʼmuriy javobgarlik belgilangan.

Birlashmalarning asosiy maqsadi — vakillik. Yaʼni, minglab xodimlar nomidan bitta tashkilot (kasaba uyushmasi) faoliyat olib boradi. Bu muzokaralar jarayonini tizimli va samarali qiladi.

Ish beruvchi har bir xodim bilan alohida kelishib oʻtirmaydi, balki xodimlarning vakili bilan muloqot qiladi.

MISOL

Jamoaviy talab qoʻyishi mumkin, yaʼni ish haqini oshirish yoki mehnat sharoitlarini yaxshilash boʻyicha.

Shunda ushbu masalada ish beruvchi barcha xodimlar bilan alohida muzokara oʻtkazmasdan, xodimlarning vakili boʻlgan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan muzokaralar oʻtkazadi.

2.4. MKning 60-moddasi birinchi qismiga koʻra Ijtimoiy sheriklikning har qanday tarafi jamoaviy muzokaralar tashabbuskori boʻlishi mumkin.

Jamoa muzokaralarni olib borish tartibi va shartlari MK 7-bobida tartibga solingan boʻlib, ushbu bobga tegishli sharhda batafsil maʼlumotlar berilgan.

Oʻzbekiston Respublikasining “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonunining 29-moddasiga koʻra kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari manfaatlari ular tomonidan ifoda etilayotgan xodimlar nomidan jamoa muzokaralarini olib borishga, jamoa shartnomalari va kelishuvlarini tuzishga boʻlgan ustuvor huquqqa egadir.

Ish beruvchining vakili boʻlgan shaxslarning xodimlar nomidan jamoa muzokaralarini olib borishi hamda jamoa shartnomalari va kelishuvlarini tuzishi taqiqlanadi.

2.5. Shu bilan birga mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik ish beruvchi tomonidan boshlangʻich kasaba uyushmasi tashkilotining saylab qoʻyiladigan organi (kasaba uyushmasi qoʻmitasi, kasaba uyushmasining tashkilotchisi yoki kasaba uyushmasi guruhining tashkilotchisi) yoki xodimlarning boshqa vakillik organi bilan kelishgan holda qanday ichki hujjatlar qabul qilinishi mumkinligini belgilaydi.

Ushbu sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismi beshinchi xatboshida boshlangʻich kasaba uyushmasi tashkilotining saylab qoʻyiladigan organi kasaba uyushmasi qoʻmitasi, kasaba uyushmasining tashkilotchisi yoki kasaba uyushmasi guruhining tashkilotchisi boʻlishi mumkinligi va MK matnida kasaba uyushmasi qoʻmitasi ushbu kasaba uyushmasi tashkilotining saylab qoʻyiladigan organi kasaba uyushmasi qoʻmitasi deb yuritilishi belgilanmoqda.

MKning 12-moddasida mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarning turlari koʻrsatilgan boʻlib, unga koʻra ichki hujjatlar ham 2 xil ekanligi belgilangan, yaʼni ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra qabul qilinadigan ichki hujjatlar va ish beruvchi oʻz vakolatlari doirasida yakka oʻzi qabul qiladigan yakka tartibdagi huquqiy hujjatlar hisoblanuvchi ichki hujjatlarga boʻlinadi.

Shu asoslarga koʻra MKning turli moddalarida tashkilotda ayrim normalarni kasaba uyushmasi bilan kelishuvga koʻra qabul qilingan hujjatlarda belgilash mumkinligi koʻrsatilgan.

MISOL

MKning 252-moddasi oltinchi qismida mukofotlash, ish haqi asosiy qismiga doir qoʻshimcha toʻlovlar va ustamalar, boshqa ragʻbatlantiruvchi toʻlovlar tizimlari ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra belgilanishi koʻrsatilgan.

Vazirlar Mahkamasining 2012 yil 18 oktyabrdagi 297-son qarori bilan tasdiqlangan “Oʻrindoshlik asosida hamda bir necha kasbda va lavozimda ishlash tartibi toʻgʻrisida”gi nizomning 24-bandida kasblar va lavozimlarda bir necha kasb va lavozim asosida ishlaganlik, xizmat koʻrsatish zonasini kengaytirganlik, ishlar hajmini koʻpaytirganlik uchun xodimlarga qoʻshimcha haq toʻlash miqdori, agar jamoaviy shartnomada yoxud ish beruvchi tomonidan kasaba uyushma qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi bilan kelishgan holda qabul qilingan boshqa ichki hujjatda oʻzgacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, tomonlarning kelishuvi boʻyicha belgilanadi.

2.6. Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik mehnat nizolarini hal qilishda (tartibga solishda) xodimlarning va ish beruvchilarning vakillari ishtirokini nazarda tutadi.

Jumladan, MKning 547-moddasi toʻrtinchi qismiga koʻra mehnat nizolari boʻyicha komissiyalar ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi tomonidan har bir tarafdan vakillar soni teng boʻlgan holda teng huquqlilik asosida tuziladi (ushbu modda sharhiga qarang).

2.7. Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik xodimlarning va ish beruvchilarning mehnat sohasidagi manfaatlari muvozanatini taʼminlashga qaratilgan boshqa chora-tadbirlarni mustahkamlaydi.

Oʻzbekiston Respublikasining 2014 yil 25 sentyabrdagi “Ijtimoiy sheriklik toʻgʻrisida”gi Qonuni ham oʻzida mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikka oid qoidalarni mujassamlashtirgan. Xususan, mazkur Qonunning maqsadi ijtimoiy sheriklik sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat. Qonunda belgilanishicha davlat organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari ijtimoiy sheriklik subʼyektlaridir.

Qonunning 5-moddasiga koʻra ijtimoiy sheriklik aholini ijtimoiy muhofaza qilish, qoʻllab-quvvatlash va uning ijtimoiy faolligini oshirish, aholining bandligini taʼminlash sohalarida ham amalga oshirilishi mumkin.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 3 iyuldagi “Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiyalar toʻgʻrisida”gi 553-son qarori qabul qilinishini ham chora-tadbirlardan biri sifatida misol qilish mumkin.

Ijtimoiy sheriklik mehnat sohasining asosiy tomonlari boʻlgan xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarning muhim tarkibiy qismi boʻlib, uning taʼminlanishi ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi munosabatlarni barqarorlashtirishga xizmat qiladi.