1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida noqulay mehnat sharoitlariga taʼrif berilgan boʻlib, unga zararli (oʻta zararli) va (yoki) xavfli (oʻta xavfli) ishlab chiqarish omilining mavjudligi bilan tavsiflanadigan mehnat sharoitlari noqulay mehnat sharoitlari hisoblanadi.

Xodimning mehnat faoliyati amalga oshiriladigan ishlab chiqarish muhiti va mehnat jarayoni omillari ishlab chiqarish omillari hisoblanadi.

Mehnat sharoitlari deganda mehnatni amalga oshirish chogʻidagi ijtimoiy va ishlab chiqarish omillari yigʻindisi tushuniladi.

Zararli (oʻta zararli) va xavfli (oʻta xavfli) ishlab chiqarish omillarining mavjudligi bilan tavsiflanadigan noqulay mehnat sharoitlari haqida Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining 2024 yil 22 fevraldagi 8-sonli “Ishlab chiqarish muhiti omillarining zararliligi va xavfliligi, mehnat jarayonining ogʻirligi va tigʻizligi koʻrsatkichlari boʻyicha mehnat sharoitlarining gigiyenik tasnifini (0069-24-son SanQvaN) tasdiqlash toʻgʻrisida” qarori (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024 yil 25 martda hisobga olindi, hisob raqami 241)da keltirilgan.

Zararlilik va xavflilik darajasi boʻyicha mehnat sharoitlari quyidagi toʻrtta sinfga boʻlinadi:

1-sinf (maqbul mehnat sharoitlari) — bunda xodimlarning salomatligi saqlanishini taʼminlash bilan birga ish qobiliyatini yuqori darajasini ushlab turish uchun dastlabki shart-sharoitlar yaratib beriladi. Ishlab chiqarishdagi maqbul sharoitlarda noqulay omillar, aholi uchun xavfsiz sifatida qabul qilingan darajalardan oshib ketmasligi kerak;

2-sinf (ruxsat etilgan mehnat sharoitlari) — ish oʻrni uchun belgilangan gigiyenik normativlardan oshib ketmaydigan muhit va mehnat jarayoni omillarining darajalari, bunda organizmning funktsional holatidagi oʻzgarishlar reglamentlangan dam olishdan keyin yoki keyingi smena boshlanishiga tiklanadi va xodimlarning salomatlik holatiga uzoq davom etadigan vaqt davomida salbiy taʼsir koʻrsatmaydi. Maqbul va ruxsat etilgan sinflar xavfsiz boʻlgan mehnat sharoitlariga mos keladi;

3-sinf (zararli boʻlgan mehnat sharoitlari) gigiyenik normativlardan oshib ketadigan hamda xodimlar organizmiga nojoʻya taʼsir koʻrsatadigan zararli ishlab chiqarish omillarini mavjudligi. Zararli boʻlgan mehnat sharoitlari gigiyenik normativlarni oshish darajalari va xodimlar organizmida yaqqol namoyon boʻladigan oʻzgarishlar boʻyicha zararlilik quyida koʻrsatilgan toʻrtta darajaga boʻlinadi:

3-sinfning 1 darajasi (3.1) — zararli omil darajalarini gigiyenik normativlaridan ogʻishi bilan taʼriflanuvchi zararli mehnat sharoitlari, organizmda funktsional oʻzgarishlarni yuzaga keltirib, ular zararli boʻlgan omillar bilan uzoq vaqt davomida aloqa uzilgandan keyin qayta tiklanadi;

3-sinfning 2 darajasi (3.2) — koʻp holatlarda ish qobiliyatini vaqtincha yoʻqotish bilan bogʻliq boʻlgan kasalliklarni oʻsishiga, umumiy kasalliklar sonini ortishiga, uzoq davom etadigan (15 yildan ortiq) mehnat sharoitidan soʻng kasbiy kasalliklarni dastlabki belgilarini paydo boʻlishiga, barqaror boʻlgan funktsional buzilishlarga olib keluvchi zararli ishlab chiqarish omillarining maʼlum darajalariga ega boʻlgan zararli mehnat sharoitlari;

3-sinfning 3 darajasi (3.3) — kasb kasalliklarini, mehnat faoliyati davrida yengil va oʻrtacha daraja ogʻirlikda rivojlanishiga, ish qobiliyatini vaqtincha yoʻqotish bilan bogʻliq boʻlgan kasalliklarni oshib ketishiga, surunkali umumiy somatik patologiyalarni oʻsishiga olib keladigan zararli va xavfli boʻlgan ishlab chiqarish omillari darajalariga ega zararli, ogʻir mehnat sharoitlari;

3-sinfning 4 darajasi (3.4) — kasbiy kasalliklarni ogʻir shakllari (umumiy ish qobiliyatini yoʻqotish bilan kechadigan) kelib chiqishi, surunkali kasalliklar sonini ahamiyatli ravishda oʻsishi va ish qobiliyatini vaqtincha yoʻqotish bilan bogʻliq boʻlgan kasalliklarni yuqori darajalari qayd qilinishi mumkin boʻlgan juda zararli va ogʻir mehnat sharoitlari.

4-sinf — smena davomida oʻlimga sabab boʻlishi mumkin boʻlgan ishlab chiqarish omillari bilan tavsiflanadigan oʻta xavfli mehnat sharoitlari.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasining 2006 yil 28 sentyabrdagi OʻRQ-57-sonli “Xavfli ishlab chiqarish obʼyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida” qonunning 4-moddasida keltirilganidek, xavfli ishlab chiqarish omillari mavjudligi bilan tavsiflanadigan noqulay mehnat sharoitlarini keltirib chiqaruvchi quyidagi xavfli moddalar mavjud ishlab chiqarish obʼyektlari kiradi:

portlash-yongʻin xavfi boʻlgan muhitni yuzaga keltirishi mumkin boʻlgan moddalar;

tasdiqlangan standartlarga muvofiq tirik organizmga taʼsir qilish darajasiga koʻra I, II va III xavflilik darajalariga (oʻta xavfli, yuqori darajada xavfli va oʻrtacha darajada xavfli) mansub zararli moddalar;

muayyan turdagi tashqi taʼsir chogʻida issiqlik ajratgan va gazlar hosil qilgan holda oʻz-oʻzidan juda tez tarqaladigan kimyoviy oʻzgaruvchan portlovchi moddalar;

inson sogʻligʻi va atrof muhit uchun xavfli kontsentratsiyali moddalar mavjud boʻlgan ishlab chiqarish chiqindilari foydalaniladigan, ishlab chiqariladigan, qayta ishlanadigan, hosil qilinadigan, saqlanadigan, tashiladigan, yoʻq qilinadigan;

0,07 megapaskaldan ortiq bosim ostida yoki ishlatiladigan suyuqlikning normal atmosfera bosimidagi qaynash haroratidan ortiq haroratda ishlaydigan uskunalardan foydalaniladigan;

koʻchmas asosga oʻrnatilgan yuk koʻtarish mexanizmlari, eskalatorlar, osma yoʻllar, funikulyorlardan (togʻ temir yoʻllaridan) foydalaniladigan;

qora va rangli metallar eritmalari hamda ushbu eritmalar asosida qotishmalar olinadigan;

konchilik ishlari, foydali qazilmalarni qazib olish va boyitish ishlari, shuningdek yer osti sharoitida ish olib boriladigan korxonalar yoki ularning tsexlari, uchastkalari, maydonchalari, shuningdek boshqa ishlab chiqarish obʼyektlari kiradi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida zararli mehnat sharoitlari tushunchasiga taʼrif berilgan boʻlib, unga koʻra xodimga taʼsiri kasb kasalligiga olib kelishi mumkin boʻlgan ishlab chiqarish omilining mavjudligi bilan tavsiflanadigan mehnat sharoitlari zararli mehnat sharoitlari hisoblanadi.

Kasb kasalligi deganda xodimning unga zararli ishlab chiqarish omili yoki xavfli ishlab chiqarish omili taʼsiri natijasida yuzaga kelgan va uning kasbga oid mehnat qobiliyatini vaqtincha yoxud turgʻun yoʻqotishiga sabab boʻlgan oʻtkir yoki surunkali kasalligi tushuniladi.

MILLIY QONUNCHILIK

Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 8 fevraldagi 62-son qarori bilan “Mehnatda mayib boʻlgan yoki kasb kasalligiga chalingan shaxslarning kasbiy mehnat layoqati yoʻqotilishi darajasini belgilash tartibi toʻgʻrisida”gi nizom tasdiqlangan boʻlib, ushbu nizomga asosan Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar, tuman, shahar, tumanlararo tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari tomonidan mehnatda mayib boʻlgan yoki kasb kasalligiga chalingan shaxslarning kasbiy mehnat layoqati yoʻqotilishi darajasi belgilanadi.

Mazkur Nizom bilan Kasb kasalliklari roʻyxati ham tasdiqlangan.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida xavfli mehnat sharoitlari tushunchasiga taʼrif berilgan boʻlib, unga koʻra xodimga taʼsiri uning jarohatlanishiga olib kelishi mumkin boʻlgan ishlab chiqarish omilining mavjudligi bilan tavsiflanadigan mehnat sharoitlari xavfli mehnat sharoitlaridir. Miqdoriy tavsifiga va taʼsir koʻrsatishning davomiyligiga qarab ayrim zararli ishlab chiqarish omillari xavfli boʻlishi mumkin.

Zararli ishlab chiqarish omillari maʼlum bir sharoitlarda ishchilarning mehnat qobiliyati susayishi yoki sogʻligi yomonlashishiga olib keluvchi ishlab chiqarish omillari hisoblanadi.

Zararli ishlab chiqarish omillariga esa quyidagilarni misol qilib keltirish mumkin:

noqulay meteorologik (ob-havo) sharoitlari;

havo muhitining changlar va gazlarga egaligi;

shovqin, infra- va ulʼtratovushlar, tebranishlar;

elektromagnit maydon, lazer va ionlashtiruvchi nurlanishlar va boshqalarning mavjudligi kabilar.

Zararli ishlab chiqarish omili taʼsiri xodimning kasb kasalligiga chalinishiga olib kelishi mumkin boʻlgan ishlab chiqarish omili hisoblanib, noqulay mehnat sharoitlari oqibatida zararli omillar xodimlar sogʻligiga yillar davomida taʼsir etib boradi va ish davomida orttirib olingan surunkali kasallik – kasb kasalligiga duchor boʻladi. Masalan, shovqinda ishlovchilarda karlikning paydo boʻlishi, ish xona yorugʻligi ruxsat etilgan darajadan kam boʻlishi oqibatida koʻz nurining kamayishi va hokazolar.

Xavfli ishlab chiqarish omillari – bu shunday ishlab chiqarish omillari hisoblanadiki, bunda, maʼlum bir sharoitlarda ushbu omillar taʼsirida ishchilarga jarohat yetkazilishi yoki ularning sogʻligining keskin tarzda buzilishiga olib kelishi mumkin. Xavfli ishlab chiqarish omillariga masalan, quyidagilarni kiritish mumkin:

maʼlum bir aniq kuchlanishga ega boʻlgan elektr toki;

qoyasimon chiqib turuvchi jismlar;

ishchilarning balandlikdan qulab tushishlari yoki biror predmet va uning qismlarining tushib ketishi;

atmosfera bosimidan yuqori boʻlgan bosim ostida ishlovchi qurilmalar.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismida oʻta zararli mehnat sharoitlari tushunchasiga taʼrif berilgan boʻlib, unga koʻra kasb kasalliklarining ogʻir shakllarini (umumiy mehnat qobiliyatining yoʻqotilishi) yoxud surunkali kasalliklar sonining ancha oʻsishini va mehnat qobiliyatining vaqtincha yoʻqotilishi kuzatiladigan kasallanishning yuqori darajalarini keltirib chiqaradigan zararli ishlab chiqarish omillari darajalari bilan tavsiflanadigan mehnat sharoitlari oʻta zararli mehnat sharoitlari hisoblanadi.

Bunday muhitda ishlayotgan xodimlar mehnat qobiliyatini vaqtincha yoʻqotish xavfi yuqori boʻlgan ish muhitida mehnat qiladilar.

Oʻta zararli mehnat sharoitlarining asosiy tavsifiga quyidagilar kiradi:

kasb kasalliklari xavfi – yuqori darajada surunkali kasalliklar va jarohatlar yuzaga kelishi mumkinligi;

jismoniy va ruhiy talofat – xodimlarning mehnat qobiliyatini yoʻqotishiga olib kelishi mumkinligi;

tashxis va profilaktika – maxsus tibbiy tekshiruvlar talab qilinishi zarurligi;

mehnat sharoitini gigiyenik baholash – ish joylarini attestatsiyadan oʻtkazish va xavf darajasini aniqlash zarurligi. Ushbu talablar oʻta zararli mehnat sharoitlarida kuzatiladi va taʼminlanishi talab etiladi.

Oʻta zararli mehnat sharoitlarida tibbiy nazorat va kasb kasalliklari profilaktikasi boshlangʻich va davriy tibbiy koʻrikdan oʻtishni, shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlashni talab etadi.

Boshlangʻich tibbiy koʻrik – sogʻlom xodimlarni oʻta zararli mehnat sharoitlarida ishlashiga ruxsat berilishi boʻlib, bunda voyaga yetmaganlar, nogironligi boʻlgan shaxslar, pensionerlar va ushbu mehnat faoliyati sogʻligiga teskari taʼsir etishi mumkin boʻlgan ayrim toifadagi xodimlarga ishlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Davriy tibbiy koʻrik – xodimlar sogʻligʻini muntazam tekshirish va kasbiy kasalliklarni oldini olish maqsadida oʻtkaziladi.

Himoya vositalari – ishchilarga maxsus jihozlar va individual himoya vositalari taqdim etilishi shart.

Xavfsizlik choralari – texnologik jarayonlarni yaxshilash orqali zararli taʼsirni minimallashtiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida oʻta zararli mehnat sharoitlari boʻyicha maxsus talablar va normalar belgilangan.

Ish muhiti baholash va attestatsiyadan oʻtkazish - kasb kasalliklari xavfini kamaytirish uchun ish beruvchilar qatʼiy normalarga rioya qilishi shart.

5. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismiga koʻra smena davomida oʻlimga sabab boʻlishi mumkin boʻlgan ishlab chiqarish omillari bilan tavsiflanadigan mehnat sharoitlari oʻta xavfli mehnat sharoitlaridir.

Bunday muhitda ishlayotgan xodimlar juda yuqori xavf ostida mehnat qiladilar va ularning xavfsizligini taʼminlash uchun qatʼiy choralar koʻrilishi kerak.

Oʻta xavfli mehnat sharoitlarining asosiy tavsifiga quyidagilar kiradi:

jismoniy xavf – yuqori bosim, yuqori harorat, portlash xavfi, radiatsiya taʼsiri;

kimyoviy va biologik xavf – zaharli moddalar, biologik agentlar, gazlar va bugʻlar;

mexanik xavf – ogʻir texnika, yuqori tezlikda harakatlanuvchi mexanizmlar;

tibbiy nazorat – xodimlarning sogʻligʻini muntazam tekshirish va xavfni kamaytirish, ishchilarning sogʻligʻini muntazam nazorat qilish va kasbiy kasalliklarni oldini olish.

Baxtsiz hodisalar xavfi – ish jarayonida yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan xatolar va xavfli vaziyatlar natijasida jiddiy jarohat olish ehtimoli yuqori boʻlgan xavfdir.

Xavfni kamaytirish choralarini koʻrish. Bunda:

shaxsiy himoya vositalari, yaʼni xodimlar ish jarayonida xodim individual yakka oʻzi foydalanadigan maxsus kiyimlar, respiratorlar, himoya niqoblari va boshqa jihozlar bilan taʼminlanadi;

texnologik xavfsizlik choralari, yaʼni ish davomida xavfli jarayonlar uchun maxsus himoya vositalari va xavfsizlik qoidalari joriy qilinadi;

xavfsizlik boʻyicha treninglar, yaʼni xodimlarni xavfli muhitda qanday ishlashni oʻrgatiladi;

mashgʻulot va favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik, yaʼni xodimlarni xavfli vaziyatlarga tayyorlash va tezkor javob berish tizimini takomillashtiriladi.

Ish muhitini baholash va attestatsiyadan oʻtkazish orqali ish beruvchilar xavfni kamaytirish uchun qatʼiy normalarga rioya qilishi shart. Ish shartlari va xavfsizlik qoidalari – ish beruvchi xavfli muhitda ishlayotgan xodimlar uchun qoʻshimcha imtiyoz va himoya choralarini taʼminlashi kerak.

6. Sharhlanayotgan moddaning oltinchi qismida noqulay tabiiy-iqlim sharoitlari tushunchasiga taʼrif berilgan boʻlib, unga koʻra xodim tomonidan mehnat faoliyatini amalga oshirishga va uning choʻl joylarda, baland togʻli, borish qiyin boʻlgan joylarda, shuningdek noqulay ekologik vaziyatga ega boʻlgan joylarda istiqomat qilishiga noqulay taʼsir koʻrsatadigan tabiiy-iqlim, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy va tibbiy-biologik omillar yigʻindisi noqulay tabiiy-iqlim sharoitlari hisoblanadi.

Mehnat qilish uchun noqulay tabiiy-iqlim sharoitlariga ega boʻlgan joylar roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasi bilan kelishilgan holda belgilanadi.

Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 6 sentyabrdagi 743-son qarori bilan “Tabiiy-iqlim va maishiy sharoitlari ogʻir va noqulay boʻlgan joylarda ishlovchi xodimlar mehnatiga haq toʻlashga tuman koeffitsiyentlarini, shuningdek, ularga har yili beriladigan qoʻshimcha taʼtilning eng kam muddatini belgilash va qoʻllash tartibi toʻgʻrisida”gi nizom tasdiqlangan boʻlib, ushbu nizom mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar tashkilotlar tomonidan tabiiy-iqlim va maishiy sharoitlari ogʻir va noqulay boʻlgan joylarda ishlaganlik uchun mehnatga haq toʻlashga tuman koeffitsiyentlarini va yillik qoʻshimcha taʼtillarni belgilash shartlarini tartibga soladi.

Mazkur nizomga koʻra tabiiy-iqlim sharoitlari ogʻir va noqulay boʻlgan joylarda ishlaganlik uchun mehnatga haq toʻlashga tuman koeffitsiyentlari boʻyicha ustamalar va yillik qoʻshimcha taʼtillar atmosfera havosi harorati 350 dan yuqori boʻlgan kunlarning oʻrtacha sonini, yogʻingarchilik darajasini, yerosti suvlari zaxiralarini, chang boʻroni tezligini, nur taratish tabiiy manbalari fonini tavsiflovchi mezonlar va koʻrsatkichlar asosida aniqlangan.

Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 6 sentyabrdagi 743-son qarorining 4-bandiga koʻra Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi qoʻmitasi Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi, Gidrometeorologiya xizmati agentligi va Kadastr agentligi bilan birgalikda respublika tumanlari va shaharlari boʻyicha tabiiy-iqlim sharoitlari ustidan har yili tizimli monitoring olib boradi va zarur hollarda monitoring natijalari boʻyicha tabiiy-iqlim sharoitlari ogʻir va noqulay boʻlgan hududlar roʻyxatiga tuzatish kiritish boʻyicha Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritadi.

XALQARO STANDARTLAR

Xalqaro mehnat tashkilotining Mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda ishlab chiqarish muhiti toʻgʻrisidagi 155-son konventsiyasi Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan boʻlib, ushbu konventsiyada mehnat xavfsizligi va gigiyenasiga oid xalqaro standartlar belgilangan boʻlib, ishlab chiqarish jarayonidagi zararli va xavfli omillar haqida ham maʼlumotlar mavjud.

Konventsiyada ish joyidagi xavfli va zararli omillarni kamaytirish, ishchilarning sogʻligʻini himoya qilish va mehnat muhitini yaxshilashga qaratilgan talablar belgilangan. Shuningdek, ish beruvchilar va davlat organlari mehnat xavfsizligini taʼminlash uchun milliy siyosat va dasturlar ishlab chiqishi kerakligi taʼkidlangan.