1. Noqulay mehnat sharoiti deganda bu xodimning yuqori harorat, namlik, chang, gazlar, ximiyaviy moddalar, radiatsiya va boshqa zararli taʼsirlar sharoitida, shuningdek ogʻir jismoniy mehnatlarni bajarishi tushuniladi. Noqulay mehnat sharoiti ish oʻrinlarini attestatsiya qilish orqali maxsus tartibda aniqlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 15 sentyabrdagi 263-son qarori bilan “Ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunalarning jarohatlash xavfliligi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom tasdiqlangan boʻlib, ushbu nizomga asosan ish oʻrinlari attestatsiyadan oʻtkaziladi.

Bundan tashqari, Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 14 noyabrdagi 758-son qarori bilan “Oʻta zararli va oʻta xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarda band boʻlgan xodimlar uchun ish vaqtining cheklangan davomiyligi” tasdiqlangan boʻlib, ushbu lavozimlarda ishlovchi xodimlar uchun ish oʻrinlarini attestatsiyadan oʻtkazish ham shart emas, aniq qisqartirilgan ish vaqti belgilangan.

Shuningdek, noqulay mehnat sharoitlaridagi ishlarda band boʻlgan xodimlar uchun ish vaqtining qisqartirilgan davomiyligi har kungi ishi (smenasi) davomiyligi MKning 477 va 478-moddalarida koʻrsatilgan.

Noqulay sharoitlarning salbiy taʼsirini yumshatish uchun qonunchilikda bunday lavozimlardagi xodimlar uchun bir kunda normal ish vaqtidan qisqaroq ish vaqtini belgilaydi, ammo mehnatiga haq toʻlash xuddi ish vaqtining normal davomiyligida boʻlgani kabi miqdorda amalga oshiriladi.

MISOL

Zavodda yagona tarif setkasi boʻyicha 4 razryadli chilangar haftasiga qirq soat ishlaydi, shuningdek ushbu lavozim va razryaddagi chilangar ogʻir va zararli sharoitda ishlaganligi uchun unga haftasiga 35 soat ishlash belgilangan, bunda ikkala chilangarga ham haftasiga 40 soatlik ish haqi miqdori toʻlanadi. Yaʼni ikkinchi chilangar ogʻir va zararli sharoitda ishlaganligi uchun haftasiga 35 soat ishlasa ham 40 soatlik toʻliq stavkada belgilangan ish haqi miqdori toʻlanadi.

2. Ish oʻrinlarini attestatsiyasi xulosasiga koʻra zararli va (yoki) xavfli mehnat sharoitlari deb topilgan ishlarda band boʻlgan xodimlarning mehnatiga haq toʻlash oshirilgan miqdorda belgilanishi kerak.

Bu moddaning asosiy maqsadi xodimlarning salomatligi va hayotiga tahdid solishi mumkin boʻlgan sharoitlarda ishlashini kompensatsiya qilish, ularni ijtimoiy himoya qilish va bunday ishlarda mehnat qilayotganlar uchun qoʻshimcha ragʻbat yaratishdir.

MKning 477-moddasiga asosan mehnat jarayonida zararli va xavfli ishlab chiqarish omillari taʼsiriga duchor boʻladigan xodimlarga haftasiga oʻttiz olti soatdan oshmaydigan ish vaqtining qisqartirilgan davomiyligi belgilanadi.

Yuqoridagilarga koʻra zararli va (yoki) xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarda band boʻlgan xodimlarga mehnatiga haq toʻlashda ham normal mehnat sharoitlarida ishlovchilarning ish haqini oshirilgan miqdori belgilanadi.

3. Oshirilgan miqdor ushbu moddaning uchinchi qismida koʻrsatilgan boʻlib, uning eng kam miqdori normal mehnat sharoitlaridagi har xil turdagi ishlar uchun belgilangan tarif stavkasining (maoshning) toʻrt foizini tashkil etadi.

MISOL

Agar xodimning asosiy tarif stavkasi yoki oylik maoshi 5 000 000 soʻm boʻlsa:

Qoʻshimcha haqning eng kami:

5 000 000 × 4% = 200 000 soʻm.

Demak, xodimning umumiy ish haqi:

5 000 000 + 200 000 = 5 200 000 soʻm.

4. Zararli va (yoki) xavfli mehnat sharoitlarida ishlayotgan xodimlarga toʻlanadigan qoʻshimcha haqning aniq miqdori:

Ish beruvchi tomonidan, kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda belgilanadi. Bu degani, MKda minimal chegarani belgilaydi (eng kam miqdori 4%), ammo yuqori miqdorini korxona (byudjet tashkilotlari boʻlmagan) mustaqil ravishda aniqlaydi.

Bunda ish beruvchi va kasaba uyushmasi korxonadagi zararli yoki xavfli ish sharoitlarini baholaydi.

Har bir lavozim boʻyicha qoʻshimcha haq miqdori belgilab qoʻyiladi.

Bu haqdagi qaror korxonaning ichki hujjatlarida (masalan, “Mehnat haqi toʻgʻrisidagi nizom”da) rasmiylashtiriladi.

MISOL

Agar korxonada xodimning oylik maoshi 5 000 000 soʻm boʻlsa va zararli ish sharoiti mavjud boʻlsa, MK boʻyicha qoʻshimcha haqning eng kami: 5 000 000 × 4% = 200 000 soʻm.

Lekin korxonadagi kasaba uyushmasi bilan kelishilgan holda bu miqdor 10% etib belgilansa, 5 000 000 × 10% = 500 000 soʻm.

Xodimning umumiy ish haqi: 5 500 000 soʻm.