1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida noqulay mehnat sharoitlarida amalga oshiruvchi xodimlarga taʼrif berilgan boʻlib, unga koʻra mehnat sharoitlari va asbob-uskunaning jarohat yetkazish xavfi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish asosida aniqlanadigan, mehnat sharoitlari xodimning mehnat qobiliyatiga va sogʻligʻiga nomaqbul taʼsir koʻrsatadigan ish oʻrinlarida band boʻlgan xodimlar mehnat faoliyatini noqulay mehnat sharoitlarida amalga oshiruvchi xodimlar hisoblanadi.

Ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunaning jarohat yetkazish xavfi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish mehnat muhofazasi va xavfsizlikni taʼminlash uchun muhim jarayon hisoblanadi. Attestatsiya jarayonida ish oʻrinlari mehnat sharoitlari, ishlab chiqarishdagi xavf-xatarlar va asbob-uskunalarning holati baholanadi.

Oʻzbekistonda mehnat sharoitlarini baholash va ish oʻrinlarini attestatsiya qilish belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Bu jarayonda ish beruvchilar va davlat organlari mehnat muhofazasi talablariga rioya qilishni taʼminlash uchun maxsus metodologiyadan foydalanadilar.

Ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunaning jarohat yetkazish xavfi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish Oʻzbekistonda belgilangan meʼyoriy normativlar asosida amalga oshiriladi. Bu jarayon mehnat muhofazasi talablariga muvofiq ravishda ishlab chiqilgan va ish beruvchilar tomonidan bajarilishi shart.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunaning jarohat yetkazish xavfi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish haqida va uning maqsadi koʻrsatilgan.

Unga koʻra ushbu attestatsiya mehnat sharoitlarini, ish oʻrinlaridagi mehnat jarayonining ogʻirligi va tigʻizligini hamda asbob-uskunaning jarohat yetkazish xavfini baholash, zararli va xavfli ishlab chiqarish omillarini aniqlash, shuningdek mehnat sharoitlarini, mehnat jarayonining ogʻirligi va tigʻizligini qonunchilikda belgilangan talablarga muvofiqlashtirish maqsadida oʻtkaziladi.

Attestatsiya fuqarolarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normalar, qoidalar va yoʻriqnomalar talablariga javob beradigan sogʻligʻi va mehnatning xavfsiz shart-sharoitlariga boʻlgan konstitutsiyaviy huquqlarini amalga oshirish maqsadida ish oʻrinlaridagi mehnat sharoitlarini baholash hamda noqulay, zararli va (yoki) xavfli ishlab chiqarish omillarini aniqlash uchun oʻtkaziladi.

Attestatsiya natijalaridan quyidagi maqsadlarda foydalaniladi va:

mehnat sharoitlarini mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normalar, qoidalar va yoʻriqnomalar talablariga muvofiqlashtirish tadbirlarini ishlab chiqish va amalga oshirish;

ogʻir ishlarda, noqulay, zararli va (yoki) xavfli ishlarda va mehnatning boshqa alohida shart-sharoitlarida band boʻlgan xodimlarga qonun hujjatlarida nazarda tutilgan imtiyozlar va kompensatsiyalarni belgilash;

xodimlarni ish joylaridagi mehnat sharoitlari, sogʻliqqa shikast yetkazishning mavjud xavfi, zararli va (yoki) xavfli ishlab chiqarish omillari taʼsiridan himoya qilish chora-tadbirlari hamda ogʻir ishlarda, noqulay, zararli va (yoki) xavfli ishlarda va boshqa alohida mehnat sharoitlarida ishlovchi xodimlarga berilishi kerak boʻlgan kompensatsiyalardan xabardor qilish;

ish joylarida mehnat sharoitlarini nazorat qilish;

kasbiy xavfni baholash;

xodimlarni yakka tartibdagi va jamoaviy himoya vositalari bilan taʼminlash;

mehnat sharoitlarining holati toʻgʻrisida statistika hisobotini tayyorlash;

mehnatni muhofaza qilish ishlarini tashkil etishning mehnatni muhofaza qilish talablariga muvofiqligini tasdiqlash;

kasb kasalligiga shubha tugʻilganda kasallikning kasb bilan bogʻliqligi toʻgʻrisidagi masalani hal etish, shuningdek kasb kasalligi tashxisini aniqlash;

xodimlar mehnatining xavfsiz shart-sharoitlarini taʼminlash bilan bogʻliq masalalar va kelishmovchiliklarni koʻrib chiqish;

mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normalar, qoidalar va yoʻriqnomalar talablariga muvofiq xodimlarni sanitariya-maishiy va tibbiy taʼminlash;

xodimlarning ayrim toifalari uchun mehnatni cheklashlarni asoslash, ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar, lavozimlar va koʻrsatkichlarni imtiyozli pensiya taʼminoti huquqini beruvchilarga tegishli deb topish;

shu jumladan mehnatni muhofaza qilish fondi mablagʻlari hisobiga korxonada mehnat sharoitlari va muhofazasini yaxshilash tadbirlarini rejalashtirish va moliyalashtirish;

xizmatchilar va ishchi kasblari lavozimlari nomlarini Xizmatchilar va ishchi kasblari asosiy lavozimlari klassifikatorida hamda xizmatchilar lavozimlari va ishchi kasblarining tarmoq tarif-malaka maʼlumotnomalarida koʻrsatilgan nomlarga muvofiqlashtirish;

korxonada mehnat sharoitlari va muhofazasining holati toʻgʻrisidagi axborotlarni toʻplash va qayta ishlash uchun asos hisoblanadi.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismiga koʻra ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunaning jarohat yetkazish xavfi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan nizomga muvofiq amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 15 sentyabrdagi 263-son qarori bilan “Ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunalarning jarohatlash xavfliligi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom tasdiqlangan boʻlib, ushbu nizom mehnat sharoitlarini baholash va ish oʻrinlarini attestatsiya qilish uslubini belgilangan. Bu nizom ish joylaridagi mehnat sharoitlarini baholash, zararli va xavfli ishlab chiqarish omillarini aniqlash hamda mehnat muhitini qonunchilik talablariga muvofiqlashtirishni oʻz ichiga oladi. Ushbu hujjatda ish oʻrinlarini baholash mezonlari va talablari koʻrsatilgan.

Mazkur nizomning 6-bandiga koʻra quyidagi:

xodimlarga qonun hujjatlarida nazarda tutilgan imtiyozlar va kompensatsiyalar belgilanadigan noqulay, zararli va (yoki) xavfli hamda boshqa alohida mehnat sharoitlariga ega boʻlgan;

ularda nogironligi boʻlgan shaxslar band boʻlgan;

imtiyozli shartlarda pensiya olish huquqini beradigan ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar, lavozimlar va koʻrsatkichlar roʻyxatlarida koʻrsatilgan;

xavfli ishlab chiqarish obʼyektlaridagi barcha ish oʻrinlari va kasblar attestatsiyadan oʻtkazilishi kerak.

Ushbu bandda koʻrsatilmagan ish oʻrinlarini attestatsiyadan oʻtkazish korxona rahbarining xohishi boʻyicha oʻtkaziladi.

Ish oʻrinlarini attestatsiyadan oʻtkazish tartibi – ish beruvchilar va tashkilotlar uchun mehnat muhofazasi talablariga rioya qilish boʻyicha yoʻriqnoma sifatida xizmat qiladi.

Agar ish joyidagi mehnat sharoitlari yomon boʻlsa va asbob-uskunalar xodimning sogʻligʻiga zarar yetkazishi mumkin boʻlsa, bu ish joyi maxsus tekshiruv, yaʼni attestatsiyadan oʻtkaziladi. Attestatsiya jarayoni orqali ish joyining xavfli yoki noqulay ekanligi aniqlanadi.

Agar xodim ana shunday sharoitlarda ishlasa, u mehnat faoliyatini noqulay mehnat sharoitlarida amalga oshiruvchi xodim deb hisoblanadi. Bu xodimlar xavfli yoki ogʻir sharoitlarda ishlagani uchun qonunchilikda belgilangan himoya choralari va imtiyozlardan foydalanishi mumkin. Yaʼni, ish beruvchi xodimlarning mehnat sharoitlarini tekshirish va xavfsizligini taʼminlashga masʼul.

Ushbu modda ish joylaridagi mehnat sharoitlarini baholash va xavfli omillarni aniqlashga qaratilgan. Attestatsiya jarayonida ish jarayonining ogʻirligi va tigʻizligi, asbob-uskunalarning xavfliligi hamda zararli ishlab chiqarish omillari tekshiriladi. Bu tadbirlar mehnat muhitini qonunchilik talablariga muvofiqlashtirish va xodimlarning xavfsizligini taʼminlash maqsadida amalga oshiriladi.

XALQARO STANDARTLAR

Xalqaro mehnat tashkiloti ish oʻrinlarini attestatsiyadan oʻtkazish va mehnat xavfsizligini taʼminlash boʻyicha bir necha konventsiyalarni qabul qilgan. Ularning eng muhimlaridan biri XMTning 155-sonli konventsiyasi – "Mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda ishlab chiqarish muhiti toʻgʻrisida" boʻlib, u ish joylaridagi xavfli omillarni kamaytirish va ishchilarning sogʻligʻini himoya qilishga qaratilgan. Ushbu konventsiya mehnat xavfsizligi va gigiyenasiga oid xalqaro standartlarni belgilaydi. Oʻzbekiston Respublikasi mazkur konventsiyani 2024 yil 2 oktyabrda ratifikatsiya qilgan.