1. Sharhlanayotgan moddada mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik organlari tizimi va komissiyalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida tushunchalar berilgan.

Oʻzbekiston Respublikasining “Ijtimoiy sherikchilik toʻgʻrisida”gi Qonunida ijtimoiy sheriklik bilan bogʻliq qoida va normalar belgilangan. Unga koʻra ijtimoiy sheriklik deganda davlat organlarining nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdek normativ-huquqiy hujjatlarni, fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor boʻlgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorlik tushuniladi.

Ijtimoiy sheriklik - davlat organlarining nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdek normativ-huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor boʻlgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligidir.

Ijtimoiy sheriklik turli tomonlar oʻrtasidagi sheriklikni rivojlantirish orqali yanada adolatli, barqaror va rivojlangan jamiyat yaratishda muhim ahamiyatga ega. Ijtimoiy sheriklikda fuqarolik jamiyati institutlari faol ishtirok etadi, ular juda koʻplab ijtimoiy ahamiyatga molik vazifalarni hal qilishni oʻz zimmasiga oladi. Bejizga Oʻzbekiston Respublikasining 2022-2026 yillarga moʻljallangan Taraqqiyot strategiyasining 12-maqsadida ijtimoiy sheriklikning samarasini oshirish, nodavlat-notijorat tashkilotlar va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini davlat tomonidan subsidiyalar, grantlar va ijtimoiy buyurtmalar shakllarida qoʻllab-quvvatlash hajmini ikki barobarga oshirish belgilangan.

Ijtimoiy sheriklik gʻoyalari mehnat sohasida ikki va uch tomonlama sheriklikni amalga oshirish uchun olgʻa suriladi. Ijtimoiy sheriklik mehnat bozorida tengsizlikka qarshi kurashish vositasi hisoblanadi. Bu xodimlarga ish beruvchi ega boʻlgan imtiyozlar, sharoit va imkoniyatlardan teng foydalanishni kafolatlaydi, davlat organlarini har qanday ijtimoiy muammoni hal qilishda jamiyat bilan hamkorlik qilishga undaydi.

Ijtimoiy sheriklik mehnat sohasining asosiy tomonlari boʻlgan xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarning muhim tarkibiy qismi boʻlib, uning taʼminlanishi ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi munosabatlarni barqarorlashtirishga xizmat qiladi.

Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikning boshlangʻich darajada, yaʼni ikki tomonlama sheriklik xodimlar vakili va ish beruvchi oʻrtasida, hududiy, tarmoq va respublika darajalarida, yaʼni uch tomonlama sheriklikda xodimlarning vakillari, ish beruvchilarning va davlat tashkilotlari tomonidan yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni hamda ular bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish masalalari yuzasidan xodimlar, ish beruvchilar va davlat manfaatlarini muvofiqlashtirishni taʼminlashga qaratilgan oʻz manfaatlarini ifodalash va himoya qilish, jamoaviy muzokaralar olib borish va bitimlar tuzish uchun birlashish huquqini kafolatlaydi.

Xalqaro tajribaga koʻra mehnat munosabatlaridagi ijtimoiy sheriklik deganda kichik firmalardan tortib makroiqtisodiy darajada boʻlgan turli korxonalarning ikki va uch tomonlama kooperativ ishlab chiqarish munosabatlarini tartibga solish ham tushuniladi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonuni 49-moddasida belgilanishicha mehnat munosabatlari tartibga solinishini taʼminlash, jamoa muzokaralarini, maslahatlashuvlarini olib borish, jamoa shartnomalarining va kelishuvlarining loyihalarini tayyorlash, ularni tuzish, shuningdek ularning bajarilishi ustidan teng huquqlilik asosida nazoratni tashkil etish uchun taraflarning qaroriga binoan zarur vakolatlar berilgan ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha komissiyalar tuziladi.

Xodimlar va (yoki) ish beruvchilar tomonidan vakolat berilgan bir necha vakillar mavjud boʻlgan taqdirda, ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha komissiyalar tarkibi mutanosib vakillik printsipi asosida, taqdim etilayotgan xodimlar va ish beruvchilarning soniga qarab shakllantiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 3 iyuldagi “Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiyalar toʻgʻrisida”gi 553-son qarori qarori qabul qilingan. Qarorga koʻra komissiyalar quyidagi maqsadlarda tashkil etiladi:

ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni amalga oshirish, fuqarolarning mehnat huquqlarini, iqtisodiy va ijtimoiy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, ish beruvchilar va xodimlar tashkilotlari (keyingi oʻrinlarda Tomonlar deb ataladi) oʻrtasida hamkorlikni amalga oshirish;

bosh va hududiy bitimlar tuzish hamda ularning ijrosini nazorat qilish orqali ijtimoiy-mehnat munosabatlarini jamoa-shartnoma asosida tartibga solishga koʻmaklashish;

Xalqaro mehnat tashkilotining Jamoa muzokaralariga koʻmaklashish toʻgʻrisidagi Konventsiyasi (154-son)ga muvofiq mehnat va bandlik sharoitlarini aniqlash, ish beruvchilar va xodimlar, shuningdek ish beruvchi va xodimlar tashkilotlari oʻrtasidagi munosabatlarni tartibga solish boʻyicha jamoa muzokaralariga koʻmaklashish.

Komissiya tarkibida quyidagi doimiy ishchi guruhlar ham tuzilishi mumkin:

Bosh (hududiy) bitimni ishlab chiqish va amalga oshirish boʻyicha;

xalqaro mehnat normalarini qoʻllashga koʻmaklashish uch tomonlama maslahatlashuvlarni oʻtkazish boʻyicha;

jamoa mehnat nizolarini va normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini koʻrib chiqish boʻyicha;

mehnatni muhofaza qilish va uning xavfsizligi boʻyicha;

bandlik, ish haqi va ijtimoiy himoya masalalari boʻyicha.

2. Mutanosib vakillik printsipi komissiya tarkibidagi joylar soni har bir guruhning (kasaba uyushmasi yoki boshqa vakillarning) orqasida qancha xodim turganiga qarab taqsimlanishi degan maʼnoni anglatadi.

Masalan, agar korxonada ikkita turli kasaba uyushmasi boʻlsa, komissiyada koʻp sonli aʼzoga ega boʻlgan uyushma koʻproq vakilga, kam sonlisi esa kamroq vakilga ega boʻladi.

Agar bu printsip boʻlmaganda, 5 kishilik kichik bir guruh 500 kishilik katta kasaba uyushmasi bilan bir xil ovozga ega boʻlib qolishi va koʻpchilikning manfaatlariga zid qarorlar qabul qilinishiga sabab boʻlishi mumkin edi.

MISOL

Korxonada jamoa shartnomasini tuzish uchun 10 kishidan iborat komissiya tuzilmoqda. Ish beruvchi tomonidan 5 kishi tayinlandi. Xodimlar tomonidan esa qolgan 5 ta oʻrinni ikkita tashkilot boʻlishib olishi kerak:

"A" kasaba uyushmasi — 800 ta aʼzosi bor;

"B" vakillik organi — 200 ta aʼzosi bor.

Mutanosib taqsimlanganda:

"A" tashkilotiga — 4 ta oʻrin (chunki ular 80 foizni tashkil etadi);

"B" tashkilotiga — 1 ta oʻrin (chunki ular 20 foizni tashkil etadi) beriladi.