1. Sharhlanayotgan moddada ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha hududiy komissiyalar toʻgʻrisida qoidalar belgilangan. Ushbu qoidalar MKning ushbu normasidan tashqari Oʻzbekiston Respublikasining “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonuni 49-moddasi va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda ham belgilangan.

Ushbu moddaga koʻra, xodimlar va ish beruvchilarning teng sonli vakillaridan ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha ikki tomonlama yoki uch tomonlama hududiy komissiyalar tuzilishi mumkin.

Hududiy darajada doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiyalar tuziladi. Kasaba uyushmalari hududiy birlashmalarining, ish beruvchilar hududiy birlashmalarining (ittifoqlarining, uyushmalarining) vakillari, shuningdek mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining va boshqa manfaatdor davlat organlarining vakillari komissiyalar aʼzolari hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 3 iyuldagi “Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiyalar toʻgʻrisida”gi 553-son qarori qabul qilingan.

Qaror bilan “Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiyalar toʻgʻrisida”gi nizom tasdiqlangan. Mazkur nizomning 3-bobida hududiy komissiyaning vazifalari, funktsiyalari va huquqlari koʻrsatilgan. Jumladan, quyidagilar hududiy komissiyaning asosiy vazifalari etib belgilangan:

xodimlar va ish beruvchilarning mehnat huquqlarini, iqtisodiy va ijtimoiy manfaatlarini himoya qilishga, aholi turmush darajasini oshirish boʻyicha kelishilgan hududiy ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni amalga oshirishda ishtirok etish;

hududni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yoʻnalishlari boʻyicha tomonlar pozitsiyalarini kelishish;

pozitsiyalar, huquqlar va manfaatlarni oʻzaro hisobga olish asosida tomonlarning amaliy hamkorligini taʼminlash;

xalqaro mehnat normalarini qoʻllash bilan bogʻliq masalalar yuzasidan maslahatlashuvlar oʻtkazish.

Hududiy komissiya oʻziga yuklangan vazifalarga muvofiq quyidagi funktsiyalarni amalga oshiradi:

1) xodimlar va ish beruvchilarning mehnat huquqlarini, iqtisodiy va ijtimoiy manfaatlarini himoya qilishga, aholi turmush darajasini oshirish boʻyicha kelishilgan hududiy ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni amalga oshirishni taʼminlashda ishtirok etish sohasida:

fuqarolarning ijtimoiy-mehnat sohasidagi huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxl qiladigan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishga doir hududiy dasturlar loyihalarini koʻrib chiqadi, ularni takomillashtirish boʻyicha takliflar kiritadi;

tomonlar oʻrtasida hududiy (mintaqaviy) bitim loyihasini va uni amalga oshirish tadbirlarini ishlab chiqadi, shuningdek uni bajarish jarayonini nazorat qiladi;

tomonlarning tashabbusiga koʻra hududiy (mintaqaviy) bitimni bajarish jarayonida yuzaga keladigan masalalarni koʻrib chiqadi;

2) hududni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yoʻnalishlari boʻyicha tomonlar pozitsiyalarini kelishish sohasida;

hududni iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirish masalalari boʻyicha tomonlar oʻzaro hamkorlik mexanizmini takomillashtirish chora-tadbirlarini amalga oshiradi;

ijtimoiy-mehnat munosabatlarini tartibga solish boʻyicha ilgʻor tajribani oʻrganadi, umumlashtiradi va tatbiq etadi, uni amalda qoʻllash boʻyicha tavsiyalar va takliflar ishlab chiqadi;

Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingan XMT konventsiyalariga rioya etilishini tahlil qiladi va ularni amalga oshirish yuzasidan tegishli takliflar kiritadi;

mehnat sohasidagi asosiy printsiplar va huquqlarni hududiy darajada amalga oshirishga, shu jumladan birlashishga va kollektiv muzokaralar olib borishga doir huquqlarni amalga oshirishga, bolalar mehnatining majburiy va eng yomon shakllariga barham berish, kamsitmaslik, teng huquqlar, teng imkoniyatlar va teng qiymatli mehnat uchun teng haq toʻlash printsiplariga rioya qilishga koʻmaklashadi;

aholini ish bilan taʼminlash hududiy dasturini shakllantirishda, yaratilayotgan ish oʻrinlari, ayniqsa yoshlar uchun yaratilayotgan ish oʻrinlari haqiqiyligi uchun jamoatchilik nazoratini amalga oshirishda ishtirok etadi, bu yoʻnalishda hamkorlikni amalga oshirish yuzasidan choralar koʻradi;

ish haqi masalalari, shu jumladan tashkilotlarda mehnatga haq toʻlashning minimal standartlariga rioya qilish, ish haqi oʻz vaqtida toʻlanishini taʼminlash masalalari yuzasidan maslahatlashuvlar oʻtkazadi;

mehnatni muhofaza qilish va xavfsizligini boshqarishning samarali tizimini yaratishda ishtirok etadi;

yangi mehnat shart-sharoitlarini belgilash yoki mavjudlarini oʻzgartirish boʻyicha jamoa mehnat nizolarini hal etishga koʻmaklashadi;

davlat ijtimoiy dasturlarini amalga oshirishga koʻmaklashadi;

Respublika komissiyasi bilan hamkorlik qiladi;

hududiy komissiyaning ishlari, ijtimoiy-mehnat munosabatlarini tartibga solish tajribasi toʻgʻrisida jamoatchilik xabardor boʻlishini taʼminlaydi.

2. Hududiy komissiya faqat bitta korxonaning emas, balki maʼlum bir hududdagi (masalan, Samarqand viloyati yoki Chilonzor tumani) barcha ish beruvchilar va xodimlar uchun umumiy boʻlgan mehnat masalalarini hal qiladi. Ular asosan hududiy jamoa kelishuvlarini tuzish va ijrosini nazorat qilish bilan shugʻullanadi.

Ushbu komissiya ikki tomonlama deb ataladi va unga quyidagi ikki tarafning vakillari kiradi:

xodimlarning hududiy birlashmalari vakillari. Odatda bu kasaba uyushmalarining hududiy birlashmalari (masalan, Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasining viloyat kengashi). Ular hududdagi barcha xodimlar manfaatini ifodalaydi;

ish beruvchilarning hududiy birlashmalari vakillari. Bunga Oʻzbekiston ish beruvchilar konfederatsiyasining hududiy boʻlimlari, Savdo-sanoat palatasi vakillari yoki hududdagi yirik ish beruvchilarning uyushmalari kiradi.

Hududiy komissiya quyidagi muhim masalalarni muhokama qiladi:

mintaqaviy bandlik dasturlari (ishsizlikni kamaytirish);

hududdagi mehnat muhofazasi va xavfsizlik choralari;

mahalliy byudjetdan ijtimoiy himoya uchun ajratiladigan imtiyozlar;

mehnat nizolarini oldini olish va hal qilish choralari;

va boshqalar.

3. Bu norma ijtimoiy sheriklikning eng yuqori va taʼsirli shakli boʻlgan uch tomonlama hamkorlik (tripartizm) tamoyilini hududiy darajada mustahkamlaydi.

Agar oldingi qismda faqat ikki tomon (xodimlar vakili va ish beruvchilar vakili) haqida gap ketgan boʻlsa, bu yerda jarayonga davlat (hokimiyat) uchinchi tomon sifatida qoʻshilmoqda.

Ushbu uch tomonlama hududiy komissiyada:

davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining doimiy aʼzolari etib hokim oʻrinbosari (Qoraqalpogʻiston Respublikasida Vazirlar Kengashi raisi oʻrinbosari), Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik bosh boshqarmasi boshligʻi (Qoraqalpogʻiston Respublikasida Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vaziri), moliya, adliya, sogʻliqni saqlash hududiy boshqarmalari rahbarlari oʻrinbosarlari, Statistika boshqarmasi boshligʻi oʻrinbosari, Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik bosh boshqarmasi Davlat mehnat inspektsiyasi (Qoraqalpogʻiston Respublikasida Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi) boshligʻi;

quyidagilar hamraislar hisoblanadi: ijtimoiy-iqtisodiy masalalar boʻyicha hokim oʻrinbosari (Qoraqalpogʻiston Respublikasida Vazirlar Kengashi raisi oʻrinbosari), hududning ish beruvchilari va xodimlari vakillari eng koʻp boʻlgan tashkilotlarning rahbarlari.

Hududiy komissiyaning shaxsiy tarkibi tomonlarning takliflari asosida viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari (Qoraqalpogʻiston Respublikasida Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi raisi) tomonidan tasdiqlanadi.

Komissiyaning aʼzolari boshqa ishga oʻtgan taqdirda, uning tarkibiga ushbu lavozimlarga yangi tayinlangan (saylangan) yoki zimmasiga tegishli funktsiyalarni bajarish yuklangan shaxslar kiritiladi.

4. Bu norma hududiy darajadagi uch tomonlama komissiyani shakllantirishning tashkiliy-huquqiy mexanizmini belgilab beradi. Uning asosiy maqsadi — komissiya tarkibiga kirishi kerak boʻlgan shaxslarni tayinlashda har bir tomonning mustaqilligi va suverenligini taʼminlashdir.

Eng avvalo, komissiyada jami necha kishi boʻlishi va har bir tomondan nechtadan vakil qatnashishi belgilanadi. Bu yerda "direktiv" (buyruqbozlik) yoʻli emas, balki taraflarning kelishuvi amal qiladi. Odatda tenglik printsipiga amal qilinadi (masalan: 5 ta hokimlikdan, 5 ta kasaba uyushmasidan, 5 ta ish beruvchilar birlashmasidan). Bu hech bir tarafning miqdor jihatidan ustun boʻlmasligini kafolatlaydi.

Har bir tashkilot oʻz manfaatlarini eng yaxshi himoya qila oladigan, sohani biladigan mutaxassislarini (yuristlar, iqtisodchilar) komissiyaga yuborish imkoniga ega boʻladi.

Vakillar oʻz tashkilotlari tomonidan saylangani yoki tayinlangani uchun ular qabul qilgan qarorlar oʻsha tashkilot aʼzolari uchun qonuniy kuchga ega boʻladi.

Komissiya tarkibi toʻliq shakllantirilgandan soʻng, odatda ushbu tarkib hududiy ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha komissiyaning nizomi yoki taʼsis hujjatida mustahkamlab qoʻyiladi. Ular doimiy yoki muayyan muddatga (masalan, hududiy bitimni imzolash davriga) tuzilishi mumkin.