1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismi kelishuvlarning uchta turini belgilaydi.

Hududiy kelishuvlar — mintaqa yoki maʼmuriy-hududiy birlik (masalan, viloyat yoki shahar) doirasida tuziladi.

Tarmoq kelishuvlari — iqtisodiyotning muayyan tarmogʻida (masalan, qurilish, sogʻliqni saqlash) amal qiladi.

Bosh jamoa kelishuv — butun mamlakat hududiga tatbiq etiladigan umumrespublika kelishuvidir.

2. Jamoa kelishuvlari nafaqat bitta korxona doirasida (jamoa shartnomasi), balki butun bir hudud (viloyat, tuman) yoki tarmoq (masalan, taʼlim, tibbiyot, yengil sanoat) miqyosida ham tuziladi.

3. Ikki tomonlama kelishuvlar (bipartizm). Bunday kelishuvlar bevosita manfaatdor tomonlar oʻrtasida, davlatning bevosita ishtirokisiz tuziladi, ishtirokchilar:

xodimlar vakillari odatda tegishli tarmoq yoki hududdagi kasaba uyushmalari birlashmasi;

ish beruvchilar vakillari, ish beruvchilar birlashmalari (masalan, Savdo-sanoat palatasining hududiy boʻlimlari yoki tarmoq uyushmalari).

Ularning maqsadi maʼlum bir soha yoki hududda mehnat sharoitlarini yaxshilash yoki qoʻshimcha imtiyozlar berish boʻlishi mumkin.

Ikki tomonlama jamoa kelishuvlari xodimlarning hamda ish beruvchilarning vakolatli vakillari oʻrtasida tuziladi (MKning 42 va 46-moddalari sharhiga qarang).

4. Uch tomonlama kelishuvlar (Tripartizm). Xodimlarning hamda ish beruvchilarning vakolatli vakillari va tegishli ijro etuvchi hokimiyat organi oʻrtasida tuziladi. Bunda ijro etuvchi hokimiyat organining ishtirok etishi xodimlar va ish beruvchilar vakolatli vakillarining taklifiga koʻra belgilanadi (MKning 42 va 46-moddalari sharhiga qarang).

Bu yerda ikki asosiy tarafga davlat, yaʼni ijro etuvchi hokimiyat organi ham sherik va kafil sifatida qoʻshiladi. Bu eng samarali va keng tarqalgan shakl hisoblanadi, ishtirokchilari:

davlat, Vazirlar Mahkamasi, davlat organlari, viloyat yoki tuman hokimliklari;

xodimlar vakili, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari federatsiyasi;

ish beruvchilar vakili, Oʻzbekiston Ish beruvchilar konfederatsiyasi yoki Savdo-sanoat palatasi.

Ularning maqsadi ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni muvofiqlashtirish, bandlik dasturlarini ishlab chiqish va mehnat bozori barqarorligini taʼminlash.

5. Bu norma davlat byudjetining mablagʻlarini toʻgʻri taqsimlash uchun xizmat qiladi.

Agar biror kelishuvda (masalan, oʻqituvchilar yoki shifokorlar uchun) davlat byudjetidan pul sarflanishi koʻzda tutilgan boʻlsa, bu kelishuvni imzolashdan oldin shu pulni beradigan vakolatli organ (odatda Iqtisodiyot va moliya vazirligi) rozilik berishi shart.

Davlat tashkilotlari (maktablar, bogʻchalar, shifoxonalar, vazirliklar) oʻz puliga ega emas, ular byudjetdan moliyalashtiriladi. Agar tarmoq kasaba uyushmasi va vazirlik "hamma xodimlarga bayramda bir million soʻmdan mukofot beramiz" deb kelishib olsa-yu, lekin byudjetda bu pul koʻzda tutilmagan boʻlsa, bu kelishuv quruq vaʼda boʻlib qoladi.

Bu yerda asosan ikkita organ nazarda tutiladi:

Iqtisodiyot va moliya vazirligi respublika darajasidagi tarmoq kelishuvlari uchun;

hududiy moliya boshqarmalari viloyat yoki tuman darajasidagi hududiy kelishuvlar uchun.

Agar kelishuvda moliyaviy majburiyat boʻlmasa (masalan, ish vaqtini taqsimlash, ichki tartib yoki maʼnaviy ragʻbatlantirish haqida boʻlsa), unda moliya organining roziligi talab etilmaydi. Faqat byudjet mablagʻlari ishlatilishi kerak boʻlgan holatdagina bu qoida ishlaydi.

6. Sharhlanayotgan moddaning oltinchi qismi Bosh kelishuvni tavsiflaydi. U oʻz tabiatiga koʻra uch tomonlama boʻlib, quyidagilar tomonidan imzolanadi:

xodimlarning vakolatli respublika vakillari, yaʼni Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi;

ish beruvchilarning vakolatli respublika vakillari, yaʼni Oʻzbekiston ish beruvchilar konfederatsiyasi;

davlat tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi.

Bunday kelishuv, qoida tariqasida, ijtimoiy-mehnat munosabatlarini tartibga solishning umumiy tamoyillarini, jumladan, minimal ijtimoiy standartlar, daromadlarni tartibga solish mexanizmi va ijtimoiy himoya boʻyicha umumiy majburiyatlarni belgilaydi.

7. Ushbu normaning asosiy maqsadi davlat organlarini (hokimlik yoki vazirliklarni) ular bevosita ish beruvchi boʻlmagan xususiy yoki mustaqil korxonalarning ichki ishlariga aralashishidan himoya qilishdir.

Odatda jamoa kelishuvlari ikki tomonlama xodimlar vakili (kasaba uyushmasi) va ish beruvchi boʻladi.

Davlat organi (ijro etuvchi hokimiyat) faqat quyidagi ikki holatda jamoa kelishuvida ishtirok etishi mumkin:

uch tomonlama kelishuvda uchinchi tomon boʻlib qatnashganda;

bevosita ish beruvchi boʻlganda (masalan, vazirlik oʻz markaziy apparati xodimlari uchun ish beruvchi sifatida).

Davlat organi bu korxona uchun majburiyat ololmaydi, chunki korxonaning pulini tasarruf etmaydi.

Davlat organi oʻzi ish beruvchi boʻlmagan joyda bunday majburiyatni bajara olmaydi.