1. Ushbu moddaning birinchi qismi jamoa kelishuvi bir tomonlama tartibda emas, balki faqat muzokaralar jarayoni orqali tuzilishi haqidagi asosiy tamoyilni belgilaydi.

XMTning 154-sonli Konventsiyasi 2-moddasiga koʻra, “jamoaviy muzokaralar” atamasi ish beruvchilar va xodimlar tashkilotlari oʻrtasidagi quyidagi maqsadlarga qaratilgan barcha muzokaralarni anglatadi: a) mehnat sharoitlarini belgilash; b) ish beruvchilar va xodimlar oʻrtasidagi munosabatlarni tartibga solish.

Shunday qilib, loyihani ishlab chiqish — bu shunchaki matn tayyorlash emas, balki tomonlarning muzokaralar jarayonidagi oʻzaro hamkorligidir.

2. Moddaning ikkinchi qismi loyihaning legitimligini oshirish va keng kasaba uyushmalari jamoatchiligi fikrini hisobga olish imkoniyatini beradi.

MKning ushbu normasi jamoa kelishuvlarini sifatli va xodimlar manfaatlariga mos ravishda tuzish uchun xizmat qiladigan demokratik mexanizm hisoblanadi. Bu yerda gap hujjatni imzolashdan oldin uni ekspertiza qilish haqida ketmoqda.

Jamoatchilik ekspertizasi — bu tayyorlangan jamoa kelishuvi loyihasini mustaqil mutaxassislar (kasaba uyushmalari ekspertlari, huquqshunoslar) tomonidan xolisona baholash jarayonidir.

Maqsad kelishuv loyihasida xodimlarning huquqlarini cheklovchi yoki qonunchilikka zid boʻlgan bandlar bor-yoʻqligini aniqlash hisoblanadi.

Jamoatchilik ekspertizasi majburiy emas, lekin maqsadga muvofiq hisoblanadi. U loyihani qonunchilikka va xalqaro standartlarga muvofiqligini tekshirish imkonini beradi.

Bu norma XMTning 144-sonli Konventsiyasi (1976 y.) 2-moddasiga (“samarali maslahatlashuvlar”) muvofiq keladi va tripartizm (uch tomonlama sheriklik) tamoyilini amalga oshirishning qoʻshimcha mexanizmi hisoblanadi.

3. Ushbu moddaning uchinchi qismi byudjetdan moliyalashtirishni talab qiladigan jamoa kelishuvlarini tuzish va ularga oʻzgartirishlar kiritish tartibiga bagʻishlangan. Agar kelishuv byudjet mablagʻlari hisobidan moliyalashtiriladigan majburiyatlarni oʻz ichiga olsa, ular byudjet shakllantirilgunga qadar kelishilishi kerak.

Davlat byudjeti yil boshida tasdiqlanadi, lekin uning loyihasi oʻtgan yilning yozi va kuzida tayyorlanadi. Agar tarmoq kelishuvi (masalan, tibbiyot yoki taʼlim sohasida) byudjet tasdiqlanib boʻlgandan keyin imzolansa, undagi yangi moliyaviy majburiyatlar uchun pul topilmay qoladi.

Kelishuvda koʻzda tutilgan imtiyozlar (masalan, xodimlarning malakasini oshirish uchun qoʻshimcha pul yoki maxsus ustamalar) kelgusi yilning xarajatlar rejasiga kiritilishi shart.

Ushbu normaning ahamiyati byudjet intizomini saqlaydi. Davlat organlari kutilmagan va rejalashtirilmagan xarajatlardan himoyalanadi. Xodim uchun unga vaʼda qilingan imtiyozning moliyaviy manbasi borligiga ishonch beradi.

4. Toʻrtinchi qismga koʻra, loyihalarni ishlab chiqish va jamoa kelishuvlarini tuzish tartibi hamda muddatlari tegishli ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha komissiya tomonidan belgilanadi. Muzokaralar boshlangani haqida ommaviy axborot vositalari (OAV) orqali xabar beriladi.

Komissiya jarayon koordinatori sifatida muzokaralar taqvimini va matnni kelishish bosqichlarini tartibga soladi. OAV orqali ochiq xabar berish esa shaffoflikni taʼminlaydi va nizolar xavfini kamaytiradi.

5. Bu normaning asosiy maqsadi — tarmoq yoki hududdagi jamoa kelishuvi faqat maʼlum bir uyushmaga aʼzo boʻlganlar emas, balki shu sohadagi boshqa mustaqil ish beruvchilarning manfaatlarini ham hisobga olishini taʼminlashdir.

Odatda tarmoq kelishuvini ish beruvchilar birlashmasi (masalan, Savdo-sanoat palatasi yoki Toʻqimachilik uyushmasi tuzadi. Lekin tarmoqda ushbu birlashmaga aʼzo boʻlmagan yuzlab boshqa tadbirkorlar ham bor. Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha komissiya boshqa ish beruvchilarni ham yozma shaklda xabardor etishi va taklif etishi mumkin.

Agar mustaqil ish beruvchi komissiyadan bunday xabarnoma olsa, u buni sir saqlay olmaydi. Ish beruvchi bu haqida oʻz korxonasidagi kasaba uyushmasi qoʻmitasiga xabar berishi shart. Bu korxona ichidagi xodimlarga ham yuqori darajadagi muzokaralarda ishtirok etish va oʻz takliflarini berish imkonini yaratadi.

Xabarnoma olgan ish beruvchida uchta yoʻl bor:

birlashmaga aʼzo boʻlish (ushbu ish beruvchilar uyushmasiga rasman aʼzo boʻlib kiradi va toʻlaqonli ishtirokchiga aylanadi);

boshqa shakllarda qatnashish. Masalan, aʼzo boʻlmasa ham, kuzatuvchi sifatida yoki muayyan ishchi guruh aʼzosi sifatida oʻz fikrlarini berishi mumkin;

rad etish. Agar u qatnashishni istamasa, majburlanmaydi, lekin kelajakda kelishuv shartlari unga ham taalluqli boʻlib qolsa, uning eʼtiroz bildirishga haqqi qolmaydi.

6. Oltinchi qism jamoa kelishuvi loyihasining ayrim qoidalari boʻyicha kelishuvga erishilmagan taqdirdagi harakatlarni tavsiflaydi.

Shuningdek, bu norma jamoaviy muzokaralar jarayonining cheksiz davom etib ketmasligini va kelishilgan qismlarning tezroq kuchga kirishini taʼminlash uchun xizmat qiladi.

Qonunchilik muzokaralarning murakkabligiga qarab ikki xil maksimal muddat belgilagan:

3 oy muddat tarmoq va hududiy jamoa kelishuvlari uchun. Bu darajada masalalar nisbatan aniq va kamroq taraflar ishtirok etadi;

6 oy muddat Bosh jamoa kelishuvi (respublika darajasidagi) uchun. Bu kelishuv butun mamlakat iqtisodiyotiga taʼsir qilgani uchun muzokaralar ancha murakkab va vaqt talab etadi.

Agar bu muddatlar boʻlmaganda, tomonlardan biri (masalan, ish beruvchi) muzokaralarni yillab choʻzib, yangi imtiyozlarni joriy etishni kechiktirishi mumkin edi.

Agar 3 (yoki 6) oy oʻtsa-yu, lekin tomonlar masalan, 10 ta banddan 8 tasiga kelishib, 2 tasi (aytaylik, mukofot miqdori yoki qoʻshimcha taʼtil) boʻyicha bir qarorga kela olmasalar, ixtiloflar bayonnomasi tuziladi.

Unda kelishilmagan bandlarning roʻyxati va har bir tarafning ushbu band boʻyicha oʻz pozitsiyasi (taklifi) yoziladi. Bu hujjat nizoni keyingi bosqichga (kelishtiruvchi komissiya yoki mehnat arbitraji) oʻtkazish uchun asos boʻladi.

Kelishilgan shartlarda imzolash majburiyati bu eng muhim qoidadir. Garchi baʼzi bandlar boʻyicha nizo boʻlsa-da, tomonlar kelishilgan 8 ta bandni imzolashga va ijroga qaratishga majbur.

7. Ushbu moddaning yettinchi qismi hal etilmagan kelishmovchiliklarni hal qilish uchun ikkita tanlov yoʻlini taklif etadi.

Bu yerda eng muhim jihat shundaki, ixtiloflarning mavjudligi muzokaralar muvaffaqiyatsiz tugaganini anglatmaydi, balki jarayonning yangi shaklga oʻtishini bildiradi.

Birinchi yoʻl, kelgusidagi muzokaralar predmeti boʻlishi bu — muammoni kechiktirish yoki ichki imkoniyatlar bilan hal qilish variantidir.

Taraflar ixtilofli masalani hozircha ochiq qoldirishadi va maʼlum bir vaqtdan keyin (masalan, 3 oydan soʻng yoki korxonaning moliyaviy ahvoli yaxshilangach) yana muzokara stoliga qaytishga kelishib oladilar.

Baʼzan muammoni hal qilish uchun qoʻshimcha maʼlumot, vaqt yoki iqtisodiy oʻzgarishlar kerak boʻladi.

Ikkinchi yoʻl, jamoaviy mehnat nizolari tartibida hal etish. Agar tomonlar muzokara yoʻli bilan murosaga kela olmasalar va masala kechiktirib boʻlmaydigan darajada muhim boʻlsa, jarayon nizo bosqichiga oʻtadi.

Bu bosqichda xolis uchinchi taraflar jalb qilinadi. Jarayon quyidagi zanjir asosida amalga oshiriladi:

kelishtiruvchi komissiya, taraflarning vakillaridan teng miqdorda tuziladi. Ular yana bir bor kelishishga harakat qilishadi;

vositachi (mediator) ishtiroki, agar komissiya yordam bermasa, nizoni hal qilish uchun mustaqil ekspert (vositachi) taklif etiladi;

mehnat arbitraji, bu eng yuqori bosqich boʻlib, vaqtinchalik organ hisoblanadi. U nizoni koʻrib chiqib, tomonlar uchun majburiy yoki tavsiyaviy boʻlgan qaror chiqaradi.

8. Sakkizinchi qism jamoa kelishuvini imzolash tartibini belgilaydi. Imzolash — yakuniy bosqich boʻlib:

taraflarning roziligini tasdiqlaydi;

kelishuvga yuridik kuch beradi;

uni roʻyxatdan oʻtkazish va qoʻllash imkonini yaratadi.