1. Xalqaro tajribada mehnat munosabatlaridagi ijtimoiy sheriklikka “...kichik firmalardan tortib makroiqtisodiy darajada boʻlgan turli korxonalarning ikki va uch tomonlama kooperativ ishlab chiqarish munosabatlarini tartibga solish”, deb taʼrif berilgan. Yaʼni, ijtimoiy sheriklik mehnat bozorida tengsizlikka qarshi kurashish vositasi hisoblanadi. Bu ishchilarga ish beruvchi ega boʻlgan imtiyozlardan, sharoit va imkoniyatlardan teng foydalanishni kafolatlaydi. Davlat organlarini esa har qanday ijtimoiy muammoni hal qilishda jamiyat bilan hamkorlik qilishga undaydi.

Xalqaro mehnat tashkilotining hujjatlarida ushbu tamoyil “ijtimoiy muloqot” deb nomlangan va davlat, ish beruvchilar va xodimlar oʻrtasidagi uch taraflama hamkorlik asosida amalga oshirilishi belgilab qoʻyilgan.

Ushbu qoida mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikning mazmuni va ahamiyatini belgilaydi. Unga koʻra, ijtimoiy sheriklik - bu xodimlar, ish beruvchilar va davlat organlari oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar tizimi boʻlib, ularning manfaatlarini muvofiqlashtirishga va mehnat munosabatlarini tartibga solishga qaratilgan.

Oʻzaro munosabatlar tizimi deganda xodimlar, ish beruvchilar va davlat organlari oʻrtasidagi muntazam va tizimli aloqalar, muzokaralar, maslahatlashuvlar va kelishuvlar tushuniladi.

Ijtimoiy sheriklik mehnat sohasidagi muammolarni hal qilish va manfaatlarni muvofiqlashtirishning muhim vositasidir. Ushbu tizim xodimlar, ish beruvchilar va davlat organlariga mehnat sharoitlarini yaxshilash, ish haqini oshirish, ish bilan taʼminlash, ijtimoiy himoyani kuchaytirish va mehnat nizolarini hal qilish boʻyicha birgalikda qarorlar qabul qilish imkonini beradi.

Ijtimoiy sheriklik demokratik jamiyatning muhim elementidir va mehnat nizolarini hal qilish va ijtimoiy barqarorlikni taʼminlashga yordam beradi. Shuningdek, u xodimlarning huquqlarini himoya qilish va mehnat sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan.

2.1. Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik bir qator printsiplar orqali taʼminlanadi. Mazkur moddada ana shu printsiplar sanab koʻrsatilgan.

2.2. Taraflar va ularning vakillari tomonidan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga rioya etish printsipining mohiyati ijtimoiy sheriklikning barcha ishtirokchilari (xodimlar, ish beruvchilar, ularning vakillari va davlat organlari) mehnat qonunchiligi va mehnat huquqiga oid boshqa hujjatlarga qatʼiy rioya qilishlari shart.

Qonuniylik tamoyili ijtimoiy sheriklikning barqarorligi va samaradorligini taʼminlaydi, xodimlar va ish beruvchilarning huquqlarini himoya qiladi.

2.3. Taraflar vakillarining vakolatliligi printsipining mohiyati ijtimoiy sheriklikda ishtirok etuvchi vakillar oʻzlari vakillik qilayotgan taraflarning manfaatlarini ifodalash va himoya qilish uchun yetarli vakolatlarga ega boʻlishlari kerak.

Vakolatlilik tamoyili ijtimoiy sheriklik jarayonida qabul qilingan qarorlarning legitimligi va ijrosini taʼminlaydi.

2.4. Taraflarning teng huquqliligi printsipining mohiyati ijtimoiy sheriklikda ishtirok etuvchi barcha taraflar (xodimlar, ish beruvchilar va davlat organlari) teng huquqlarga ega boʻlishlari kerak.

Teng huquqlilik tamoyili ijtimoiy sheriklik jarayonida adolatli va muvozanatli qarorlar qabul qilinishini taʼminlaydi.

2.5. Taraflar manfaatlarining hisobga olinishi printsipining mohiyati ijtimoiy sheriklik jarayonida qarorlar qabul qilishda barcha taraflarning manfaatlari hisobga olinishi kerak.

Manfaatlarni hisobga olish tamoyili ijtimoiy sheriklikning barcha ishtirokchilari uchun qabul qilinadigan qarorlarning maqbulligini taʼminlaydi.

2.6. Taraflarning shartnoma asosidagi munosabatlarda ishtirok etishdan manfaatdorligi printsipining mohiyati ijtimoiy sheriklikda ishtirok etuvchi barcha taraflar shartnoma asosidagi munosabatlarda ishtirok etishdan manfaatdor boʻlishlari kerak.

Manfaatdorlik tamoyili ijtimoiy sheriklikning barcha ishtirokchilarini faol ishtirok etishga va umumiy maqsadlarga erishishga undaydi.

2.7. Mehnat va mashgʻulot sohasiga kiradigan masalalarni tanlash hamda muhokama qilish erkinligi printsipining mohiyati ijtimoiy sheriklikda ishtirok etuvchi taraflar mehnat va mashgʻulot sohasiga kiradigan masalalarni tanlash va muhokama qilishda erkin boʻlishlari kerak.

Erkinlik tamoyili ijtimoiy sheriklik jarayonida muammolarni ochiq va konstruktiv muhokama qilish imkonini beradi.

2.8. Taraflar tomonidan majburiyatlarni oʻz zimmasiga olishning ixtiyoriyligi printsipining mohiyati ijtimoiy sheriklikda ishtirok etuvchi taraflar majburiyatlarni oʻz zimmasiga olishda ixtiyoriy boʻlishlari kerak.

Ixtiyoriylik tamoyili ijtimoiy sheriklik jarayonida qabul qilingan qarorlarning barcha taraflar uchun maqbulligini taʼminlaydi.

2.9. Taraflar oʻz zimmasiga olayotgan majburiyatlarning haqiqiyligi va ularni bajarishning majburiyligi printsipining mohiyati taraflarning qabul qilayotgan majburiyatlari real hayotda bajarilishi mumkin boʻlgan, aniq va tushunarli boʻlishini talab qiladi. Shuningdek, bu majburiyatlar barcha taraflar uchun majburiy kuchga ega boʻlishi va ularning bajarilishi qonun bilan kafolatlanishi lozim.

Majburiylik printsipi ijtimoiy sheriklik jarayonida qabul qilingan qarorlarning jiddiyligini va ularning ijrosini taʼminlaydi. Agar majburiyatlar haqiqiy va majburiy boʻlmasa, ijtimoiy sheriklik oʻz maqsadiga erisha olmaydi.

2.10. Davlatning ijtimoiy sheriklikni mustahkamlash va rivojlantirishga koʻmaklashishi printsipining mohiyati davlat ijtimoiy sheriklikning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish, uni qoʻllab-quvvatlash va rivojlantirishga qaratilgan choralarni koʻrishi lozim. Bunga qonunchilik bazasini takomillashtirish, maslahat xizmatlarini koʻrsatish, moliyaviy yordam berish va boshqa shakllardagi koʻmak kiradi.

Davlatning koʻmagi ijtimoiy sheriklikning samaradorligi va barqarorligini taʼminlaydi. Davlat ijtimoiy sheriklikning rivojlanishi uchun qulay muhit yaratib, xodimlar va ish beruvchilar oʻrtasidagi munosabatlarni muvofiqlashtirishga yordam beradi.

2.11. Qabul qilingan jamoa kelishuvlarining, jamoa shartnomasining, shuningdek ijtimoiy sheriklikning boshqa hujjatlarida koʻrsatilgan qoidalarning bajarilishi ustidan nazorat printsipi ijtimoiy sheriklik natijasida qabul qilingan barcha hujjatlarda belgilangan qoidalarning bajarilishi muntazam ravishda nazorat qilinishini talab qiladi. Nazoratni xodimlar va ish beruvchilarning vakillari, davlat organlari va boshqa manfaatdor tomonlar amalga oshirishi mumkin.

Nazorat printsipi ijtimoiy sheriklik jarayonida qabul qilingan qarorlarning ijrosini taʼminlaydi. Agar nazorat boʻlmasa, taraflar oʻz majburiyatlarini bajarishdan bosh tortishlari mumkin.

2.12. Taraflarning, ular vakillarining oʻz aybi bilan jamoa kelishuvlari va jamoa shartnomasi bajarilmaganligi uchun javobgarligi printsipi ijtimoiy sheriklik ishtirokchilari oʻzlarining aybi bilan jamoa kelishuvlari yoki shartnomalarida belgilangan majburiyatlarni bajarmasalar, qonunda belgilangan tartibda javobgarlikka tortilishlari mumkin. Javobgarlik turlari turlicha boʻlishi mumkin (masalan, intizomiy, maʼmuriy, moddiy).

Javobgarlik printsipi ijtimoiy sheriklik jarayonida qabul qilingan qarorlarning jiddiyligini taʼminlaydi. Agar taraflar oʻz majburiyatlarini bajarmaganlik uchun javobgarlikka tortilsalar, kelajakda bunday holatlarning oldini olishga harakat qiladilar.

Ushbu printsiplar mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikning muhim asoslari hisoblanadi. Ularga rioya qilish xodimlar, ish beruvchilar va davlat oʻrtasidagi munosabatlarning samarali va adolatli boʻlishini taʼminlaydi, mehnat nizolarining oldini olishga yordam beradi va ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlaydi.

Xuddi shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasining “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonunida mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikka alohida bob ajratilgan boʻlib, unda mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikning asosiy printsiplari, taraflari va shakllari koʻrsatib oʻtilgan. Ushbu Qonunning 47-moddasida ham mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik va uning asosiy printsiplari koʻrsatilgan. Unga koʻra mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik deganda kasaba uyushmalari (kasaba uyushmalarining birlashmalari) timsolida xodimlar, ish beruvchilar (ish beruvchilarning birlashmalari (ittifoqlari, uyushmalari), davlat organlari oʻrtasida xodimlarning, ish beruvchilarning va davlatning ijtimoiy-mehnat munosabatlarini tartibga solish masalalari boʻyicha manfaatlarini kelishib olishni taʼminlashga qaratilgan oʻzaro hamkorlik tushuniladi.

Kasaba uyushmalari va ish beruvchilar, ularning birlashmalari (ittifoqlari, uyushmalari), davlat organlari oʻrtasidagi ijtimoiy sheriklik teng huquqlilik, vakillarning vakolatliligi, taraflarning manfaatlarini hurmat qilish va hisobga olish, majburiyatlar qabul qilishning ixtiyoriyligi printsiplari asosida quriladi.