Sharhlanayotgan ushbu moddada mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikning darajalari belgilangan. Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikning darajalarga ajratilishi mehnat munosabatlarini oʻrnatishning meʼyorlari va darajalarini aniqlash imkonini beradi.

Ijtimoiy sheriklik mehnat bozorida tengsizlikka qarshi kurashish vositasi hisoblanar ekan, uning darajalarga ajratib tatbiq qilish mehnat munosabatlarini mustahkamlash imkonini beradi. Oʻz navbatida ijtimoiy sheriklik xodimlarga imtiyoz, sharoit va imkoniyatlardan teng foydalanishni kafolatlaydi.

Xalqaro mehnat tashkilotining hujjatlarida ushbu tamoyil “ijtimoiy muloqot” deb nomlangan va davlat, ish beruvchilar va xodimlar oʻrtasidagi uch taraflama hamkorlik asosida amalga oshirilishi belgilab qoʻyilgan.

Boshlangʻich daraja ijtimoiy sheriklik bevosita tashkilotning oʻzida (korxona, muassasa, tashkilot) yoki jismoniy shaxs boʻlgan ish beruvchi (masalan, yakka tartibdagi tadbirkor) va uning xodimlari oʻrtasida amalga oshiriladi.

Boshlangʻich daraja ijtimoiy sheriklikning eng muhim darajasi hisoblanadi, chunki u bevosita xodimlarning mehnat sharoitlariga, ish haqiga va ijtimoiy kafolatlariga taʼsir qiladi.

Masalan, korxona maʼmuriyati va kasaba uyushmasi xodimlarning mehnat sharoitlari, ish haqi, dam olish vaqti, ijtimoiy taʼminoti va boshqa masalalarni belgilovchi jamoa shartnomasini tuzadilar.

Hududiy darajada ijtimoiy sheriklik muayyan hudud (viloyat, shahar, tuman) doirasida amalga oshiriladi. Unda hududiy hokimiyat organlari, ish beruvchilarning hududiy birlashmalari va kasaba uyushmalarining hududiy tashkilotlari ishtirok etadilar.

Hududiy darajadagi ijtimoiy sheriklik hududdagi ijtimoiy-mehnat munosabatlarini tartibga solish, ish bilan taʼminlash, kambagʻallikni kamaytirish va aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirishga qaratilgan.

Masalan, hududiy hokimiyat organlari, ish beruvchilarning hududiy birlashmalari va kasaba uyushmalarining hududiy tashkilotlari hududdagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, ish bilan taʼminlash, ish haqi, ijtimoiy himoya va boshqa masalalar boʻyicha hududiy kelishuvlar tuzadilar.

Shuningdek, hududiy hokimiyat organlari, ish beruvchilar va xodimlar vakillaridan iborat hududiy uch tomonlama komissiyalar tashkil etiladi, ular hududdagi ijtimoiy-mehnat munosabatlarini tartibga solish, mehnat nizolarini hal qilish va ijtimoiy sheriklikni rivojlantirish boʻyicha takliflar ishlab chiqadilar.

Tarmoq darajasidagi ijtimoiy sheriklik muayyan tarmoq (sanoat, qurilish, transport, taʼlim, sogʻliqni saqlash va h.k.) doirasida amalga oshiriladi. Unda tarmoq vazirliklari va idoralari, ish beruvchilarning tarmoq birlashmalari va kasaba uyushmalarining tarmoq tashkilotlari ishtirok etadilar.

Tarmoq darajasidagi ijtimoiy sheriklik tarmoqning oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda mehnat sharoitlarini yaxshilash, ish haqini oshirish, kasbiy kasalliklarning oldini olish va tarmoqning rivojlanishiga koʻmaklashishga qaratilgan.

Masalan, tarmoq vazirliklari va idoralari, ish beruvchilarning tarmoq birlashmalari va kasaba uyushmalarining tarmoq tashkilotlari tarmoqdagi mehnat sharoitlari, ish haqi, kasbiy kasalliklarning oldini olish va boshqa masalalar boʻyicha tarmoq kelishuvlari tuzadilar.

Respublika darajasidagi ijtimoiy sheriklik – bu butun mamlakat miqyosida amalga oshiriladigan, eng yuqori darajadagi ijtimoiy sheriklikdir.

Respublika darajasidagi ijtimoiy sheriklikda asosiy ishtirokchilar quyidagilar hisoblanadi:

Vazirlar Mahkamasi davlat hokimiyatining oliy ijro etuvchi organi sifatida hukumat nomidan ishtirok etadi;

ish beruvchilarning respublika birlashmalari, yaʼni mamlakatdagi ish beruvchilarning manfaatlarini ifoda etuvchi tashkilotlar (masalan, Ish beruvchilar konfederatsiyasi, Savdo-sanoat palatasi);

kasaba uyushmalarining respublika tashkilotlari, yaʼni xodimlarning manfaatlarini himoya qiluvchi tashkilotlar (masalan, Kasaba uyushmalari Federatsiyasi).

Respublika darajasidagi ijtimoiy sheriklik doirasida quyidagi masalalar muhokama qilinadi:

mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish strategiyasi va dasturlari;

aholining ish bilan taʼminlanganligi va bandligini oshirish choralari;

kambagʻallikni kamaytirish va aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish yoʻllari;

mehnat qonunchiligini takomillashtirish va xodimlarning huquqlarini himoya qilish;

ijtimoiy sheriklikni rivojlantirish va uning samaradorligini oshirish.

Masalan, Vazirlar Mahkamasi, Ish beruvchilar konfederatsiyasi va va Kasaba uyushmalari federatsiyasi oʻrtasida mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, ish bilan taʼminlash, ish haqi, ijtimoiy himoya va boshqa masalalar boʻyicha bosh kelishuv tuziladi.

Respublika darajasidagi ijtimoiy sheriklik mamlakatning barqaror rivojlanishi va aholi farovonligini oshirishga xizmat qiladi.

Kasaba uyushmalari va ish beruvchilar, ularning birlashmalari (ittifoqlari, uyushmalari), davlat organlari oʻrtasidagi ijtimoiy sheriklik teng huquqlilik, vakillarning vakolatliligi, taraflarning manfaatlarini hurmat qilish va hisobga olish, majburiyatlarni qabul qilishning ixtiyoriyligi printsiplari asosida quriladi. Shubhasiz, mamlakatda olib borilayotgan ushbu tadbirlarning barchasi ijtimoiy sherikliklikning ijobiy mahsuli va amalga oshirilayotgan demokratik islohotlarning talabidir.

Shu sabab, Oʻzbekistonda mehnat sohasida ishchi-xodimlarning huquqlarini himoya qilish, ularga munosib shart-sharoitlar yaratish hamda ushbu tizimda ijtimoiy sheriklikni rivojlantirish muhim hisoblanadi.

Qayd etish joizki, 2022 yilgi Mehnat huquqlari indeksida Oʻzbekiston dunyo davlatlari orasida “mehnat munosabatlarini tartibga solish” koʻrsatkichi boʻyicha 73,5 ball (100 ballik tizimda) bilan oʻrtacha davlatlar qatoridan joy olgan.

Eʼtiborlisi, ushbu reytingda mamlakatning oʻrnini yaxshilashda kasaba uyushmalari hamda mehnat sohasidagi fuqarolik jamiyatlari institutlari faoliyati bilan bogʻliq statistik maʼlumotlarning yaxshilanishi, Oʻzbekistonning kelgusida eʼlon qilinadigan reytinglardagi oʻrnini yanada yaxshilash imkonini beradi.

Xalqaro Mehnat tashkilotining “Oʻzbekiston Respublikasi uchun munosib mehnat dasturi 2021-2025” hisobotida xodimlar huquqlarini himoya qiluvchi yagona organ sifatida Kasaba uyushmalari federatsiyasi faoliyatini xalqaro mehnat standartlariga moslashtirish, bunda ijtimoiy muloqotni rivojlantirish, Kasaba uyushmalari faoliyatini soddalashtirish va vakolatlarini oshirish taklif qilingan.

Bu tizimning toʻgʻri yoʻlga qoʻyilishi ishchi-xodimlar mehnat jarayonlarida oʻz huquq va imkoniyatlaridan munosib ravishda foydalanishini kafolatlaydi. Qolaversa, mamlakatning xalqaro nufuzini oshiradi.