1.1. Mazkur moddada xodimlarning vakillarining huquqlari sanab koʻrsatilgan.

Ish beruvchida xodimlarning vakilligini kasaba uyushmasi qoʻmitasi amalga oshirar ekan, ular qator huquqlarga ega. MKning ushbu normasida koʻrsatilgan huquqlardan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasining 2019 yil 6 dekabrdagi “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonunida xodimlarning vakillari sifatida kasaba uyushmalarining alohida huquqlari ham belgilangan. Xususan, kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari aholi bandligini taʼminlash, ishdan ozod etilayotgan xodimlarni himoya qilish masalalarini, shuningdek xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini himoya qilishga doir boshqa masalalarni hal qilishda ishtirok etish huquqiga ega.

1.2. Xodimlar vakillari jamoa muzokaralarini olib borish, jamoa kelishuvlarini, jamoa shartnomalarini tuzish va ularning bajarilishini nazorat qilish huquqiga ega (MKning 7, 8 va 9-boblar hamda 539 va 54—moddalar sharhiga qarang).

1.3. Xodimlar vakillari ijtimoiy sheriklikning turli darajalarida ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish masalalarini hal qilishda ishtirok etish huquqiga ega.

Ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish masalalari deganda quyidagilarni tushunish mumkin:

yangi ish oʻrinlarini yaratish, ishsizlikni kamaytirish, aholini ish bilan taʼminlash dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish;

ish haqining miqdorini belgilash, ish haqini oʻz vaqtida toʻlash, ish haqi boʻyicha qarzdorlikni bartaraf etish;

mehnat sharoitlarini yaxshilash, xavfsizlik texnikasi va mehnat muhofazasini taʼminlash, kasbiy kasalliklarning oldini olish;

pensiya taʼminoti, ijtimoiy sugʻurta, sogʻliqni saqlash, taʼlim, madaniyat va sport sohalarini rivojlantirish;

aholi uchun zarur boʻlgan tovarlar va xizmatlar narxlarini tartibga solish, kommunal xizmatlar tariflarini belgilash.

Xodimlar vakillari ijtimoiy sheriklikning turli darajalarida ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish masalalarini hal qilishda quyidagi huquqlarga ega:

davlat organlari va ish beruvchilar ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish masalalari boʻyicha qarorlar qabul qilishdan oldin xodimlar vakillari bilan maslahatlashishi kerak;

xodimlar vakillari ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish masalalari boʻyicha loyihalarning ekspertizasida ishtirok etish huquqiga ega;

ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish sohasidagi qonunchilikning ijrosini nazorat qilishda ishtirok etish huquqiga ega.

1.4. Xodimlar vakillari tashkilotning ichki normativ hujjatlarini ishlab chiqishda ishtirok etish, mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan hollarda esa ish beruvchi tomonidan tegishli ichki hujjat qabul qilinishiga oʻz roziligini yoki noroziligini bildirish huquqiga ega.

Ichki normativ hujjatlar - bu tashkilotda mehnat munosabatlarini tartibga soluvchi ish beruvchi tomonidan yoki shunga vakolatli mansabdor yoxud kollegial organ tomonidan tasdiqlanadigan hujjatlardir. Ularga quyidagilar kirishi mumkin:

ichki mehnat tartibi qoidalari. Xodimlarning ish vaqti, dam olish vaqti, ishga kelish va ketish tartibi, intizomiy jazolar va boshqa masalalarni belgilaydi;

nizomlar va yoʻriqnomalar. Muayyan ishlarni bajarish tartibi, xavfsizlik texnikasi qoidalari, mehnat muhofazasi talablari va boshqa masalalarni belgilaydi;

buyruqlar va farmoyishlar. Ish beruvchining xodimlarga beradigan topshiriqlari, koʻrsatmalari va boshqa qarorlarini oʻz ichiga oladi;

bayon va bayonnomalar. Mehnat jarayonidagi muhim masalalarni kollegial organ tomonidan koʻrib chiqib, tegishli xulosa va qarorlar koʻrsatilgan hujjat.

Xodimlar vakillari tashkilotning ichki normativ hujjatlarini ishlab chiqishda quyidagi tarzda ishtirok etishi mumkin:

ichki normativ hujjatlar loyihalari boʻyicha oʻz takliflarini kiritish;

ichki normativ hujjatlar loyihalarini muhokama qilishda ishtirok etish;

mehnat qonunchiligida va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan hollarda, ish beruvchi tegishli ichki hujjatni qabul qilishdan oldin xodimlar vakillari bilan kelishishi kerak.

Shuningdek, mehnat qonunchiligida va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan hollarda, ish beruvchi tomonidan tegishli ichki hujjat qabul qilinishiga xodimlar vakillari oʻz roziligini yoki noroziligini bildirish huquqiga ega. Bu degani, ish beruvchi bunday hujjatni qabul qilishdan oldin xodimlar vakillarining fikrini inobatga olishi kerak.

MISOLLAR

Ish beruvchi ichki mehnat tartibi qoidalarini oʻzgartirish toʻgʻrisida qaror qabul qilishdan oldin kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan maslahatlashishi kerak.

Jamoa shartnomasi loyihasi kasaba uyushmasi qoʻmitasi va korxona rahbariyati tomonidan birgalikda ishlab chiqiladi va xodimlarning umumiy yigʻilishida tasdiqlanadi.

Xodimlar vakillarining tashkilotning ichki normativ hujjatlarini ishlab chiqishda ishtirok etishi va ularga rozilik yoki norozilik bildirish huquqiga ega boʻlishi quyidagi ahamiyatga ega:

xodimlar vakillari oʻzlarining ishtiroki orqali ichki normativ hujjatlarning xodimlarning manfaatlariga mos kelishini taʼminlaydi;

xodimlar vakillarining ishtiroki ichki normativ hujjatlarning adolatli va teng huquqli boʻlishiga yordam beradi;

xodimlar vakillarining ishtiroki mehnat nizolarining kelib chiqishining oldini oladi;

xodimlar vakillarining ishtiroki xodimlarning motivatsiyasini oshirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga yordam beradi.

1.5. Xodimlar vakillari mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, xodimlarning vakillari bilan kelishilgan holda qabul qilingan ichki hujjatlarga rioya etilishi ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish huquqiga ega (MKning 539 va 540-moddalar sharhiga qarang).

1.6. Xodimlar vakillari ish beruvchilarga, ularning vakillariga mehnat toʻgʻrisidagi huquqiy hujjatlarni tayyorlash boʻyicha takliflar kiritish huquqiga ega.

Mehnat toʻgʻrisidagi huquqiy hujjatlarning turlari MKning 12-moddasida koʻrsatilgan (ushbu modda sharhiga qarang).

Xodimlar vakillarining takliflari quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

ish haqini oshirish, mehnat sharoitlarini yaxshilash, ishsizlikdan himoyalanish, ijtimoiy kafolatlarni kengaytirish va boshqa masalalar boʻyicha;

ish vaqti va dam olish vaqti, mehnat muhofazasi va boshqa masalalar boʻyicha;

ichki mehnat tartibi qoidalari, nizomlar, yoʻriqnomalar va boshqa ichki hujjatlar boʻyicha.

Ish beruvchilar, ularning vakillari xodimlar vakillarining takliflarini koʻrib chiqishi va ular boʻyicha oʻz qarorlarini qabul qilishi kerak. Agar ish beruvchi xodimlar vakillarining takliflarini rad etsa, u buning sabablarini asoslantirib berishi kerak.

1.7. Qanday hollarda xodimlarni ommaviy ravishda ishdan ozod etish hisoblanishi MKning 98-moddasida koʻrsatilgan boʻlib, ushbu moddaning toʻrtinchi qismi va MKning 166-moddasi talabiga koʻra ish beruvchi xodimlarni kelgusida ommaviy ravishda ishdan boʻshatish toʻgʻrisidagi axborotni hududiy yoki tarmoq kasaba uyushmalari birlashmalarining eʼtiboriga yetkazishi shart.

Xodimlar vakillari vakolatli davlat organlariga xodimlarni ommaviy ravishda ishdan ozod etishni toʻxtatish toʻgʻrisida takliflar kiritish huquqiga ega.

1.8. Yuqoridagi koʻrsatilgan huquqlardan foydalanish va oʻzining vazifalarini bajarish uchun uchun xodimlar vakillari mehnat masalalari, tashkilotning faoliyati, boshqa ijtimoiy-iqtisodiy masalalar boʻyicha zarur axborot olish huquqiga ham ega.

Ushbu axborotlarni ish beruvchi yoki uning vakillari, davlat organlari xodimlar vakillariga taqdim etishga majbur hisoblanadi.

1.9. Xodimlar vakillari ish joylariga moneliksiz tashrif buyurish, ish beruvchilardan, ularning vakillaridan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish uchun zarur maʼlumotlarni olish huquqiga ega.

Xodimlar vakillari ish joylariga moneliksiz tashrif buyurish huquqiga ega deganda ular jamoatchilik nazoratini amalga oshirish uchun tashkilotning barcha ish joylariga, tsexlarga, boʻlimlarga, laboratoriyalarga va boshqa joylarga erkin kirishlari mumkinligini va ish beruvchi yoki uning vakillari xodimlar vakillarining ish joylariga tashrifiga toʻsqinlik qilishga haqli emasligini anglatadi.

Ish beruvchi yoki uning vakillari xodimlar vakillariga zarur maʼlumotlarni soʻralgan muddatda va toʻliq hajmda taqdim etishi kerak. Maʼlumotlarni taqdim etishdan bosh tortish yoki notoʻgʻri maʼlumotlarni taqdim etish qonun buzilishi hisoblanadi.

1.10. Xodimlar vakillari mehnat nizolarini hal etish (tartibga solish) organlarida xodimlarning manfaatlarini himoya qilish huquqiga ega .

Mehnat nizosi - bu xodim va ish beruvchi oʻrtasida mehnat qonunchiligi, jamoa shartnomasi, mehnat shartnomasi va boshqa meʼyoriy hujjatlarni qoʻllash masalalari boʻyicha kelib chiqqan kelishmovchilikdir. Mehnat nizolari yakka tartibdagi va jamoaviy boʻlishi mumkin. MKning 34-bobi mehnat nizolariga bagʻishlangan (ushbu bob sharhiga qarang).

Xodimlar vakillarining mehnat nizolarini hal etish (tartibga solish) organlarida xodimlarning manfaatlarini himoya qilish huquqi deganda ular xodimlarning nomidan kelishuv komissiyasida, sudda, vositachilik muzokaralarida va hakamlik sudida ishtirok etishlari, xodimlarning huquqlarini himoya qilish uchun dalillar taqdim etishlari, tushuntirishlar berishlari va boshqa harakatlarni amalga oshirishlari mumkinligi tushuniladi.

Xodimlar vakillari mehnat nizolarini hal etishda quyidagi vakolatlarga ega:

xodimning nomidan mehnat nizolari komissiyasiga, sudga va boshqa organlarga ariza berish, ularning majlislarida xodimning manfaatlarini ifoda etish, xodimning huquqlarini himoya qilish uchun dalillar, hujjatlar va boshqa maʼlumotlarni taqdim etish, tushuntirishlar berish, savollarga javob berish;

mehnat nizolari komissiyasiga, sud va boshqa organlar qarorlari ustidan shikoyat qilish;

ish beruvchi bilan muzokaralar olib borish va nizoni kelishuv yoʻli bilan hal qilishga harakat qilish.

Xodimlar vakillarining himoyasi xodimlarning huquqlarini himoya qilish va mehnat sohasida adolatni taʼminlashga yordam beradi.

1.11. Xodimlar vakillari ish beruvchining va u vakolat bergan shaxslarning qarorlari ustidan, agar ular qonunchilikka yoki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga zid boʻlsa yoxud xodimlarning huquqlarini boshqacha tarzda buzadigan boʻlsa, sudga shikoyat qilish huquqiga ega.

Bu huquq xodimlarning manfaatlarini himoya qilish va mehnat sohasida qonuniylikni taʼminlashga qaratilgan.

Xodimlar vakillari quyidagi hollarda ish beruvchining qarorlari ustidan sudga shikoyat qilishlari mumkin:

agar qaror qonunchilik hujjatlariga zid boʻlsa;

agar qaror jamoa shartnomasi, mehnat shartnomasi, ichki mehnat tartibi qoidalari va boshqa mehnat huquqiy hujjatlariga zid boʻlsa;

agar qaror xodimlarning mehnat huquqlarini, ijtimoiy huquqlarini, iqtisodiy huquqlarini va boshqa huquqlarini buzsa.

Sudga ariza berishda qarorning qonunga zidligi, xodimlarning huquqlarini buzganligi va boshqa asoslar koʻrsatilishi kerak. Arizaga qarorning qonunga zidligini tasdiqlovchi dalillar, hujjatlar va boshqa maʼlumotlar ilova qilinishi kerak.

1.12. Xodimlar vakillari agar xodimlarning ijtimoiy-mehnat munosabatlaridagi huquq va manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan boshqa harakatlar qonunchilikka zid boʻlmasa, ularni ham amalga oshirish huquqiga ega.

Ijtimoiy-mehnat munosabatlari deganda xodimlar va ish beruvchi oʻrtasidagi mehnatga oid munosabatlar, shuningdek ish haqi, mehnat sharoitlari, ijtimoiy taʼminot, mehnat muhofazasi va boshqa shu kabi masalalar boʻyicha munosabatlar tushuniladi.

Xodimlar vakillarining harakatlari qonuniy boʻlishi kerak. Yaʼni, ular Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga, MKga va boshqa qonun hujjatlariga zid boʻlmasligi kerak. Agar harakatlar qonunga zid boʻlsa, ular noqonuniy hisoblanadi va xodimlar vakillari javobgarlikka tortilishi mumkin.

Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari davlat bandlik dasturlarini ishlab chiqishda ishtirok etish, bandlikni taʼminlash, shu jumladan yangi ish oʻrinlarini tashkil qilish va mavjudlarini saqlab qolish, tashkilotlarning faoliyatini yaxshilash, xodimlarning ommaviy ravishda ishdan ozod etilishining oldini olish boʻyicha chora-tadbirlarni taklif etish huquqiga ega.

Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari insonning munosib hayot kechirishini va erkin rivojlanishini taʼminlovchi shart-sharoitlar yaratishga qaratilgan ijtimoiy dasturlarni shakllantirishda, xodimlarni ijtimoiy himoya qilish boʻyicha chora-tadbirlarni ishlab chiqishda, turmush darajasining asosiy mezonlarini va tirikchilik uchun zarur boʻlgan narsalarning eng kam miqdorini belgilashda ishtirok etish huquqiga ega.

Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari oʻz ustav faoliyatini amalga oshirish uchun davlat organlaridan, ularning mansabdor shaxslaridan, ish beruvchilardan xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlari masalalari yuzasidan bepul axborot olish huquqiga ega.

Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari mehnatni muhofaza qilish masalalari boʻyicha davlat dasturlarini shakllantirishda ishtirok etish huquqiga ega.

Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari mehnatni muhofaza qilish sohasida qator huquqlarga ega.

2. Xodimlarning vakillari tomonidan huquqlarni amalga oshirish ish beruvchilarning ish samaradorligini pasaytirmasligi, ishchanlik obroʻsini tushirmasligi, ularning belgilangan ish tartibi va rejimini buzmasligi kerak.

Bu qoida xodimlar vakillarining huquqlarini amalga oshirishda muvozanatni saqlashga qaratilgan. Yaʼni, xodimlarning huquqlarini himoya qilish muhim, lekin bu ish beruvchining ishlab chiqarish jarayoniga, ish tartibiga va samaradorligiga zarar yetkazmasligi kerak.

Xodimlar vakillari oʻz faoliyatini shunday tashkil etishlari kerakki, bu ish beruvchining ishlab chiqarish jarayoniga salbiy taʼsir koʻrsatmasin. Masalan:

muzokaralar va maslahatlashuvlar ish vaqtida oʻtkazilsa, bu ish jarayonini sekinlashtirmasligi kerak. Ularni ishdan tashqari vaqtda yoki ish jarayoniga minimal taʼsir koʻrsatadigan vaqtda oʻtkazish maqsadga muvofiq;

xodimlar vakillari korxonada tekshiruvlar oʻtkazganda, bu tekshiruvlar ish jarayonini toʻxtatib qoʻymasligi kerak. Tekshiruvlarni rejali ravishda va ish beruvchi bilan kelishilgan holda oʻtkazish lozim;

agar xodimlar vakillari mitinglar va namoyishlar oʻtkazmoqchi boʻlsalar, bu tadbirlar qonuniy tartibda oʻtkazilishi va korxonaning ishiga xalaqit bermasligi kerak.

Xodimlar vakillari oʻz faoliyatida korxonada belgilangan ish tartibi va rejimini hurmat qilishlari kerak. Masalan:

xodimlar vakillari oʻzlari ham boshqa xodimlar ham ish vaqtiga rioya qilishlarini taʼminlashlari kerak;

korxonaning ichki tartib qoidalariga rioya qilishlari va boshqa xodimlarni ham shunga undashlari kerak;

xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilishlari va boshqa xodimlarning ham shu qoidalarga rioya qilishlarini nazorat qilishlari kerak.

Xodimlar vakillari oʻz faoliyatida xodimlarning huquqlarini himoya qilish va ish beruvchining ishlab chiqarish jarayonini taʼminlash oʻrtasida muvozanatni saqlashlari kerak. Bu muvozanatga erishish uchun xodimlar vakillari ish beruvchi bilan doimiy muloqotda boʻlishlari, muammolarni birgalikda hal qilishga harakat qilishlari va oʻzaro hurmat asosida ish yuritishlari lozim.