1.1. Xodimlar vakillariga MK va qonunchilik hujjatlari va mehnat toʻgʻrisidagi boshqa huquqiy hujjatlar bilan berilgan vakolatlar va huquqlarni amalga oshirishi uchun ish beruvchi yetarlicha sharoit yaratib berishi kerak.

Mazkur sharoitlarning asosiylari ushbu moddaning birinchi qismida umumiy qilib koʻrsatilgan.

1.2. Ish beruvchi xodimlar vakillarining huquqlarini buzmasligi, ularning faoliyatiga koʻmaklashishi kerak.

Ushbu majburiyat umumiy boʻlib, ish beruvchining xodimlar vakillariga nisbatan munosabatini belgilaydi. Yaʼni, ish beruvchi xodimlar vakillarining faoliyatiga toʻsqinlik qilmasligi va imkon qadar koʻmaklashishi kerak.

Bu qoidaning ahamiyati shundaki, u xodimlar vakillarining erkin va mustaqil faoliyat yuritishini taʼminlaydi. Bu esa, oʻz navbatida, xodimlarning huquqlarini himoya qilish va mehnat munosabatlarini barqarorlashtirishga xizmat qiladi.

MISOLLAR

Agar ish beruvchi kasaba uyushmasi raisiga xodimlarning ish haqi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taqdim etishdan bosh tortsa yoki korxonadagi mehnat sharoitlarini tekshirishga qoʻymasa, bu xodimlar vakilining huquqini buzish hisoblanadi.

Agar ish beruvchi kasaba uyushmasining yigʻilishini oʻtkazish uchun xona ajratishdan bosh tortsa, bu xodimlar vakilining faoliyatiga toʻsqinlik qilish hisoblanadi.

1.3. Ish beruvchi xodimlarning manfaatlariga daxldor qarorlar qabul qilinguniga qadar xodimlar vakillari bilan maslahatlashuvlar oʻtkazishi, qonunchilikda va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan hollarda esa ularning roziligini olishi shart.

Bu qoida ish beruvchi va xodimlar oʻrtasidagi munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan. Yaʼni, ish beruvchi xodimlarning manfaatlariga taʼsir qiladigan qarorlarni qabul qilishdan oldin, albatta, xodimlarning vakillari bilan maslahatlashishi, ayrim hollarda esa ularning roziligini olishi shart. Bu xodimlarning oʻz manfaatlarini himoya qilishda ishtirok etish huquqini taʼminlaydi.

Bunday qarorlarga quyidagilar kirishi mumkin:

mehnatga haq toʻlash tizimini oʻzgartirish;

ish vaqti va dam olish vaqtini belgilash;

ichki mehnat tartibi qoidalarini qabul qilish yoki oʻzgartirish;

jamoa shartnomasini tuzish yoki oʻzgartirish.

Ish beruvchi xodimlarning manfaatlariga daxldor qaror qabul qilishdan oldin xodimlar vakillariga bu haqda xabar berishi kerak. Xodimlar vakillariga qaror loyihasini taqdim etishi va ularning fikrlarini eshitishi kerak.

Xodimlar vakillari oʻz fikrlarini yozma yoki ogʻzaki shaklda bildirishlari mumkin.

Ish beruvchi xodimlar vakillarining fikrlarini hisobga olishi kerak. Agar ish beruvchi va xodimlar vakillari oʻrtasida kelishuvga erishilmasa, ish beruvchi oʻz qarorini qabul qilishga haqli, lekin bu qaror qonunchilikka zid boʻlmasligi kerak.

Qonunchilikda va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan ayrim hollarda ish beruvchi xodimlarning manfaatlariga daxldor qarorlarni qabul qilish uchun xodimlar vakillarining roziligini olishi shart. Bunday holatlarga quyidagilar kirishi mumkin:

Jamoa shartnomada koʻrsatilgan boʻlsa, xodimlar mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilish;

jamoa shartnomasiga oʻzgartirishlar kiritish;

ichki mehnat tartibi qoidalarini qabul qilish yoki oʻzgartirish;

va boshqalar.

1.4. Ish beruvchi xodimlar vakillarining takliflarini oʻz vaqtida koʻrib chiqishi va qabul qilingan qarorlar toʻgʻrisida ularga yozma shaklda asoslangan tarzda xabar qilishga majbur.

Oʻz vaqtida koʻrib chiqish deganda qonunchilikda va ichki hujjatlarda belgilangan aniq muddat tushuniladi.

Yozma shaklda va asoslantirilgan javob deganda ish beruvchining shunchaki "roziman" yoki "qarshiman" deb javob berishi yetarli emasligini anglatadi.

Agar taklif rad etilsa, ish beruvchi nima sababdan rad etganini huquqiy, iqtisodiy yoki tashkiliy jihatdan asoslab berishi kerak.

Bu rasmiy hujjat hisoblanadi va kelajakda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan mehnat nizolarini hal qilishda dalil boʻlib xizmat qiladi.

Ish beruvchining koʻrib chiqish majburiyati har doim ham xodimlarning har qanday taklifiga rozi boʻlish majburiyatini anglatmaydi. Bu shunchaki muzokara oʻtkazish va har bir qarorni huquqiy-iqtisodiy jihatdan tushuntirib berish majburiyatidir.

1.5. Ish beruvchi xodimlarning vakillarini ular qaysi xodimlar manfaatlarini ifodalayotgan boʻlsa, oʻsha xodimlarning ish joylariga moneliksiz kiritishi kerak.

Xodimlar vakillari ish joyidagi haqiqiy ahvolni oʻz koʻzi bilan koʻrishi, xodimlar bilan bevosita muloqot qilishi va mehnat sharoitlarini oʻrganishi mumkin.

Moneliksiz kiritish deganda ish beruvchi xodim vakillariga quyidagilarga toʻsqinlik qilmasligi shartligini bildiradi:

xodim vakillarining kirishi uchun asossiz toʻsiqlar qoʻyishi, jarayonni haddan tashqari byurokratiyalashtirishi yoki "bugun vaqtim yoʻq" deb rad etishi mumkin emas;

xodim vakillari oʻzlari ifodalayotgan xodimlar ishlayotgan barcha tsexlar, boʻlimlar va ish joylariga kirish huquqiga ega;

xodimlar vakillari xodimlar bilan ish vaqtida (ish jarayoniga xalaqit bermagan holda) yoki tanaffuslarda gaplashish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Moneliksiz kiritish mutlaq chegarasiz degani emas. Quyidagi hollarda maʼlum tartiblar qoʻllanilishi mumkin:

ichki tartib va xavfsizlik. Vakillar korxonada oʻrnatilgan texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilishlari (masalan, maxsus kiyim kiyish, instruktaj oʻtash) shart;

davlat yoki tijorat siri. Agar ish joyi maxsus rejimli obʼyekt boʻlsa, kirish qonunchilikda belgilangan tartibda (masalan, ruxsatnoma bilan) amalga oshiriladi;

ish jarayoniga taʼsir. Vakillarning tashrifi texnologik jarayonni toʻxtatib qoʻymasligi yoki avariya holatini yuzaga keltirmasligi kerak.

1.6. Ish beruvchi xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlari masalalariga oid zarur axborotni xodimlar vakillariga bepul taqdim etishi kerak.

Xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlari masalalariga oid zarur axborot deganda ish beruvchi xodimlar manfaatlariga daxldor boʻlgan mehnatga haq toʻlash, mehnat sharoitlari, korxonaning iqtisodiy holati (xodimlarning taqdiriga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan qayta tashkil etish, bankrotlik yoki shtat qisqartirilishi ehtimoli haqidagi maʼlumotlar), mavjud boʻsh ish oʻrinlari va ularga qoʻyiladigan talablar kabi maʼlumotlarni tushunish mumkin.

Bepul taqdim etish deganda maʼlumot taqdim etgani uchun ish beruvchi hech qanday haq talab qilishga, nusxa koʻchirish yoki boshqa texnik xarajatlarni xodimlar zimmasiga yuklashga haqli emasligini anglatadi.

Ish beruvchi maʼlumot berishda quyidagilarga eʼtibor qaratishi mumkin:

tijorat siri. Agar soʻralayotgan maʼlumot tijorat siri boʻlsa, vakillar ushbu maʼlumotni tarqatmaslik haqida tilxat berishlari talab qilinishi mumkin;

shaxsga doir maʼlumotlar. Muayyan bir xodimning shaxsiy maʼlumotlari (masalan, uy manzili, shaxsiy telefon raqami) uning roziligisiz boshqa vakillarga berilmaydi.

Agar ish beruvchi maʼlumotni yashirsa yoki notoʻgʻri maʼlumot bersa, xodimlar vakillari jamoaviy shartnoma tuzishda yoki muzokaralarda kuchsiz tomon boʻlib qoladi.

1.7. Ish beruvchi xodimlarning vakillari oʻz vazifalarini bajarishi uchun zarur shart-sharoitlar bilan taʼminlashi lozim.

Ushbu qoidaga koʻra ish beruvchi xodimlar vakillariga shunchaki faoliyat yuritishga ruxsat berish bilan cheklanmay, balki ularga moddiy-texnikaviy va tashkiliy imkoniyatlar yaratib berishi shart.

Zarur shart-sharoitlar deganda:

moddiy-texnikaviy taʼminot. Ish beruvchi xodimlar vakillariga oʻz vazifalarini bajarishi uchun xona, (yigʻilishlar oʻtkazish va hujjatlarni saqlash uchun korxona hududida maxsus joy), jihozlar (ish stollari, shkaflar, seyflar), aloqa va tashkiliy texnika (kompyuter, printer, internet tarmogʻi va telefon aloqasi), transport (agar vakillarning faoliyati korxonaning turli obʼyektlari orasida harakatlanishni talab qilsa) kabilar;

axborot almashish imkoniyati. Yaʼni, eʼlonlar taxtasi xodimlar koʻradigan joyda maxsus maʼlumotlar burchagi tashkil etish;

vaqt kafolatlari. Bu eng muhim shartlardan biri boʻlib, vakillarning oʻz asosiy ishidan tashqari jamoat ishlari bilan shugʻullanishini anglatadi. Jamoaviy muzokaralarda ishtirok etish, seminarlarda oʻqish yoki kasaba uyushmasi yigʻilishlarini oʻtkazish uchun vakillarga ish vaqtidan boʻsh vaqt beriladi (bunda ularning oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladi). Odatda jamoa shartnomasida haftasiga necha soat jamoat ishlari uchun ajratilishi aniq koʻrsatiladi (masalan, haftasiga 2–4 soat).

ijtimoiy sheriklik mexanizmi. Ish beruvchi va xodimlar vakillari oʻrtasidagi hamkorlikning tashkiliy tuzilmasi jamoa shartnoma va boshqa ichki hujjatlarda belgilanishi mumkin.

1.8. Ish beruvchi xodimlarning vakili boʻlgan va ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilmagan shaxslarga ish vaqtida xodimlarning manfaatlarini ifodalash hamda himoya qilish majburiyatlarini bajarish uchun oʻrtacha ish haqi saqlangan holda vaqt berishi kerak.

Koʻrsatilgan shaxslarga taqdim etiladigan vaqtning aniq davomiyligi jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomasida, agar ular tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchilar yoki ularning vakillari bilan kelishib belgilanadi. Bunda ushbu vaqtning davomiyligi ish haftasi soatlari miqdorining oʻttiz foizidan kam boʻlishi mumkin emas.

Ushbu majburiyatning asosiy maqsadi xodimlar vakili oʻz asosiy ishini (masalan, hisobchi, haydovchi yoki muhandis boʻlib) bajarishi kerak. Biroq xodimlar vakilini vazifalarini bajarishi uchun ham vaqt talab qiladi. Ushbu norma vakilning oʻz shaxsiy vaqti yoki dam olish vaqti hisobidan emas, balki ish vaqti hisobidan ushbu xodimlar vakilini vazifalari bilan shugʻullanishini qonuniylashtiradi.

Oʻrtacha ish haqi saqlanishi deganda xodimning xodimlar vakili vazifalari bilan band boʻlgan soatlari uchun ish beruvchi unga ish haqi toʻlashi shartligi tushuniladi. Bunda toʻlov miqdori uning oʻrtacha ish haqidan past boʻlmasligi kerak.

MISOL

Agar korxonada 40 soatlik ish haftasi boʻlsa, demak, vakil haftasiga kamida 12 soatni xodimlar manfaatlari bilan shugʻullanishga sarflash huquqiga ega. Bundan koʻproq vaqt (masalan, 50 foiz yoki 70 foiz) jamoa shartnomasida kelishilishi mumkin, lekin 30 foizdan kam boʻlishi qonunga xilofdir.

1.9. Ish beruvchi xodimlarning vakillariga jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomasida belgilangan maqsadlar uchun va miqdorlarda mablagʻlar ajratishi shart.

Ish beruvchi tomonidan ajratilgan mablagʻlar odatda quyidagi yoʻnalishlarga yoʻnaltiriladi:

madaniy-ommaviy tadbirlar. Bayram tadbirlari, kontsertlar, teatrlarga tashriflar tashkil etish;

sport va sogʻlomlashtirish. Xodimlar oʻrtasida musobaqalar oʻtkazish, sport zallari uchun abonementlar sotib olish;

xodimlarni qoʻllab-quvvatlash. Moddiy yordam, kasallikdan keyingi reabilitatsiya xarajatlarini qoplash;

vakillar faoliyati. Jamoaviy muzokaralar uchun zarur boʻlgan kantselyariya, uslubiy qoʻllanmalar va xodimlarni oʻqitish xarajatlari.

Ushbu mablagʻning miqdori qonunchilikda aniq bir summa (masalan, 5 million soʻm) koʻrsatilmagan. Mablagʻ miqdori ikki tomonlama kelishuv asosida belgilanadi.

MISOL

Ish haqi fondiga nisbatan foizda. Koʻp hollarda ish beruvchi har oyda xodimlar mehnatga haq toʻlash fondining muayyan foizini (masalan, 0,5 foizdan 2 foizgacha) kasaba uyushmasi hisob raqamiga oʻtkazib beradi.

Yoki maʼlum bir davr (chorak yoki yil) uchun belgilangan miqdorda.

2. Ushbu moddada belgilanganidan tashqari, ish beruvchilarning zimmasida xodimlar vakillariga nisbatan MK, qonunchiligi va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan boshqa majburiyatlar ham boʻladi.

Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonuni 18-moddasida ham ish beruvchining kasaba uyushmalari faoliyatini amalga oshirish uchun shart-sharoitlar yaratishga doir majburiyatlari belgilangan.

Unga koʻra ish beruvchi:

kasaba uyushmalarining huquqlariga rioya etishi, ularning faoliyatiga koʻmaklashishi;

xodimlarning manfaatlariga daxldor qarorlar qabul qilinguniga qadar kasaba uyushmalari bilan maslahatlashuvlar oʻtkazishi, mehnat toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida va normativ hujjatlarda nazarda tutilgan hollarda esa ularning roziligini olishi;

kasaba uyushmalarining takliflarini oʻz vaqtida koʻrib chiqishi va ularga qabul qilingan qarorlar haqida yozma shaklda, sabablarini koʻrsatgan holda xabar qilishi;

kasaba uyushmalari organlari vakillarini ular manfaatlarini ifoda etayotgan xodimlarning ish joylariga moneliksiz kiritishi;

kasaba uyushmalariga xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan masalalar boʻyicha zarur axborotni bepul taqdim etishi;

kasaba uyushmalariga oʻz vazifalarini bajarishi uchun zarur sharoitlarni taʼminlash;

kasaba uyushmalari organlari tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilmagan shaxslarga kasaba uyushmalariga oid majburiyatlarini ish vaqtida bajarishi uchun vaqt berishi. Bunda kasaba uyushmalariga oid majburiyatlarni bajarish vaqti ish haftasi soatlari sonining 30 foizidan kam boʻlmasligi kerak;

kasaba uyushmalariga jamoa shartnomasida, kelishuvida belgilangan maqsadlar uchun va miqdorlarda mablagʻlar oʻtkazishi;

kasaba uyushmasining aʼzolari boʻlgan xodimlarning yozma arizalari mavjud boʻlganda kasaba uyushmasining tegishli hisobvaragʻiga xodimlarning ish haqidan ushlab qolingan kasaba uyushmasiga aʼzolik badallarini, agar jamoa shartnomasida, kelishuvida shunday qoida nazarda tutilgan boʻlsa, oʻz vaqtida oʻtkazishi shart.