1.1. Sharhlanayotgan moddada mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikni amalga oshirish shakllari koʻrsatilgan.

Mamlakatimizda kuchli davlatchilikdan kuchli fuqarolik jamiyati barpo etishga tomon yoʻl tutilgani tufayli qarama-qarshiliklarni oʻzaro konfliktlar, qarama-qarshi turishlar orqali emas, balki hamkorlik, ijtimoiy sherikchilikni yoʻlga qoʻyish yoʻli bilan hal etish imkoniyati yaratildi.

Oʻzbekistonda aholi soni koʻpaya borgani sari, mamlakatda yangi ish oʻrinlariga boʻlgan talab ham tobora ortmoqda. Shu sababli Oʻzbekiston hukumati ish oʻrinlarini kengaytirish uchun xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni oʻz oldiga maqsad qilgan. Ammo maʼlum kafolatlar boʻlmas ekan, mehnat bozori oʻz jozibadorligini yoʻqotishi, mavjud ishchi-xodimlarni ham saqlab qola olmasligi mumkin. Ana shunday kafolatlardan biri esa – ijtimoiy sheriklikdir.

Ijtimoiy sheriklik – davlat organlarining nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdek normativ-huquqiy hujjatlarni, fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor boʻlgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligidir.

Yaʼni, ijtimoiy sheriklik mehnat bozorida tengsizlikka qarshi kurashish vositasi hisoblanadi. Bu ishchilarga ish beruvchi ega boʻlgan imtiyozlardan, sharoit va imkoniyatlardan teng foydalanishni kafolatlaydi. Davlat organlarini esa har qanday ijtimoiy muammoni hal qilishda jamiyat bilan hamkorlik qilishga undaydi.

Oʻzbekiston va dunyo amaliyotida ijtimoiy sheriklik asosan aholini ijtimoiy muhofaza qilish, ularning ijtimoiy faolligi va bandligini taʼminlash, atrof-muhit, sogʻliqni saqlash, yoshlar va xotin-qizlarning huquqlarini himoya qilish hamda ularning mamlakat hayotidagi toʻlaqonli ishtirok etishini taʼminlash kabi sohalarda amalga oshirilib kelinmoqda.

Yaʼni, ijtimoiy sheriklik mehnat bozorida tengsizlikka qarshi kurashish vositasi hisoblanadi. Bu ishchilarga ish beruvchi ega boʻlgan imtiyozlardan, sharoit va imkoniyatlardan teng foydalanishni kafolatlaydi. Davlat organlarini esa har qanday ijtimoiy muammoni hal qilishda jamiyat bilan hamkorlik qilishga undaydi.

Oʻzbekiston va dunyo amaliyotida ijtimoiy sheriklik asosan aholini ijtimoiy muhofaza qilish, ularning ijtimoiy faolligi va bandligini taʼminlash, atrof-muhit, sogʻliqni saqlash, yoshlar va xotin-qizlarning huquqlarini himoya qilish hamda ularning mamlakat hayotidagi toʻlaqonli ishtirok etishini taʼminlash kabi sohalarda amalga oshirilib kelinmoqda.

Oʻzbekiston Respublikasining “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonunida mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikka alohida bob ajratilgan boʻlib, unda mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikning asosiy printsiplari, taraflari va shakllari koʻrsatib oʻtilgan. Shuningdek, mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikda ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha komissiyalar faoliyati belgilab berilgan.

Xalqaro mehnat tashkilotining Jamoa muzokaralarini tashkil etish va yuritish huquqi printsiplarini qoʻllash toʻgʻrisidagi 98-sonli Konventsiyasida jamoaviy muzokaralar olib borish haqida ishtirokchi-davlatlarga tegishli tavsiyalar berilgan. Shunga koʻra milliy qonunchilikda jamoaviy muzokaralar olib borish bilan bogʻliq tartib va qoidalar belgilangan.

Xodimlar va ish beruvchilar oʻrtasidagi ijtimoiy sherikchilik korxonani birgalikda boshqarish, uning rivojlanishi va samaradorligini yuksaltirishga qaratilgan ishlab chiqarish, iqtisodiy tadbirlar ishlab chiqish va ularni amalga oshirish, korxona xodimlari moddiy turmush sharoitlarini yaxshilash, ularni va oila aʼzolarini ijtimoiy muhofaza qilish yuzasidan birgalikda chora-tadbirlar koʻrish, korxonani boshqarish samaradorligini oshirishga qaratilgan lokal meʼyoriy hujjatlar tizimini takomillashtirib borish, ish jarayonida xodimlar hayoti va salomatligini himoyalash, kasb kasalliklari yuz berishining oldini olish maqsadlariga qaratilishi mumkin. Ishlab chiqarishdagi ijtimoiy sherikchilikning natijalaridan xodimlar ham ish beruvchi ham toʻla manfaatdor boʻlishi, bunday sherikchilik aloqalarini davom ettirishning harakatlantiruvchi kuchi va bosh motivi sanaladi.

1.2. Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikni amalga oshirish shakllaridan biri bu jamoa kelishuvlari, jamoa shartnomalari loyihalarini tayyorlash boʻyicha jamoaviy muzokaralar hisoblanadi (MKning 60-64-moddalar sharhiga qarang).

Jamoa shartnomasi va jamoa kelishuvi xodimlar hamda ish beruvchilar ijtimoiy hamkorligi va sherikchiligining asosiy shakli sanaladi. Ushbu hujjatlarda korxona ishlab chiqarish hayoti ham ijtimoiy hayoti ham toʻla oʻz aksini topadi. Jamoa shartnomasi tuzish va unda xodimlarga ham ish beruvchiga ham taalluqli oʻzaro majburiyatlar nazarda tutilishi, bu majburiyatlarning bajarilish usullari, ijrosini nazorat qilish va bajarilmaganligi uchun javobgarlik mexanizmlarining belgilab olinishi korxona ishlab chiqarish faoliyatiga ham xodimlarning moddiy, madaniy-maishiy va ijtimoiy ahvoliga ham ijobiy taʼsir qiladi.

1.3. Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikni amalga oshirish shakllaridan eng muhimi jamoa kelishuvlari va jamoa shartnomasini tuzish hisoblanadi (MKning 8 va 9-boblar sharhiga qarang).

1.4. Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikni amalga oshirish shakllaridan biri ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishgan holda ichki hujjatlarni qabul qilishdir (MKning 12-17-moddalar sharhiga qarang)..

1.5. Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikni amalga oshirish shakllaridan biri ijtimoiy sheriklik taraflari tomonidan jamoa kelishuvlari, jamoa shartnomasi va ijtimoiy sheriklikning boshqa hujjatlari qoidalarining ijro etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish hisoblanadi.

Jamoa kelishuvlari, jamoa shartnomalari va ijtimoiy sheriklikning boshqa hujjatlari qoidalarining ijro etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish quyidagi ahamiyatga ega:

nazorat xodimlarning mehnat huquqlari va ijtimoiy kafolatlarining toʻliq taʼminlanishiga yordam beradi;

ish beruvchilarni jamoa kelishuvlari va jamoa shartnomalarida belgilangan majburiyatlarini bajarishga undaydi;

mehnat sohasidagi nizolarning kelib chiqishining oldini oladi;

ijtimoiy sheriklikning samaradorligini oshirishga yordam beradi.

Ijtimoiy sheriklik taraflari jamoa kelishuvlari, jamoa shartnomasi va ijtimoiy sheriklikning boshqa hujjatlari qoidalarining ijro etilishi ustidan nazoratni quyidagi shakllarda amalga oshirishi mumkin:

ichki nazorat. Har bir korxona, tashkilot va muassasada xodimlarning vakillik organi (kasaba uyushmasi yoki boshqa saylangan vakil) va ish beruvchi tomonidan jamoa kelishuvining ijrosi ustidan ichki nazorat amalga oshiriladi;

tashqi nazorat. Yuqori turuvchi kasaba uyushmalari tashkilotlari, ish beruvchilarning birlashmalari va Davlat mehnat inspektsiyasi tomonidan korxona, tashkilot va muassasalarda jamoa kelishuvining ijrosi ustidan tashqi nazorat amalga oshiriladi.

jamoatchilik nazorati. Ommaviy axborot vositalari, nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolar tomonidan jamoa kelishuvlari va jamoa shartnomalarining ijrosi ustidan jamoatchilik nazorati amalga oshirilishi mumkin.

MISOL

Kasaba uyushmasi vakillari korxonada ish haqi oʻz vaqtida toʻlanayotganligini, mehnat sharoitlari jamoa kelishuvida belgilangan talablarga javob berayotganligini tekshiradi.

1.6. Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikni amalga oshirish shakllaridan biri xodimlarning oʻz vakillari orqali ijtimoiy sheriklik darajasiga muvofiq tashkilotlarni, hududni, tarmoqni, respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish masalalarini koʻrib chiqishda ishtirok etishidir.

Xodimlarning oʻz vakillari orqali ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish masalalarini koʻrib chiqishda ishtirok etishi - bu xodimlarning oʻz manfaatlarini himoya qilish va ijtimoiy sheriklikning barcha darajalarida qarorlar qabul qilish jarayoniga taʼsir koʻrsatish huquqini amalga oshirish shaklidir.

Xodimlarning vakillari sifatida quyidagilar ishtirok etishi mumkin:

kasaba uyushmalari xodimlarning eng keng tarqalgan vakillik organi hisoblanadi. Ular xodimlarning manfaatlarini himoya qilish, mehnat sharoitlarini yaxshilash va ish haqini oshirish kabi masalalarda faol ishtirok etadi;

agar korxonada kasaba uyushmasi boʻlmasa, xodimlar oʻzlarining vakillarini saylashlari mumkin. Ular ham xodimlarning manfaatlarini himoya qilish huquqiga ega;

qonunchilikda belgilangan tartibda tuzilgan boshqa vakillik organlari ham xodimlarning manfaatlarini himoya qilishi mumkin.

Xodimlarning vakillari ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish masalalarini koʻrib chiqishda quyidagi shakllarda ishtirok etishi mumkin:

tashkilot, hudud, tarmoq yoki respublikaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish dasturlari va loyihalarini muhokama qilishda ishtirok etish;

ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish dasturlari va loyihalariga oʻz takliflarini kiritish;

ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish masalalari boʻyicha qarorlar qabul qilishda ishtirok etish;

ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish dasturlari va loyihalarining amalga oshirilishi ustidan nazorat qilish.

1.7. Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikni amalga oshirish shakllaridan biri mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda va ijtimoiy sheriklik hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning ayrim qoidalarini ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasining dastlabki roziligi bilan qoʻllashi hisoblanadi.

MKda ayrim qoidalar borki, ish beruvchi biror qaror qabul qilishda kasaba uyushmasi qoʻmitasini roziligini olmasa, bu noqonuniy hisoblanadi. Masalan, MKning 164-moddasi talabiga koʻra, agar jamoa shartnomasida nazarda tutilgan boʻlsa, ish beruvchining tashabbusi bilan xodim mehnat shartnomasini bekor qilishda kasaba uyushmasini roziligi olish talab etiladi.

Albatta, rozilik olishda MK va qonunchilikda belgilangan tartiblarga har ikki taraf ham rioya etishi kerak boʻladi.

1.8. Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikni amalga oshirish shakllaridan biri yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni va ular bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish, xodimlarning mehnat huquqlari kafolatlarini taʼminlash hamda mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikni va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarni takomillashtirish masalalari boʻyicha ijtimoiy sheriklik taraflari tomonidan oʻzaro maslahatlashuvlar (muzokaralar) oʻtkazishidir.

Ijtimoiy sheriklikning ushbu shakli yakka tartibdagi mehnat munosabatlariga (yaʼni, alohida xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi munosabatlarga) va ular bilan bogʻliq ijtimoiy masalalarga qaratilgan. Bunda ijtimoiy sheriklik taraflari (xodimlar vakillari, ish beruvchilar va davlat) oʻzaro maslahatlashuvlar va muzokaralar orqali quyidagi maqsadlarga erishishga harakat qiladilar:

yakka tartibdagi mehnat munosabatlarini tartibga solish. Har bir xodimning mehnat shartnomasi, ish haqi, ish vaqti, dam olish vaqti, mehnat sharoitlari va boshqa huquqlarini aniq belgilash va tartibga solish;

xodimlarning mehnat huquqlari kafolatlarini taʼminlash. Har bir xodimning qonun bilan belgilangan mehnat huquqlarini toʻliq taʼminlash, ularning buzilishiga yoʻl qoʻymaslik;

mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikni takomillashtirish. Mehnat qonunchiligini xodimlar va ish beruvchilarning manfaatlarini muvozanatlashgan holda takomillashtirish, yangi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarga moslashtirish.

Ushbu maslahatlashuvlar va muzokaralar quyidagi ahamiyatga ega:

yakka tartibdagi mehnat munosabatlari bilan bogʻliq muammolarni aniqlash va ularni hal qilish yoʻllarini topish;

xodimlar va ish beruvchilarning manfaatlarini muvozanatlashgan holda hisobga olish va ular oʻrtasida oʻzaro manfaatli kelishuvga erishish;

mehnat qonunchiligini xodimlar va ish beruvchilarning fikrlarini hisobga olgan holda takomillashtirish;

mehnat sohasidagi munosabatlarni tartibga solish va xodimlarning huquqlarini himoya qilish orqali ijtimoiy barqarorlikni taʼminlash.

Ushbu maslahatlashuvlar va muzokaralar quyidagi shakllarda oʻtkazilishi mumkin:

korxonada xodimlar vakillari (kasaba uyushmasi yoki boshqa saylangan vakillar) va ish beruvchi oʻrtasida muzokaralar oʻtkazish;

tarmoq kasaba uyushmasi va tarmoq ish beruvchilarining birlashmasi oʻrtasida muzokaralar oʻtkazish;

respublika kasaba uyushmalari birlashmasi, ish beruvchilarning respublika birlashmasi va davlat organlari oʻrtasida muzokaralar oʻtkazish;

ijtimoiy sheriklik taraflaridan vakillar kiradigan qoʻshma komissiyalar va kengashlar tuzish va ularda muhokamalar oʻtkazish;

mehnat sohasidagi muammolarni muhokama qilish uchun konferentsiyalar, seminarlar va davra suhbatlari tashkil etish.

MISOLLAR

Korxonada kasaba uyushmasi vakillari va ish beruvchi oʻrtasida xodimlarning ish haqini oshirish boʻyicha muzokaralar oʻtkazish.

Tarmoq kasaba uyushmasi va tarmoq ish beruvchilarining birlashmasi oʻrtasida tarmoqdagi mehnat sharoitlarini yaxshilash boʻyicha kelishuvga erishish.

Respublika kasaba uyushmalari birlashmasi, ish beruvchilarning respublika birlashmasi va davlat organlari oʻrtasida MKga oʻzgartirishlar kiritish boʻyicha muzokaralar oʻtkazish.

1.9. Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikni amalga oshirish shakllaridan yana biri mehnat nizolarini hal etishda (tartibga solishda) xodimlar va ish beruvchilar vakillarining ishtirok etishi hisoblanadi.

Mehnat nizolari - bu xodim va ish beruvchi oʻrtasida mehnat qonunchiligini qoʻllash, mehnat shartnomasi shartlarini bajarish yoki oʻzgartirish, mehnat sharoitlarini yaratish va boshqa mehnatga oid masalalar yuzasidan kelib chiqadigan kelishmovchiliklardir.

Ijtimoiy sheriklikning ushbu shakli mehnat nizolarini hal qilishda xodimlar va ish beruvchilarning vakillari ishtirok etishini nazarda tutadi. Bunda xodimlarning manfaatlarini kasaba uyushmalari, mehnat jamoasi tomonidan saylangan vakillar yoki qonun bilan belgilangan boshqa vakillik organlari himoya qiladi. Ish beruvchining manfaatlarini esa korxona maʼmuriyati yoki ish beruvchilarning birlashmalari himoya qiladi.

Xodimlar va ish beruvchilarning vakillari mehnat nizolarini hal qilishda quyidagi shakllarda ishtirok etishi mumkin:

xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi kelishmovchiliklarni muzokaralar yoʻli bilan hal qilishga harakat qilish. Bunda vakillar taraflarning manfaatlarini hisobga olgan holda muammoga yechim topishga yordam beradi;

nizoni hal qilishda mustaqil vositachining ishtirok etishi. Vositachi taraflarning har biri bilan alohida suhbatlashib, ularni murosaga keltirishga harakat qiladi;

nizoni hal qilish uchun taraflar tomonidan saylangan yoki tayinlangan mehnat arbitrajining ishtirok etishi. Mehnat arbitraji nizoni koʻrib chiqib, u boʻyicha majburiy kuchga ega boʻlgan qaror qabul qiladi.

Agar nizoni muzokaralar, vositachilik yoki mehnat arbitraji orqali hal qilishning imkoni boʻlmasa, taraflar sudga murojaat qilishi mumkin. Sud nizoni qonun asosida koʻrib chiqib, u boʻyicha qaror qabul qiladi.

Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikning ushbu shakli mehnat nizolarini hal etishda (tartibga solishda) xodimlar va ish beruvchilar vakillarining ishtirok etishini nazarda tutadi. Ushbu ishtirok nizolarni tinch yoʻl bilan hal qilish, taraflarning manfaatlarini hisobga olish, ijtimoiy barqarorlikni taʼminlash va mehnat qonunchiligini takomillashtirishga yordam beradi.

2. Ijtimoiy sheriklikning shakllari faqatgina sharhlanayotgan moddaning birinchi qismi va qonunchilikda belgilab qoʻyilgan shakllar bilan cheklanib qolmaydi. Qonunchilikda taqiqlanmagan har qanday shaklda ijtimoiy sheriklik amalga oshirilishi mumkin. Bu degani, xodimlar, ish beruvchilar va davlat oʻrtasidagi hamkorlikning yangi va innovatsion shakllarini yaratish va qoʻllash mumkin.

Ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar tez oʻzgarib turadi. Shu sababli ijtimoiy sheriklik shakllari ham oʻzgaruvchan sharoitlarga moslasha olishi kerak. Qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa shakllarda ijtimoiy sheriklikni amalga oshirish imkoniyati bu moslashuvchanlikni taʼminlaydi.

Yangi muammolarni hal qilish uchun yangicha yondashuvlar kerak boʻladi. Qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa shakllarda ijtimoiy sheriklikni amalga oshirish imkoniyati innovatsion yechimlarni topishga yordam beradi.

Qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa shakllarda ijtimoiy sheriklik quyidagi koʻrinishlarda boʻlishi mumkin:

xodimlar, ish beruvchilar va davlat birgalikda ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilishga qaratilgan loyihalarni amalga oshirishi mumkin;

ish beruvchilar ijtimoiy sohaga investitsiya kiritishi mumkin;

xodimlar, ish beruvchilar va davlat birgalikda mehnat sohasidagi muammolarni oʻrganish boʻyicha tadqiqotlar oʻtkazishi mumkin. Masalan, ishsizlik sabablarini oʻrganish, mehnat unumdorligini oshirish yoʻllarini izlash, kasbiy kasalliklarning oldini olish boʻyicha tadqiqotlar va h.k;

korxonalar ijtimoiy masʼuliyat dasturlarini ishlab chiqishi va amalga oshirishi mumkin. Masalan, atrof-muhitni muhofaza qilish, xayriya aktsiyalarini oʻtkazish, mahalliy aholini qoʻllab-quvvatlash va h.k.

xodimlar, ish beruvchilar va davlat oʻrtasida muloqot oʻrnatish va fikr almashish uchun onlayn platformalar yaratilishi mumkin. Bu platformalar orqali mehnat sohasidagi muammolarni muhokama qilish, takliflar kiritish va qarorlar qabul qilish mumkin;

korxonalarning ijtimoiy masʼuliyatini baholash uchun ijtimoiy audit oʻtkazilishi mumkin. Bu audit xodimlarning huquqlarini himoya qilish, mehnat sharoitlarini yaxshilash va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha korxonaning faoliyatini baholaydi.