1. Sharhlanayotgan moddada ish beruvchida xodimlarning vakilligini hamda ularning huquqlari va manfaatlarini himoya qilishni boshlangʻich darajada kasaba uyushmasi qoʻmitasi amalga oshirishi koʻrsatilgan. Mazkur normaga koʻra xodimlarning va ish beruvchilarning manfaatlarini aynan bitta vakillik organi ifoda etishi va himoya qilishi mumkin emasligi belgilangan.

Mehnat munosabatlarida xodimlar oʻzlariga tegishli boʻlgan mehnat huquqlarini bevosita oʻzlari yoki oʻzlarining vakillari orqali amalga oshirishlari mumkin. Xodimlar nomidan ayrim fuqarolarning vakillik qilishlari tartibi va qoidalari fuqarolik qonunchiligining umumiy talablariga koʻra belgilanadi.

Ish beruvchilarda xodimlar vakillik organi sifatida faoliyat yuritishi mumkin boʻlgan maxsus subʼektlar qatnashadilar. Ular korxona kasaba uyushmasi, korxona mehnat jamoasi hamda xodimlar tomonidan tashkil etilgan boshqa vakillik organlari boʻlishi mumkin.

Kasaba uyushmasi - bu xodimlarning oʻz huquqlari va manfaatlarini himoya qilish uchun birlashgan ixtiyoriy tashkilotidir. Tashkilotda kasaba uyushmasi qoʻmitasi xodimlarning manfaatlarini ifoda etadigan va ularni himoya qiladigan asosiy vakillik organi hisoblanadi.

Kasaba uyushmasi qoʻmitasi tashkilotdagi eng quyi darajadagi vakillik organi hisoblanadi. U bevosita xodimlar bilan aloqada boʻladi va ularning muammolarini yaxshi biladi.

Xodimlar va ish beruvchilarning manfaatlari koʻp hollarda bir-biriga mos kelmaydi. Xodimlar yuqori ish haqi, yaxshi mehnat sharoitlari va ijtimoiy kafolatlar olishni xohlasa, ish beruvchi foydani koʻpaytirish va xarajatlarni kamaytirishga harakat qiladi.

Aynan bitta vakillik organi xodimlarning ham ish beruvchilarning ham manfaatlarini bir vaqtda ifoda eta olmaydi. Chunki bu manfaatlar oʻrtasida ziddiyat mavjud. Agar bitta vakillik organi xodimlarning ham ish beruvchilarning ham manfaatlarini himoya qilishga harakat qilsa, u har ikkala tomonning ham ishonchini yoʻqotishi mumkin.

Xodimlarning va ish beruvchilarning vakillik organlari mustaqil boʻlishi kerak. Bu degani, ular bir-biriga bogʻliq boʻlmasligi va oʻz qarorlarini mustaqil ravishda qabul qilishi kerak.

2.1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 73-moddasida kasaba uyushmalari xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarini va manfaatlarini ifoda etadilar va himoya qiladilar, deb belgilangan.

Kasaba uyushmalari fuqarolarning oʻz faoliyati yoki oʻqishi turi boʻyicha umumiy kasbiy manfaatlari bilan bogʻliq boʻlgan, ularning mehnatga oid boshqa ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini ifodalash hamda himoya qilish maqsadida tuziladigan, oʻz ustavi asosida faoliyat koʻrsatadigan ixtiyoriy jamoat birlashmasidir.

Kasaba uyushmalarining xodimlar vakillik organi sifatida faoliyat olib borish shakl va usullari xilma-xildir.

2.2. Davlat kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishini kafolatlaydi. Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining faoliyatini davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari, ish beruvchilar tashabbusiga koʻra tugatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Kasaba uyushmalari yollanib ishlovchi xodimlarning etakchi vakillik organi sifatida xalq xoʻjaligining barcha tarmoqlariga mansub boʻlgan korxona va tashkilotlarida ish olib boradi. Ularning vakolatlari Konstitutsiya va qonunlar bilan, ularning ustavi bilan belgilanadi. Shuningdek, jamoa shartnomasi va jamoa kelishuvlarida hamda kasaba uyushmalari faoliyatini belgilab beruvchi lokal normalarda ham nazarda tutiladi.

Kasaba uyushmalarining xodimlar vakillik organi sifatidagi vakolatlari Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida, 2019 yil 6 dekabrdagi “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi qonunda belgilab qoʻyilgan. Mazkur Qonunning 27-moddasida xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini himoya qilish masalalarini hal qilishda ishtirok etishga boʻlgan huquq mustahkamlangan.

Unga koʻra, kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari aholi bandligini taʼminlash, ishdan ozod etilayotgan xodimlarni himoya qilish masalalarini, shuningdek xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini himoya qilishga doir boshqa masalalarni hal qilishda ishtirok etish huquqiga ega.

Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari xodimlarning mehnat huquqlarini himoya qilib sudga daʼvo arizasi, shuningdek sud buyrugʻini chiqarish toʻgʻrisidagi ariza bilan murojaat qilishga haqli.

Hududiy kasaba uyushmalari birlashmalari muayyan hudud (viloyat, shahar, tuman)dagi xodimlarning manfaatlarini himoya qiladi. Ular hududiy darajadagi ijtimoiy-iqtisodiy siyosatda ishtirok etadi, hududiy jamoa shartnomalarini tuzadi va hududdagi mehnat qonunchiligining ijrosini nazorat qiladi.

Tarmoq kasaba uyushmalari birlashmalari muayyan tarmoq (sanoat, taʼlim, sogʻliqni saqlash va h.k.)dagi xodimlarning manfaatlarini himoya qiladi. Ular tarmoq darajasidagi ijtimoiy-iqtisodiy siyosatda ishtirok etadi, tarmoq jamoa shartnomalarini tuzadi va tarmoqdagi mehnat qonunchiligining ijrosini nazorat qiladi.

MISOLLAR

Toshkent shahar kasaba uyushmalari birlashmasi Toshkent shahridagi xodimlarning manfaatlarini himoya qiladi. U Toshkent shahar hokimiyati va ish beruvchilar bilan muzokaralar olib boradi, Toshkent shahar jamoa shartnomasini tuzadi va shahardagi mehnat qonunchiligining ijrosini nazorat qiladi.

Taʼlim va fan xodimlari kasaba uyushmasi respublika kengashi taʼlim sohasidagi xodimlarning manfaatlarini himoya qiladi.

2.3. Respublika kasaba uyushmalari birlashmalari butun respublikadagi xodimlarning manfaatlarini himoya qiladi. Ular respublika darajasidagi ijtimoiy-iqtisodiy siyosatda ishtirok etadi, respublika jamoa shartnomalarini tuzadi va respublikadagi mehnat qonunchiligining ijrosini nazorat qiladi.

Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi respublika darajasida xodimlarning manfaatlarini himoya qiladi. U respublika hukumati va ish beruvchilar bilan muzokaralar olib boradi, respublika jamoa shartnomasini tuzadi va respublikadagi mehnat qonunchiligining ijrosini nazorat qiladi.

Kasaba uyushmalari birlashmalari kasaba uyushmalarining faoliyatini muvofiqlashtiradi va ularning kuchini birlashtiradi. Ular kasaba uyushmalariga huquqiy, tashkiliy va metodik yordam koʻrsatadi.

Kasaba uyushmalari birlashmalari davlat organlari va ish beruvchilar bilan ijtimoiy sheriklik munosabatlarini oʻrnatadi. Ular ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni ishlab chiqishda ishtirok etadi, muzokaralar olib boradi va kelishuvlar tuzadi.

Kasaba uyushmalari birlashmalari xalqaro kasaba uyushmalari tashkilotlari bilan hamkorlik qiladi. Ular xodimlarning huquqlarini himoya qilish va mehnat sharoitlarini yaxshilash boʻyicha xalqaro tajribani oʻrganadi va qoʻllaydi.