1. Ushbu moddada xodimlarning birlashish huquqi mazmuni berilgan. Mazkur huquq har bir fuqaroning qonunchilik bilan taqiqlanmagan har qanday tuzilmalarga erkin birlashish huquqini anglatadi. Ushbu huquq Konstitutsiyada belgilangan asosiy huquqlardan hisoblanadi. Shuningdek, xodimlarning birlashish huquqi Xalqaro mehnat tashkilotining 2016 yil 25 oktyabrdagi Birlashmalar erkinligi va kasaba uyushmalariga birlashish huquqini himoya qilish toʻgʻrisidagi 87-sonli Konventsiyada mustahkamlangan. Konventsiyaning 3-moddasi 2-qismida mehnatkashlar va ish beruvchilar birlashmalarining mustaqilligini taʼminlashga xizmat qiluvchi qoidalarni mustahkamlagan. Davlat organlari birlashish huquqini cheklovchi yoki uning qonuniy amalga oshirilishiga qarshilik qiluvchi har qanday aralashuvdan tiyilishi kerak.

Ushbu huquq xodimlarga oʻz mehnat huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida kasaba uyushmalari va boshqa birlashmalarni tuzish va ularga aʼzo boʻlish erkinligini kafolatlaydi. Bu huquq har qanday kamsitishlarsiz, ixtiyoriy asosda va oldindan ruxsat olish zaruratisiz amalga oshirilishi kerak.

Kasaba uyushmalari va boshqa birlashmalar xodimlarning huquqlarini himoya qilish va ularning manfaatlarini ifoda etishning muhim vositasi hisoblanadi.

Biror-bir farqqa qaramasdan deganda xodimlarning birlashish huquqi har qanday farqqa qaramasdan, yaʼni jinsi, irqi, millati, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, siyosiy eʼtiqodi va boshqa belgilariga qarab cheklanmasligi kerakligi tushuniladi.

Ixtiyoriy ravishda deganda xodimlar kasaba uyushmasiga yoki boshqa birlashmaga aʼzo boʻlishga majburlanmasligi kerak. Har bir xodim oʻz xohishiga koʻra birlashmaga aʼzo boʻlish yoki aʼzo boʻlmaslik huquqiga ega ekanligini anglatadi.

Oʻz xohishiga koʻra deganda xodimlar oʻzlariga maʼqul kelgan kasaba uyushmasini yoki boshqa birlashmani tanlash huquqiga egaligi tushuniladi.

Oldindan ruxsat olmasdan deganda xodimlar kasaba uyushmasini yoki boshqa birlashmani tuzish yoki unga aʼzo boʻlish uchun hech kimdan oldindan ruxsat olishga majbur emasligi tushuniladi.

Kasaba uyushmalari quyidagi huquqlarga ega:

oʻz ustavlarini ishlab chiqish va tasdiqlash. Kasaba uyushmalari oʻz faoliyatini tartibga soluvchi ustavlarni ishlab chiqish va tasdiqlash;

oʻz faoliyatini tashkil etish. Kasaba uyushmalari oʻz faoliyatini qonunchilikka muvofiq tashkil etish;

xodimlarning manfaatlarini ifoda etish va himoya qilish. Kasaba uyushmalari xodimlarning manfaatlarini ish beruvchilar, davlat organlari va boshqa tashkilotlar oldida ifoda etish va himoya qilish.

jamoaviy muzokaralar olib borish. Kasaba uyushmalari ish beruvchilar bilan kollektiv muzokaralar olib borish va jamoa shartnomalar tuzish;

mehnat nizolarida ishtirok etish. Kasaba uyushmalari mehnat nizolarida xodimlarning manfaatlarini himoya qilib ishtirok etish;

axborot olish. Kasaba uyushmalari oʻz faoliyati uchun zarur boʻlgan axborotni ish beruvchilardan va davlat organlaridan olish.

Birlashish erkinligi va jamoaviy muzokaralarni olib borishga boʻlgan huquqni amalda tan olish printsipini taʼminlashga qaratilgan 2016 yil 25 oktyabrdagi Birlashmalar erkinligi va kasaba uyushmalariga birlashish huquqini himoya qilish toʻgʻrisidagi 87-sonli Konventsiya hamda 1997 yil 30 avgustdagi Jamoa muzokaralarini tashkil etish va yuritish huquqi printsiplarini qoʻllanish toʻgʻrisidagi 98-sonli Konventsiyada mazkur toifadagi huquqlar belgilangan.

Xodimlar, oliy va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida taʼlim olayotgan shaxslar hamda ish bilan taʼminlangan boshqa shaxslar hech qanday tafovutsiz va oldindan ruxsat olmay turib, ixtiyoriy ravishda kasaba uyushmalarini tuzish huquqiga, shuningdek kasaba uyushmalariga ularning ustavlariga rioya etish sharti bilan kirish huquqiga ega.

Kasaba uyushmalari yoki xodimlarning boshqa birlashmalariga birlashishda oʻzini kamsitilgan deb hisoblagan shaxs kamsitilganlik holati ustidan belgilangan tartibda shikoyat qilishi mumkin.

Ish beruvichilar yoki boshqa shaxslar tomonidan xodimning kasaba uyushmasiga yoki xodimlarning boshqa birlashmalariga aʼzo boʻlmaslik toʻgʻrisidagi yozma yoki ogʻzaki murojaatlari, shunday murojaatlar koʻzda tutilgan hujjatlar oʻz-oʻzidan haqiqiy hisoblanmaydi. Yaʼni, hech kim aʼzolikka majbur qilinishi yoki aʼzo boʻlmaslik toʻgʻrisida biror bir hujjat yozib berishga majbur qilinishi mumkin emas.

2. Ushbu qoida xodimlarga, agar ularning ish joyida yoki sohasida kasaba uyushmasi mavjud boʻlmasa yoki mavjud kasaba uyushmasi ularning manfaatlarini toʻliq ifoda eta olmasa, oʻz manfaatlarini himoya qilish uchun boshqa turdagi birlashmalar tuzish huquqini beradi. Bu birlashmalar xodimlarning mehnat huquqlari va qonuniy manfaatlarini ifoda etish va himoya qilishga qaratilgan boʻlishi kerak.

Ushbu qoida xodimlarning huquqlarini himoya qilishning qoʻshimcha kafolatini yaratadi va ularning manfaatlari har doim inobatga olinishini taʼminlaydi va ijtimoiy sheriklikni rivojlantirishga yordam beradi va xodimlarning ish beruvchilar va davlat organlari bilan muloqot qilish imkoniyatlarini kengaytiradi.

Xodimlar tomonidan tuzilgan birlashmalar kasaba uyushmalarining vazifalarini toʻliq bajara olmasligi mumkin. Shu sababli xodimlar kasaba uyushmalarini tuzishga harakat qilishlari kerak. Xodimlar tomonidan tuzilgan birlashmalarning faoliyati qonunchilikka zid boʻlmasligi kerak.

3. Ushbu qoidaga koʻra, har bir fuqaroning kasaba uyushmasiga yoki xodimlarning boshqa birlashmasiga aʼzo boʻlish yoki aʼzo boʻlmaslik tanlovi uning qonun bilan kafolatlangan huquqlariga hech qanday taʼsir koʻrsatmasligi kerak. Yaʼni, kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlmagan shaxs kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlgan shaxsga nisbatan kamsitilmasligi kerak yoki aksincha.

Ushbu qoida barcha holatlarda qoʻllaniladi.

Kasaba uyushmalariga yoxud xodimlarning boshqa birlashmalariga mansublik yoki mansub emaslik fuqarolarning Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va boshqa qonunchilik hujjatlari bilan kafolatlangan huquqlarini biror-bir tarzda cheklashga sabab boʻlmaydi. Ushbu qoida fuqarolarning huquqlarini himoya qilishning muhim kafolati hisoblanadi va ularning birlashish erkinligini taʼminlaydi. Ish beruvchilar va davlat organlari ushbu qoidaga qatʼiy rioya qilishlari va kamsitishga yoʻl qoʻymasliklari kerak.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismiga koʻra, kasaba uyushmasiga yoki xodimlarning boshqa birlashmasiga aʼzo boʻlgan har bir shaxs, ushbu tashkilotning barcha huquqlaridan teng ravishda foydalanish va majburiyatlarini bajarish huquqiga ega. Bu degani, aʼzolik muddati, ijtimoiy mavqei yoki boshqa omillarga qaramay, barcha aʼzolar bir xil huquq va majburiyatlarga ega boʻlishlari kerak.

Ushbu qoida kasaba uyushmalari va xodimlarning boshqa birlashmalari faoliyatining barcha sohalarida qoʻllaniladi, jumladan barcha aʼzolar:

tashkilotga kirish va undan chiqish shartlari barcha aʼzolar uchun bir xil boʻlishi;

tashkilotning qarorlarini qabul qilishda teng ovoz berish huquqiga ega boʻlishlari;

tashkilot faoliyati toʻgʻrisida toʻliq va ishonchli axborot olish huquqiga ega boʻlishlari;

tashkilotni boshqarishda ishtirok etish huquqiga ega boʻlishlari;

tashkilotdan yordam va himoya olish huquqiga ega boʻlishlari;

tashkilot ustavida belgilangan majburiyatlarni bir xilda bajarishlari kerak.

5. Ushbu qoida shuni anglatadiki, ish beruvchi xodimga nisbatan hech qanday qaror qabul qilishda (ishga qabul qilish, imtiyozlar berish, lavozimni koʻtarish, ishdan boʻshatish va h.k.) uning kasaba uyushmasiga yoki boshqa birlashmaga aʼzoligini yoki aʼzo emasligini, unga kirishi yoki undan chiqishini hisobga olmasligi kerak. Bunday harakatlar kamsitish hisoblanadi va qonun bilan taqiqlanadi.

Bu xodimlarning huquqlarini himoya qilishning muhim kafolati hisoblanadi va ularning birlashish erkinligini taʼminlaydi hamda kasaba uyushmalariga aʼzolik yoki aʼzo emaslik asosida kamsitishga yoʻl qoʻymaslikni taʼminlaydi.

Ushbu qoida barcha holatlarda qoʻllaniladi, jumladan:

ishga qabul qilish. Ish beruvchi kasaba uyushmasiga aʼzolik yoki aʼzo emaslik asosida ishga qabul qilishda kamsitishga yoʻl qoʻymasligi kerak. Yaʼni, ish beruvchi kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlmagan nomzodni kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlgan nomzoddan koʻra afzal koʻrmasligi kerak yoki aksincha;

imtiyozlar va preferentsiyalar. Ish beruvchi kasaba uyushmasiga aʼzolik yoki aʼzo emaslik asosida xodimlarga imtiyozlar va preferentsiyalar berishda kamsitishga yoʻl qoʻymasligi kerak. Bunga ustamalar, mukofot pullari, qoʻshimcha taʼtillar, sanatoriylarga yoʻllanmalar va boshqalar kiradi;

ishda yuqori martabaga koʻtarilish. Ish beruvchi kasaba uyushmasiga aʼzolik yoki aʼzo emaslik asosida xodimlarni ishda yuqori martabaga koʻtarishda kamsitishga yoʻl qoʻymasligi kerak. Xodimning lavozimi uning kasbiy malakasi, tajribasi va ishdagi yutuqlariga qarab belgilanishi kerak;

mehnat shartnomasini bekor qilish. Ish beruvchi kasaba uyushmasiga aʼzolik yoki aʼzo emaslik asosida xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilishda kamsitishga yoʻl qoʻymasligi kerak. Xodimni ishdan boʻshatish faqat qonunda belgilangan asoslarga koʻra amalga oshirilishi mumkin.

6. Ushbu qoidaga koʻra, agar shaxs kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlgani yoki aʼzo boʻlmagani uchun kamsitilgan deb hisoblasa, u bu holat yuzasidan shikoyat qilish va oʻz huquqlarini himoya qilish huquqiga ega. Bundan tashqari, ushbu qoida kamsitilgan shaxsning kamsitishni bartaraf etish, buzilgan huquqlarini tiklash, moddiy zararni qoplash va maʼnaviy zararni kompensatsiya qilish toʻgʻrisidagi talablari sud tomonidan koʻrib chiqilishini kafolatlaydi.

Kamsitilgan shaxs kamsitish fakti ustidan quyidagi tartibda shikoyat qilishi mumkin:

avvalo, xodim kamsitish fakti yuzasidan ish beruvchiga yoki tashkilotning ichki shikoyatlarni koʻrib chiqish boʻyicha masʼul boʻlimiga shikoyat qilishi mumkin;

agar ichki shikoyat qanoatlantirilmasa, xodim Davlat mehnat inspektsiyasiga shikoyat qilishi mumkin. Davlat mehnat inspektsiyasi kamsitish faktini tekshiradi va ish beruvchiga nisbatan choralar koʻrishi mumkin;

sudga murojaat qilish. Agar Davlat mehnat inspektsiyasining qaroridan norozi boʻlsa, xodim sudga murojaat qilishi mumkin.

Sudda kamsitilgan shaxs quyidagi talablarni qoʻyishi mumkin:

sud ish beruvchini kamsitishni bartaraf etishga va xodimning buzilgan huquqlarini tiklashga majbur qilishi mumkin;

sud ish beruvchini kamsitish natijasida xodimga yetkazilgan moddiy zararni qoplashga majbur qilishi mumkin. Bunga ish haqidagi farq, davolanish xarajatlari va boshqa xarajatlar kiradi;

sud ish beruvchini kamsitish natijasida xodimga yetkazilgan maʼnaviy zararni kompensatsiya qilishga majbur qilishi mumkin. Maʼnaviy zarar deganda xodimning ruhiy azobi, shaʼni va qadr-qimmatiga putur yetkazilishi tushuniladi.

7. Ushbu qoidaga koʻra, hech kim xodimlarning oʻz manfaatlarini himoya qilish uchun birlashish huquqini cheklashi yoki ularni kasaba uyushmalariga yoki boshqa birlashmalarga aʼzo boʻlishga majburlashi mumkin emas. Bu xodimlarning oʻz xohishiga koʻra birlashish yoki birlashmaslik erkinligini kafolatlaydi.

Ushbu qoida barcha holatlarda qoʻllaniladi, jumladan:

birlashishga monelik qilish. Hech kim xodimlarning kasaba uyushmasini yoki boshqa birlashmani tashkil etishiga, unga aʼzo boʻlishiga yoki unda faol ishtirok etishiga monelik qilmasligi kerak;

majburlash. Hech kim xodimlarni kasaba uyushmasiga yoki boshqa birlashmaga aʼzo boʻlishga yoki undan chiqishga majburlamasligi kerak;

kamsitish. Hech kim xodimlarni kasaba uyushmasiga aʼzoligi yoki aʼzo emasligi uchun kamsitmasligi kerak.

8. Agar xodim kasaba uyushmasiga yoki xodimlarning boshqa birlashmalariga aʼzo boʻlmaslik toʻgʻrisida yozma yoki ogʻzaki majburiyat olsa, bu majburiyat qonuniy kuchga ega emas va hech qanday huquqiy oqibatlarni keltirib chiqarmaydi. Bu xodimning oʻz xohishiga koʻra kasaba uyushmasiga yoki boshqa birlashmaga aʼzo boʻlish yoki boʻlmaslik erkinligini kafolatlaydi.

MISOLLAR

Agar ish beruvchi xodimni ishga qabul qilishda undan kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlmaslik toʻgʻrisida yozma majburiyat olsa, bu majburiyat qonuniy kuchga ega emas va xodim istalgan vaqtda kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlish huquqiga ega.

Agar mehnat shartnomasida xodimning kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlmasligi toʻgʻrisidagi shart mavjud boʻlsa, bu shart haqiqiy emas deb hisoblanadi va xodim istalgan vaqtda kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlish huquqiga ega.

Agar ish beruvchi xodimga kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlmaslik evaziga mukofot puli berishni taklif qilsa, bu taklif qonuniy emas va xodim kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlish huquqini saqlab qoladi.