1. Mazkur moddada xodimlarning vakillik organlari (kasaba uyushmalari) tarkibiga saylangan shaxslarga beriladigan mehnat kafolatlari koʻrsatilgan.

Bu qoida xodimlarning vakillik organlariga saylangan shaxslarning mustaqilligini va erkin faoliyat yuritishini taʼminlashga qaratilgan. Yaʼni, ular xodimlarning huquqlarini himoya qilish faoliyati uchun ish beruvchi tomonidan hech qanday bosimga yoki taʼqibga uchramasliklari kerak.

Bu kafolat shuni anglatadiki, ish beruvchi yoki uning vakillari xodimlarning vakillik organlariga saylangan shaxslarga nisbatan quyidagi harakatlarni amalga oshirishi mumkin emas:

xodimlarning huquqlarini himoya qilganligi uchun ishdan boʻshatish yoki lavozimini pasaytirish mumkin emas;

xodimlarning huquqlarini himoya qilganligi uchun intizomiy jazo qoʻllash mumkin emas (agar ular oʻz vakolatlari doirasida harakat qilgan boʻlsalar);

xodimlarning huquqlarini himoya qilish faoliyatiga toʻsqinlik qilish, ularga ruhiy bosim oʻtkazish yoki boshqa shaklda taʼsir oʻtkazish mumkin emas.

Bu kafolat faqat xodimlarning vakillik organlariga saylangan shaxslar oʻz vakolatlari doirasida va qonun doirasida harakat qilgan hollarda amal qiladi. Agar ular qonunni buzsalar yoki oʻz vakolatlaridan chetga chiqsalar, ularga nisbatan qonuniy choralar koʻrilishi mumkin.

Bu kafolatning ahamiyati shundaki, u xodimlarning vakillik organlariga saylangan shaxslarning erkin va mustaqil faoliyat yuritishini taʼminlaydi. Bu esa, oʻz navbatida, xodimlarning huquqlarini himoya qilish va mehnat munosabatlarini barqarorlashtirishga xizmat qiladi.

Oʻzbekiston Respublikasining 2019 yil 6 dekabrdagi “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonuni 15-moddasida kasaba uyushmalari organlariga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilmagan xodimlar uchun kafolatlar belgilangan.

2. Bu qoida xodimlarning vakillik organlariga saylangan shaxslarni huquqlarini himoya qilish faoliyati uchun ish beruvchi tomonidan asossiz jazoga tortilmasliklari yoki ishdan boʻshatilmasliklari kerakligini anglatadi. Bu qoida ularning vakolatlari tugaganidan keyin ham maʼlum muddatga amal qiladi.

Xodimlarning vakillik organlari tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilmagan xodimlar deganda xodimlarning vakillik organlariga mehnat jamoasining umumiy yigʻilishida saylangan va oʻzlarining asosiy ishini davom ettiradigan va faqat vaqti-vaqti bilan xodimlarning manfaatlarini himoya qilish bilan shugʻullanadiganlar tushuniladi. Ular kasaba uyushmasining yoki boshqa vakillik organining shtatdagi xodimi hisoblanmaydi.

Xodimlarning vakillik organlari tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilmagan xodimlarga nisbatan:

intizomiy jazo choralarini qoʻllashga;

ular bilan tuzilgan mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilishga oʻz faoliyatini amalga oshirgan vakillik organining, yaʼni xodimlar ishlagan va saylangan tashkilot kasaba uyushmasi qoʻmitasining oldindan roziligini olmasdan bekor qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Shuningdek, xodimlarning vakillik organlari tarkibiga saylangan xodimlar bilan mehnatga oid munosabatlarni ularning saylab qoʻyiladigan lavozimdagi vakolatlari tugaganidan keyin ikki yil ichida ish beruvchining tashabbusi bilan mazkur shaxslar oʻz faoliyatini amalga oshirgan vakillik organining oldindan roziligini olmasdan bekor qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Ish beruvchi xodimlarning vakillik organlariga saylangan shaxslarni ishdan boʻshatmoqchi boʻlsa, u vakillik organiga yozma ravishda murojaat qilishi kerak. Vakillik organi oʻz roziligini yoki rad javobini yozma ravishda berishi kerak. Agar vakillik organi rozilik bermasa, ish beruvchi xodimni ishdan boʻshatishga haqli emas.

3. Xodimlarning tegishli vakillik organi rahbari boʻlgan va ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilmagan xodimga, yaʼni kasaba uyushmasi qoʻmitasi raisiga nisbatan:

intizomiy jazo choralarini qoʻllashga;

u bilan tuzilgan mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilishga xodimlarning tegishli hududiy (viloyat, shahar kasaba uyushmalari birlashmalari) yoki tarmoq (tegishli sohaning kasaba uyushmalari respublika kengashlari) birlashmasining oldindan roziligini olmasdan bekor qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Shuningdek xodimlarning vakillik organi rahbari boʻlgan xodim bilan mehnatga oid munosabatlarni uning vakolatlari tugaganidan keyin ikki yil ichida ish beruvchining tashabbusi bilan mazkur vakillik organi ishtirokchi boʻlgan xodimlarning tegishli hududiy yoki tarmoq birlashmasining oldindan roziligini olmasdan bekor qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasining "Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida"gi Qonuni 15-moddasi ham kasaba uyushmalari organlariga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilmagan xodimlar uchun kafolatlar belgilab qoʻyilgan.

Quyidagilarga intizomiy jazo berilishi mumkin emas:

kasaba uyushmasi organi tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilmagan xodimlarga — shu organning roziligisiz;

tashkilot boʻlinmalaridagi kasaba uyushmalari organlarining rahbarlariga — tegishli kasaba uyushmasi organining roziligisiz;

tashkilotdagi kasaba uyushmalari organlarining rahbarlariga — tegishli kasaba uyushmalari birlashmasining roziligisiz.

Kasaba uyushmalari organlari tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilmagan shaxslar bilan mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusiga koʻra bekor qilishga mehnat shartnomasini bekor qilishning umumiy tartibiga rioya etishdan tashqari, ular aʼzo boʻlgan kasaba uyushmasi organining roziligi oldindan olingan holda yoʻl qoʻyiladi, tashkilot kasaba uyushmasi organining raisi bilan mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilishga esa bundan tashqari tegishli kasaba uyushmalari birlashmasining shunday roziligi olingan taqdirda yoʻl qoʻyiladi.

Kasaba uyushmalari organlarining ishlab chiqarishdagi oʻz ishidan ozod etilmagan aʼzolariga jamoa shartnomasida, kelishuvida belgilanadigan shartlarga koʻra mehnat jamoasining manfaatlarini koʻzlab jamoatchilik vazifalarini bajarishi, shuningdek kasaba uyushmasining yoʻnalishi boʻyicha qisqa muddatli oʻqishi uchun oʻrtacha ish haqi saqlangan holda vaqt beriladi.

Kasaba uyushmalari organlarining aʼzolari ishlab chiqarishdagi ishidan kasaba uyushmalari tomonidan chaqiriladigan qurultoylarda, konferentsiyalarda delegat sifatida, shuningdek kasaba uyushmalarining plenumlari va rayosatlari ishida ishtirok etish vaqtiga ozod qilinib, ularga kasaba uyushmasining mablagʻlari hisobidan oʻrtacha ish haqi miqdorida haq toʻlanadi.

Kasaba uyushmasining ustavida nazarda tutilgan hollarda tashkilotlarda kasaba uyushmasining tashkilotchilari yoki kasaba uyushmasi guruhlarining tashkilotchilari saylanishi mumkin, ularga nisbatan ushbu moddada nazarda tutilgan kafolatlar tatbiq etiladi.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismida xodimlarning vakillik organidagi saylab qoʻyiladigan lavozimlarga saylanganligi oqibatida ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilgan xodimlarga, berilgan kafolatlar haqida koʻrsatilgan. Yaʼni, ushbu xodimlarning vazifasi faqat xodimlarning vakili sifatida faoliyat olib borish hisoblanadi. Boshqa ishlab chiqarish bilan bogʻliq vazifalarni bajarmaydi.

Ular saylanganligi sababli ularga nisbatan ish beruvchida biror intizomiy chora qoʻllashi yoki ishdan boʻshatish huquqi yoʻq.

Ushbu toifadagi xodimlarning saylab qoʻyiladigan lavozimdagi vakolatlari tugaganidan keyin avvalgi ishi (lavozimi) beriladi, bunday ish (lavozim) mavjud boʻlmaganda esa boshqa teng ish (lavozim) beriladi.

5. Bu qoida kasaba uyushmasi organlariga saylangan xodimlarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. Yaʼni, agar ularning vakolatlari tugaganidan keyin ularga avvalgi ishi (lavozimi)ni berishning imkoni boʻlmasa, ular qonun hujjatlarida, jamoa kelishuvlarida yoki jamoa shartnomasida belgilangan imtiyozlardan foydalanishlari mumkin.

Tegishli ish (lavozim) berish imkoniyati boʻlmagan holatlar quyidagi sabablarga koʻra yuzaga kelishi mumkin:

korxonaning tugatilishi yoki qayta tashkil etilishi;

xodimning lavozimi qisqartirilishi;

xodimning salomatligiga koʻra avvalgi ishini bajara olmasligi;

boshqa obʼyektiv sabablar.

Qonun hujjatlarida, jamoa kelishuvlarida yoki jamoa shartnomasida nazarda tutilgan imtiyozlar quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

xodimga uning malakasiga mos keladigan boshqa ish taklif qilinishi mumkin;

xodimga yangi ishga moslashishi uchun qayta tayyorlash yoki malakasini oshirish imkoniyati berilishi mumkin;

xodimga yangi ishga oʻtguniga qadar yoki qayta tayyorlash davrida avvalgi ish haqi saqlab qolinishi mumkin;

xodimga moddiy yordam koʻrsatilishi mumkin;

va boshqa imtiyozlar.