1. Jamoa shartnomasiga qaysi masalalarni kiritish va qaysi imtiyozlarni belgilashni faqat ish beruvchi va xodimlar vakillari (kasaba uyushmasi qoʻmitasi) kelishib oladilar hamda oʻzaro kelishuvga koʻra belgilaydilar.

Taraflar jamoa shartnomani oʻzlariga qulay tarzda loyihalaydilar.

Jamoa shartnomasi xodimlar uchun qonunda belgilangan huquq va kafolatlarni kamaytirib yuborishi mumkin emas.

2.1. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida jamoa shartnomasiga kiritilishi mumkin boʻlgan ish beruvchining va xodimlarning masalalar boʻyicha oʻzaro majburiyatlari koʻrsatilgan.

Jamoa shartnomasida ushbu roʻyxatdan tashqari boshqa masalalarni ham kiritish mumkin.

2.2. Xodimlar mehnatiga adolatli haq toʻlash munosib mehnatning asosiy tamoyillaridan biri boʻlib, mehnatga haq toʻlash shakli, tizimi va miqdori, pul mukofotlari, nafaqalar, kompensatsiyalar, qoʻshimcha toʻlovlarni jamoa shartnomasida kiritilishi tashkilotdagi mehnat nizolarini oldini olishga va xodimlarga ish haqini oʻz vaqtida adolatli toʻlashiga xizmat qiladi.

Ayniqsa, xoʻjalik hisobidagi davlat tashkilotlarida jamoa shartnomasiga mehnatga haq toʻlash shakli, tizimi va miqdori, pul mukofotlari, nafaqalar, kompensatsiyalar, qoʻshimcha toʻlovlarni jamoa shartnomasida kiritilishi muhim boʻlib, bu ushbu toʻlovlarni amalga oshirish uchun huquqiy asos ham boʻlib xizmat qiladi.

2.3. Narxlarning oʻzgarishidan, inflyatsiya darajasidan, jamoa shartnomasida belgilangan koʻrsatkichlarning bajarilishidan kelib chiqqan holda mehnatga haq toʻlashni tartibga solish mexanizmini jamoa shartnomasiga kiritishning ahamiyati juda muhim.

Bu xodimlarning ish haqini iqtisodiy oʻzgarishlardan (inflyatsiya va narx navodan) himoya qilishning eng asosiy huquqiy vositasidir.

Inflyatsiya sharoitida xodimning olayotgan maoshi oʻzgarmasa-da, uning real qiymati pasayib ketadi. Jamoa shartnomaga inflyatsiya darajasiga qarab ish haqini indeksatsiya qilish (oshirib borish) bandi kiritilsa, xodimlarning turmush darajasi pasayib ketmaydi.

Isteʼmol tovarlari va xizmatlar (masalan, transport, oziq-ovqat, kommunal toʻlovlar) narxi oshganda, xodimning xarajatlari koʻpayadi. Jamoa shartnomasida narxlar indeksiga bogʻlangan holda qoʻshimcha toʻlovlar yoki kompensatsiyalar belgilanishi xodimni iqtisodiy bosimdan qutqaradi. Bu yerda gap nafaqat narxlar, balki korxonaning iqtisodiy holati haqida ketmoqda.

Agar jamoa shartnomasida belgilangan rejalar va koʻrsatkichlar (masalan, mahsulot hajmi, foyda miqdori) ortigʻi bilan bajarilsa, ish haqini oshirish mexanizmi avtomatik ravishda ishlaydi. Bu xodimlarda korxona rivojiga hissa qoʻshishga nisbatan kuchli motivatsiya uygʻotadi.

Bu mexanizm xodim uchun iqtisodiy xavfsizlik yostigʻi, ish beruvchi uchun esa ishchi kuchini saqlab qolish va boshqarish vositasidir.

2.4. Jamoa shartnomasiga xodimlarning bandligi, ularni qayta tayyorlash, ularning malakasini oshirish, ularni ishdan boʻshatish shartlarini kiritilishi xodim uchun nafaqat bugungi ish joyini saqlab qolish, balki uning kelajakdagi mehnat bozoridagi raqobatbardoshligini taʼminlovchi eng muhim kafolat hisoblanadi.

Ushbu yoʻnalishlarning ahamiyatini muhim jihatlari:

xodimlar bandligi va ish oʻrinlarini saqlab qolish. Iqtisodiy inqirozlar yoki korxonadagi qayta tashkil etish jarayonlarida xodimlar birinchi boʻlib xavf ostida qoladi. Jamoa shartnomada ish oʻrinlarini qisqartirishni minimallashtirish boʻyicha aniq majburiyatlar belgilanadi;

qayta tayyorlash va malaka oshirish. Texnologiyalar tez oʻzgarayotgan davrda xodimning bilimlari eskirishi mumkin. Ish beruvchi zimmasiga xodimlarni ish beruvchining mablagʻlari hisobidan muntazam oʻqitish majburiyati yuklanadi. Xodim yangi texnologiyalarni oʻrganadi, bu esa uning ish haqi oshishiga va korxona uchun foydaliroq kadrga aylanishiga xizmat qiladi. Bu nafaqat majburiyat, balki xodimning professional oʻsishi uchun huquqiy poydevordir;

ishdan boʻshatish shartlari. MKda ishdan boʻshatish boʻyicha minimal talablar bor, lekin jamoa shartnomasida qoʻshimcha imtiyozlar belgilanishi mumkin. Ishdan boʻshatilayotgan xodimga qonunda koʻzda tutilganidan koʻproq moddiy koʻmak va vaqt berish kabilar;

jamoaviy kafolatlarning afzalliklari. Agar bu shartlar faqat ogʻzaki boʻlsa yoki individual mehnat shartnomasida boʻlmasa, ish beruvchi ularni istalgan vaqtda oʻzgartirishi mumkin. Jamoa shartnomasiga kiritilgan bandlar esa:

barqarorlikni taʼminlaydi. Ish beruvchi kasaba uyushmasi bilan kelishmay turib, bu shartlarni bekor qila olmaydi;

adolatni oʻrnatadi. Imtiyozlar faqat "tanlangan" xodimlarga emas, balki barchaga birdek tegishli boʻladi.

2.5. Jamoa shartnomasida ish vaqti, dam olish vaqti va taʼtillar masalasining aniq belgilanishi ham xodim ham tashkilot uchun katta ahamiyatga ega.

Quyida ushbu masalalarning zarurligi va ahamiyati koʻrsatilgan:

MKda umumiy normalar berilgan boʻlsa-da, jamoa shartnomasi orqali ularni korxonaning oʻziga xos xususiyatlariga moslashtirish mumkin;

ish rejimi aniqlashtiriladi. Korxonada 5 kunlik yoki 6 kunlik ish haftasi, ish boshlanish va tugash vaqti, tanaffus vaqtlari aniq koʻrsatiladi. Bu intizomni mustahkamlaydi;

ishdan tashqari ishlarni tartibga solinadi. Ish vaqtidan tashqari ishlash yoki dam olish kunlari ishga jalb qilish tartibi va buning uchun toʻlanadigan kompensatsiya miqdorlari (masalan, qonunchilikdagi minimal ikki hissadan yuqoriroq qilib) belgilanishi mumkin;

mehnat muhofazasi. Xodimning haddan tashqari charchab qolishining oldi olinadi, bu esa ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar xavfini kamaytiradi;

qoʻshimcha taʼtillar. Qonunchilikda belgilangan minimal (21 kalendar kuni) taʼtildan tashqari, jamoa shartnomasi bilan:

ish staji uchun;

mehnat sharoiti noqulay ishlar uchun;

alohida xususiyatga ega boʻlgan ishlar uchun qoʻshimcha dam olish kunlari berilishi mumkin;

ijtimoiy taʼtillar. Toʻy, yaqin insonlar vafoti yoki farzand tugʻilishi munosabati bilan beriladigan haq toʻlanadigan yoki toʻlanmaydigan qisqa muddatli taʼtillar aynan jamoa shartnomasida qayd etiladi;

moliyaviy kafolat. Taʼtilga chiqishda beriladigan moddiy yordam pullarining miqdori va shartlarini belgilashda jamoa shartnomasi asosiy hujjat hisoblanadi.

2.6. Jamoa shartnomasiga ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar (ayollar, nogironligi boʻlgan shaxslar, yoshlar) uchun alohida imtiyozlar va ekologik xavfsizlik qoidalarini kiritish korxonaning ijtimoiy masʼuliyatini ifodalovchi asosiy koʻrsatkichdir.

Quyida ushbu toifalar uchun maxsus qoidalarni belgilashning zaruriyati va ahamiyati koʻrsatilgan:

ayollar mehnatini tartibga solish:

ayollar uchun qoʻshimcha kafolatlar nafaqat ularning salomatligini, balki oila va ish muvozanatini taʼminlashga xizmat qiladi. Ayollarning fiziologik xususiyatlari va oilaviy majburiyatlarini hisobga olgan holda, ularga yengilliklar berish;

ikki yoshga toʻlmagan farzandi bor ayollar uchun ish vaqtini qisqartirish;

homilador ayollarni tibbiy koʻrikdan oʻtishi uchun ish haqi saqlangan holda boʻshatish;

tungi ishlardan va xizmat safarlaridan ayolning roziligisiz cheklash.

Nogironligi boʻlgan shaxslar uchun sharoitlar:

ish joyini moslashtirish ularning jamiyatga integratsiyalashuvi uchun muhimdir;

ularning mehnat qilish qobiliyatini tiklash va sogʻligʻiga zarar yetkazmaslik;

ish vaqtining qisqartirilgan muddatini (haftasiga 36 soatdan oshmagan) belgilash;

tibbiy tavsiyalarga asosan maxsus jihozlangan ish joylarini yaratish;

yillik taʼtilni ular uchun qulay boʻlgan vaqtda berish.

18 yoshga toʻlmagan shaxslar (yoshlar) mehnatini tartibga solish:

yoshlar mehnatini muhofaza qilish ularning jismoniy va maʼnaviy rivojlanishini taʼminlaydi;

yosh avlodning sogʻligʻini saqlash va ularning taʼlim olishiga xalaqit bermaslik;

ish vaqtini qisqartirish (16-18 yoshlilar uchun haftasiga 36 soat, 15-16 yoshlilar uchun 24 soat);

ogʻir va zararli ishlariga jalb qilishni taqiqlash;

yillik uzaytirilgan taʼtil (kamida 30 kalendar kuni) berish.

Yuqoridagi toifadagi xodimlarning mehnat muhofazasi va ekologik xavfsizligi:

saylangan mehnat muhofazasi vakillari faoliyatini yoʻlga qoʻyish, xodimlarni bepul maxsus kiyim va himoya vositalari bilan taʼminlash;

ekologik xavfsizlik. Ishlab chiqarish chiqindilarini kamaytirish va atrof-muhitga zararli taʼsirni cheklash boʻyicha majburiyatlar. Bu korxonaning nufuzini oshiradi va jarimalar xavfini kamaytiradi.

2.7. Jamoa shartnomasiga tashkilotni yoki idoraga qarashli uy-joyni xususiylashtirish jarayonida xodimlar manfaatlarini himoya qiluvchi qoidalarni kiritish — bu jamoaning ijtimoiy xavfsizligini taʼminlashdagi eng muhim strategik qadamlardan biri hisoblanadi.

Xususiylashtirish davrida xodimlar huquqlarini himoya qilishda tashkilot mulkchilik shaklini oʻzgartirayotganda (davlat tasarrufidan chiqarilayotganda), xodimlar koʻpincha ish oʻrinlarini yoʻqotish yoki mehnat sharoitlarining yomonlashishi xavfi ostida qoladilar.

Jamoa shartnomasiga xususiylashtirishdan keyin maʼlum muddat (masalan, 1-3 yil) davomida ish oʻrinlarini saqlash yoki xodimlar sonini keskin qisqartirmaslik majburiyati kiritilishi mumkin.

Qonunchilikda koʻzda tutilgan hollarda, tashkilot aʼzolariga korxona mol-mulkidan ulush yoki aktsiyalarni imtiyozli shartlarda sotib olish huquqini kafolatlash mumkin.

Idoraga qarashli uy-joylarni xususiylashtirishda koʻplab tashkilotlarning oʻz balansida turar-joy fondlari mavjud. Bu uylarda yashayotgan xodimlar uchun xususiylashtirish masalasi muhim ahamiyatga ega. Jamoa shartnomasida shu uyda uzoq yillar davomida yashab kelayotgan va tashkilotda ish stajiga ega boʻlgan xodimlarga uyni xususiylashtirishda birinchi navbatdagi huquqni berish mumkin.

Uy-joy qiymatini toʻlashda xodimning ish staji, oilaviy sharoiti (koʻp farzandlilik, nogironlik) va tashkilot oldidagi xizmatlarini inobatga olgan holda chegirmalar yoki boʻlib toʻlash imkoniyatlarini belgilash mumkin.

Ayrim toifadagi xodimlarga (masalan, mehnat faxriylariga yoki kasb kasalligiga chalinganlarga) uy-joyni tekinga xususiy mulk qilib berish tartibini kelishib olish mumkin.

2.8. Jamoa shartnomasiga ishni taʼlim bilan birga olib borayotgan xodimlar uchun imtiyozlar kiritish — bu nafaqat xodimning shaxsiy rivojlanishi, balki tashkilotning inson kapitaliga kiritgan eng foydali investitsiyasidir.

Tashkilot oʻz xodimlarining oʻqishini qoʻllab-quvvatlashi orqali malakali mutaxassislarni tashqaridan izlamay, oʻz ichidan yetishtirib chiqadi.

Zamonaviy texnologiyalar va boshqaruv tizimlari tez oʻzgarayotgan davrda xodimlarning bilimlarini yangilab turishga xizmat qiladi.

MKda taʼlim olayotganlar uchun minimal kafolatlar (masalan, imtihonlar davrida ish haqi saqlangan oʻquv taʼtili) berilgan. Ammo jamoa shartnomasi orqali bu imkoniyatlarni yanada yaxshilash mumkin:

oʻquv taʼtili uchun toʻlovlar. Qonunchilikdagi miqdorlardan yuqoriroq toʻlovlarni belgilash;

shartnoma pulini toʻlab berish. Korxona uchun zarur boʻlgan mutaxassislik boʻyicha oʻqiyotgan xodimlarning oʻqish xarajatlarini (kontrakt) toʻliq yoki qisman qoplash;

xodimga oʻqish soatlariga moslashgan holda moslashuvchan ish grafigi yoki qisqartirilgan ish haftasini belgilash.

imtihonlar sessiya oldidan qoʻshimcha boʻsh kunlar yoki kundalik ish soatlarini 1-2 soatga kamaytirish.

2.9. Jamoa shartnomasiga ixtiyoriy tibbiy va ijtimoiy sugʻurta boʻyicha bandlarni kiritish — bu korxonaning ijtimoiy paketini sifat jihatidan yuqori bosqichga olib chiquvchi muhim qadamdir.

Bugungi kunda koʻplab ilgʻor tashkilotlar davlat tomonidan beriladigan majburiy kafolatlardan tashqari, qoʻshimcha sugʻurta tizimlarini joriy etmoqdalar.

Ixtiyoriy tibbiy sugʻurta xodimga davlat tibbiyot muassasalari bilan bir qatorda, xususiy klinikalarda ham bepul yoki imtiyozli davolanish imkoniyatini beradi.

Xodimlarning sogʻligʻini muntazam nazorat qilish va kasallikni barvaqt aniqlash imkonini beradi.

Qimmat turadigan jarrohlik amaliyotlari, stomatologik xizmatlar yoki dori-darmon xarajatlarini sugʻurta kompaniyasi tomonidan qoplanishi xodimning oilaviy byudjetini himoya qiladi.

Sifatli tibbiy xizmat xodimning tezroq sogʻayishiga va ishga qaytishiga yordam beradi, bu esa korxonada ish kunlari yoʻqotilishini kamaytiradi.

Jamoa shartnomasida ixtiyoriy sugʻurta masalalarining aks etishi korxona rahbariyatining oʻz xodimlariga boʻlgan yuksak eʼtiborini va uzoq muddatli hamkorlikka tayyorligini anglatadi. Bu nafaqat inson sogʻligʻini, balki tashkilotning barqarorligini ham taʼminlaydi.

2.10. Jamoa shartnomasiga xodimlarning shaxsiy jamgʻarib boriladigan pensiya hisobvaraqlariga ish beruvchi hisobidan qoʻshimcha badallar kiritish haqidagi bandlarni qoʻshish — bu xodimlarning keksalikdagi ijtimoiy himoyasini kuchaytirishga qaratilgan eng samarali vositalardan biridir.

Qoʻshimcha badallar xodim pensiyaga chiqqanda oladigan mablagʻ miqdorini sezilarli darajada oshirishga xizmat qiladi.

Bu xodimga kelajakda moliyaviy mustaqillik va keksalikda munosib hayot kechirish kafolatini beradi.

Jamoa shartnomasida badallar miqdorini xodimning tashkilotdagi ish stajiga qarab belgilash mumkin (masalan, 5 yil ishlaganlarga ish haqining 1 foiz, 10 yil ishlab kelayotganlarga 3 foiz).

2.11. Jamoa shartnomasi — bu shunchaki imtiyozlar roʻyxati emas, balki ikki tomonlama majburiyatlar toʻplamidir. Ushbu hujjatning haqiqiy kuchi uning qanday ijro etilishi va nazorat qilinishida aks etadi.

Shu sababli, shartnomaga nazorat, javobgarlik va kasaba uyushmasi uchun sharoit yaratish haqidagi bandlarni kiritish uning hayotiyligini taʼminlaydi.

Nazorat mexanizmi boʻlmasa, unga rioya etilmasligi, ijrosi taʼminlanmasligi mumkin.

Odatda jamoa shartnomasida yiliga kamida ikki marta (yarim yillik va yillik) umumiy yigʻilish (konferentsiya) oʻtkazish belgilanadi. Bu yerda ish beruvchi va kasaba uyushmasi hisobot beradi. Bu jarayon shaffoflikni va tomonlarning bir-biri oldidagi hisobdorligini taʼminlaydi.

Jamoa shartnomasida javobgarlik masalasi aniq koʻrsatilishi maqsadga muvofiq.

Jamoa shartnomaning oʻzida ham intizomiy va moddiy javobgarlik choralarini aniqlashtirish tomonlarni yanada masʼuliyatli boʻlishga undaydi.

Kasaba uyushmasi qoʻmitasi xodimlar manfaatini himoya qiluvchi uyushma hisoblanadi. Uning kuchsizligi yoki imkoniyatlari cheklanganligi jamoa shartnomasining ishlamasligiga olib keladi.

3. Jamoa shartnomasiga kiritiladigan asosiy masalalar sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida koʻrsatilgan boʻlsa, bu hammasi emas, tashkilotning iqtisodiy imkoniyatlari hisobga olingan holda jamoa shartnomasida boshqa shartlar ham kiritilishi mumkin.

Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda belgilangan normalar hamda qoidalarga nisbatan imtiyozliroq mehnat shartlari va ijtimoiy-iqtisodiy shartlar ham kiritilishi mumkin. Sharhlanayotgan moddaning uchini qismida tavsiya sifatida ayrim holatlar koʻrsatilgan boʻlib, unga yana boshqa masalalarni kiritish mumkin.

Jumladan, qoʻshimcha taʼtillar, pensiyalarga ustamalar, muddatidan oldin pensiyaga chiqish, transport va xizmat safari xarajatlarini kompensatsiya qilish, xodimlarni ishlab chiqarishda hamda ularning farzandlarini umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlarida va maktabgacha taʼlim tashkilotlarida bepul yoki qisman haq toʻlanadigan tarzda ovqatlantirish, uyali aloqa, Internet jahon axborot tarmogʻi uchun haq toʻlash, oliy taʼlim tashkilotlarida oʻqitish uchun ssudalar toʻlash va haq toʻlash, boshqa qoʻshimcha imtiyozlar va kompensatsiyalar kiritilsa, bu qonunchilikda tartibga solinmagan ayrim munosabatlarni tartibga solishda huquqiy asos boʻlib xizmat qiladi.

4. Agar MK yoki boshqa qonunchilikda qoidalar jamoa shartnomasida albatta mustahkamlab qoʻyilishi shartligi toʻgʻrisidagi toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatma mavjud boʻlsa, ushbu qoidalar jamoa shartnomasiga kiritilishi kerak.

Ushbu talab jamoa shartnomasining nafaqat ixtiyoriy, balki ayrim hollarda majburiy huquqiy xarakterga ega ekanligini anglatadi.

Masalan, MK 194-moddasi toʻrtinchi qismida ish kunini qismlarga boʻlish, ushbu ish vaqtining rejimi joriy etilayotgan ishlar roʻyxati, ish kuni qismlarga boʻlingan holda mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan xodimlarga beriladigan ustama haqning miqdori toʻgʻrisidagi qaror jamoa shartnomasida, kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra ish beruvchi tomonidan qabul qilinadigan ichki hujjatlarda belgilanishi koʻrsatilgan.

Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonuni 18-moddasi birinchi qismiga koʻra, mehnat sharoitlari noqulay ishlarda band boʻlgan xodimlar belgilangan normalar boʻyicha sut (shunga teng boʻlgan boshqa oziq-ovqat mahsulotlari), davolash-profilaktika oziq-ovqati, gazlangan tuzli suv (issiq tsexlarda ishlovchilar uchun), maxsus kiyim-bosh, maxsus poyabzal hamda boshqa shaxsiy himoya va gigiyena vositalari bilan bepul taʼminlanadi. Bunday ishlarning roʻyxati, ularni berish normalari, ular bilan taʼminlash tartibi va shartlari jamoa shartnomalari hamda kelishuvlarida belgilanadi, agar ular tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi tomonidan xodimlarning vakillik organi bilan kelishuvga koʻra, qonunchilikda belgilangan normativlarga muvofiq belgilanishi koʻrsatilgan.