MKning 481-moddasida “mehnat sharoitlari noqulay ishlar”, MKning 483-moddasida esa “noqulay tabiiy-iqlim sharoitlar” nazarda tutilgan.

Shuning uchun avvalo mana shu ikkita tushunchani aniqlashtirib olish maqsadga muvofiq boʻladi, chunki shundan kelib chiqib qaysi ish oʻrinlari uchun qoʻshimcha taʼtil kunlari beriladi yoki berilmaydi degan masala yechiladi.

Zararli (oʻta zararli) va (yoki) xavfli (oʻta xavfli) ishlab chiqarish omilining mavjudligi bilan tavsiflanadigan mehnat sharoitlari noqulay mehnat sharoitlaridir.

MKning 481-moddasi birinchi qismining mazmunidan kelib chiqilsa, mehnat sharoitlari noqulay ishlarda band boʻlgan xodimlarga qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beradigan ishlar, kasblar va lavozimlar roʻyxati, bunday taʼtillarning davomiyligi, ularni berish tartibi va shartlari avvalo jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomasida belgilanishi lozim ekan. Biroq hamma jamoa kelishuvlariga, jamoa shartnomalariga ham mehnat sharoitlari noqulay ishlar, kasblar, lavozimlarning roʻyxati kiritilmaydi va aksariyat noqulay mehnat sharoitlari mavjud boʻlgan tashkilotlarda bunday ishlarning roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunaning jarohat yetkazish xavfi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq ish oʻrinlarini attestatsiyadan oʻtkazish orqali tuziladi.

Shu moddaning ikkinchi qismida noqulay mehnat sharoitlarida band boʻlgan xodimlarga beriladigan yillik qoʻshimcha taʼtilning eng qisqa davomiyligi, shuningdek noqulay mehnat sharoitlaridagi ish uchun yillik qoʻshimcha taʼtillarni berish shartlari va tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanishi qayd etilgan.

Bu oʻz navbatida, mehnat sharoitlari noqulay ishlarda band boʻlgan xodimlarga qoʻshimcha taʼtil kunlarining davomiyligi, ularni berish tartibi va shartlari Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan davomiylikdan kam boʻlishi va tartib, shartlariga zid boʻlishi mumkin emasligini anglatadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 15 sentyabrdagi “Xodimlar mehnatini muhofaza qilish chora-tadbirlarini yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi 263-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunalarning jarohatlash xavfliligi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomning 3-ilovasida mehnat sharoiti noqulay va oʻziga xos boʻlgan ishlarda band boʻlganlik uchun yillik qoʻshimcha taʼtillarning davomiyligi belgilangan. Unga binoan, mehnat sharoitlari 4 ta klassga boʻlingan boʻlib, 1-klass maqbul, 2-klass yoʻl qoʻyilgan omillardagi, yaʼni zararsiz ishlar uchun qoʻshimcha taʼtil kunlari belgilanmagan. 3-klass zararli omillari mavjud boʻlgan ishlar oʻz navbatida 4 ta darajaga ajratilgan. Ulardan, 3.1-darajadagi ishlarda ishlovchilar uchun 3 kun, 3.2-darajadagi ishlarda ishlovchilar uchun 4 kundan 6 kungacha, 3.3-darajadagi ishlarda ishlovchilar uchun 7 kundan 12 kungacha, 3.4-darajadagi ishlarda ishlovchilar uchun 13 kundan 18 kungacha va 4-darajadagi xavfli ishlarda ishlovchilar uchun 19 kundan 24 kungacha qoʻshimcha taʼtil kunlari belgilangan.

Bunda quyidagilarga eʼtibor berish lozim:

birinchidan, shu qoʻshimcha taʼtil kunlari ish kunida beriladimi yoki kalendar kundami degan savolga kalendar kunida degan javob boʻladi, chunki yuqorida qayd etilgan Nizomda “ish kunida” deb emas, balki “qoʻshimcha taʼtilning davomiyligi, kunlar hisobida” deb koʻrsatilgan. Shundan hamda MKda belgilangan tartibga koʻra mehnat taʼtili kalendar kuni hisobida berilishidan kelib chiqilsa, biz soʻz yuritayotgan qoʻshimcha taʼtil kalendar kunida berilishi ayon boʻladi;

ikkinchidan, 3- va 4-darajadagi ishlarda band boʻlgan xodimlarga qoʻshimcha taʼtil kunlari “...dan - ...gacha” deb koʻrsatilgan, aniq necha kun beriladi degan savol boʻlishi mumkin.

Bu qoʻshimcha taʼtil kunlarining aniq miqdori Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining 2024 yil 22 fevral kunidagi 8-son qarori bilan tasdiqlangan “Ishlab chiqarish muhiti omillarining zararliligi va xavfliligi, mehnat jarayonining ogʻirligi va tigʻizligi koʻrsatkichlari boʻyicha mehnat sharoitlarining gigiyenik tasnifida (0069-24-son SANQVAN) (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024 yil 25 martda hisobga olingan, hisob raqami 241) belgilangan tartibda hisob-kitob qilib chiqariladi.

Noqulay tabiiy-iqlim sharoitlari deganda xodim tomonidan mehnat faoliyatini amalga oshirishga va uning choʻl joylarda, baland togʻli, borish qiyin boʻlgan joylarda, shuningdek noqulay ekologik vaziyatga ega boʻlgan joylarda istiqomat qilishiga noqulay taʼsir koʻrsatadigan tabiiy-iqlim, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy va tibbiy-biologik omillar yigʻindisi tushuniladi.

Tabiiy-iqlim sharoitlari noqulay hududlarning roʻyxati va bunday sharoitlardagi ish uchun beriladigan yillik qoʻshimcha taʼtilning eng qisqa davomiyligi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Noqulay tabiiy-iqlim sharoitlaridagi ish uchun har yilgi qoʻshimcha taʼtil, noqulay tabiiy-iqlim sharoitlaridagi joylarda ishlaganlik uchun mehnat haqiga tegishli koeffitsiyentlar belgilangan boʻlsa, oʻsha joylarda mehnat faoliyatini amalga oshiruvchi xodimlarga beriladi. Bu oʻz navbatida, agar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan muayyan maʼmuriy hudud tabiiy-iqlim sharoiti noqulay deb topilgan boʻlsa va shu joydagi ishlar uchun mehnat haqiga tegishli koeffitsiyent belgilangan boʻlsa, shu ishlar uchun albatta qoʻshimcha taʼtil ham belgilanishi shartligini anglatadi.

MK 483-moddasining uchinchi qismida jamoa kelishuvlarida, shuningdek jamoa shartnomasida, ichki hujjatlarda noqulay tabiiy-iqlim sharoitlaridagi ish uchun ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilmagan yillik qoʻshimcha taʼtillar belgilanishi mumkin ekanligi qayd etilgan.

Demak, agar muayyan bir maʼmuriy hudud Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan mezonlar koʻrsatkichi boʻyicha tabiiy-iqlim sharoiti noqulay deb topilgan hududlar sirasiga kiritilmagan boʻlsa, ammo shu hududda tabiiy-iqlim sharoiti haqiqatdan maʼlum darajada noqulay boʻlsa, mazkur hududda faoliyat yuritayotgan tashkilot, yaʼni ish beruvchi, jamoa kelishuvi, shuningdek jamoa shartnomasiga ushbu tashkilot xodimlariga qoʻshimcha taʼtil kunlarini kiritishi mumkin. Bunda taʼtilning davomiyligi, uni berish tartibi va shartlari ham jamoa kelishuvi yoki jamoa shartnomasida belgilanadi.

Noqulay tabiiy-iqlim sharoitlaridagi ish uchun har yilgi qoʻshimcha taʼtilning eng kam muddati qoʻllaniladigan joylar roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 6 sentyabrdagi “Mehnat bozorida mehnat munosabatlarini tartibga solishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 743-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Tabiiy-iqlim va maishiy sharoitlari ogʻir va noqulay boʻlgan joylarda ishlovchi xodimlar mehnatiga haq toʻlashga tuman koeffitsiyentlarini, shuningdek ularga har yili beriladigan qoʻshimcha taʼtilning eng kam muddatini belgilash va qoʻllash tartibi toʻgʻrisida Nizom”da (Nizomning 1-ilovasi) belgilangan.

Ushbu Nizomda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 15 sentyabrdagi “Xodimlar mehnatini muhofaza qilish chora-tadbirlarini yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi 263-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunalarning jarohatlash xavfliligi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomda belgilangan qoʻshimcha taʼtil kunlarini berish tartibidan farqli oʻlaroq, noqulay tabiiy-iqlim sharoitlaridagi ish uchun har yilgi qoʻshimcha taʼtil kunlari ish kunida berilishi belgilab qoʻyilganiga eʼtibor qaratish maqsadga muvofiq boʻladi.

Mehnat sharoitlari noqulay ishlarda band boʻlgan xodimlarga, shuningdek noqulay tabiiy-iqlim sharoitlarida ish bajarayotgan xodimlarga beriladigan har yilgi qoʻshimcha taʼtillar mehnat davrida pulli kompensatsiya bilan almashtirilishi mumkin emas (batafsil MKning 234-moddasining sharhiga qarang).

MKning 220-moddasiga muvofiq, bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish stajiga ega boʻlgan xodimlarga beriladigan har yilgi qoʻshimcha mehnat taʼtillari toʻgʻrisida belgilangan (MKning 220-moddasi sharhiga qarang).